Həmid Nitqi

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Həmid Nitqi
Həmid Nitqi.jpg
Doğum tarixi 11 sentyabr 1920(1920-09-11)
Doğum yeri Təbriz
Vəfat tarixi 16 iyul 1999(1999-07-16)
Vəfat yeri Böyük Britaniya Böyük Britaniya
Vətəndaşlığı İran İran
Təhsili Tehran Universiteti
İstanbul Universiteti
Fəaliyyəti şair, yazıçı, faculty member

Həmid Nitqi (d. 11 sentyabr 1920, Təbriz – ö. 16 iyul 1999, Böyük Britaniya) — azərbaycanlı professor, hüquqşünas, pedaqoq, şair, dilçi və ədəbiyyatşünas alim. İranda müasir ictimaiyyətlə əlaqələr elminin banisi[1].

Həyatı və təhsili[redaktə | əsas redaktə]

Həmid Nitqi 1920-ci ildə Təbrizdə anadan olub. İbtidai təhsilini İranda ilk dünyəvi təhsil sistemini (üsuli-cədid) yaratmış məşhur maarifçi Mirzə Həsən Rüşdiyyənin Təbrizdə açdığı məktəbdə almışdır. H.Nitqi 1933-cü ildə Firdovsi litseyində təhsilini davam etdirir. Həmin litseydə coğrafiya fənnindən dərs deyən şair Həbib Sahir onda ədəbiyyata, şeirə böyük maraq yaradır. Onun ilk şeiri 15 yaşında "Şahin" qəzetində çap olunur. Tehran Universitetinin hüquq fakültəsini bitirdikdən sonra Nitqi 1943-cü ildə Türkiyəyə gedib orada İstanbul Universitetində hüquq təhsilini davam etdirir[2].

Fəaliyyəti[redaktə | əsas redaktə]

İstanbulda yerləşən məzarı

O, 1933-cü ildən İranda çıxan müxtəlif qəzetlərdə ictimai-tarixi, pedaqoji mövzulu yazılar və şeirlərlə çıxış emişdir. İranda onun Türk və fars ədəbiyyatından bəhs edən əsərləri, həmçinin hekayələr kitabı nəşr olunmuşdur. İstanbul Universitetində hüquq təhsili alarkən isə Türkiyədə bir çox ədəbiyyat jurnalları ilə əməkdaşlıq edib elmi yaradıcılıqla məşğul olur. Həmid Nitqi İranda ictimaiyyətlə əlaqələr elminin banisidir. H.Nitqi İrana qayıtdıqdan sonra Abadanda şirkətin yeni açılan ictimaiyyətlə əlaqələr və jurnalistika idarəsində çalışmağa başlayır. Şirkətin orqanı olan "Xəbərha-ye ruz" ("Günün xəbərləri") qəzetinin müdiri və baş yazarı təyin olunur. Sonralar işində göstərdiyi bacarığına görə H.Nitqi şöbənin rəisi seçilir. Bir müddətdən sonra isə bu sahədə tədqiqat aparmaq üçün İngiltərəAmerikaya göndərilir.

1942-ci ildə ölkədəki siyasi durumun dəyişməsilə Milli Azadlıq hərəkatının yüksəlişi illərində Azərbaycan ziyalıları tərəfindən "Azərbaycan" cəmiyyəti yaradılmışdı. Cəmiyyətin orqanı olan "Azərbaycan" qəzetinə baş redaktor Həmid Nitqi təyin olunmuşdu.

1962-ci ildə o, yenidən Tehrana qayıdıb və Neft konsorsiumunda ictimaiyyətlə əlaqələr şöbəsinin rəisi vəzifəsini tutur. Eyni zamanda onu Tehran Universitetində yeni açılan "İctimaiyyətlə əlaqələr" fakültəsində dərs demək üçün dəvət edirlər. Həmid Nitqi universitetdə 25 ildən artıq müəllim və professor kimi çalışmış, yüzlərlə tələbə yetişdirmiş, 2 il sözügedən fakültənin dekanı olmuşdur.

1994-cü ildə çalışdığı Əllamə Təbatəbai Universiteti tərəfindən 25 illik xidmətlərinə görə ona "yeni ictimaiyyətlə əlaqələr elminin atası" rəsmi titulu verilmişdir.

Həmid Nitqinin jurnalistika sahəsində böyük xidmətləri olmuşdur. İranda çıxan "Şahin", "Azərbaycan", "İqdam", "Daməvənd", "Qanun", "Mərdanekar", "Keyhan" kimi müxtəlif qəzetlərdə sosial-tarixi, ədəbi-fəlsəfi mövzulu yazı və şerlərlə çıxış etmişdir.

1979-cu il İran İslam İnqilabından sonra Məhəmmədəli Fərzanə, Həsən Məcidzadə Savalan, Mənzuri Xamneyi, Səməd Sərdarniya, Qulamhüseyn Beqdeli, Kərim Məşrutəçi (Sönməz) ilə birlikdə Tehranda nəşr olunan Varlıq (jurnal)ının təsisçisi Cavad Heyətlə birlikdə həmin jurnalın işıq üzü görməsində böyük rolu olmuşdur.

O, uzun müddət həmin yurnalın baş yazarı olmuş, dərgidə türkologiya, ədəbiyyatşünaslıq, publisistika sahəsində yazılar və şeirləri ilə çıxış etmişdir. Dilçiliyin ümumi problemləri, milli-mənəvi intibah, milli düşüncənin formalaşması və s. onun yazılarının əsas mövzularındandır. 1989-cu ildən Böyük Britaniyanın Edinburq Universitetinin "İslam və Orta Şərq Araşdırmaları" bölümündə çalışmışdır.[3].

Yaradıcılığı[redaktə | əsas redaktə]

Həmid Nitqi "Zəngin yoxsullar" adlı məqaləsində Azərbaycan dilinin işlənməsi və onun tarixinin, lüğət tərkibinin və qrammatik qanunlarının dərindən, hərtərəfli öyrənilməsi məsələsinə toxunaraq qətiyyətlə yazırdı:

" Danışıq dilimizi qadağan etməyə heç kəsin haqqı və icazəsi yoxdur. Dilimiz hər yerdə – evdə, eşikdə, mədrəsələrdə, idarələrdə, rəsmi və qeyri-rəsmi mütəsəvvir hər yerdə və hər məqamda qeydsiz-şərtsiz danışılacaq. "

Doktor Həmid Nitqi Güney Azərbaycanda yazı qaydaları, ədəbi-bədii dil məsələləri üzərində uzun müddət çalışmış, başqa həmkarlarının da rəyini nəzərə almaqla "İmla qaydaları" adlı məqaləsini "Varlığ"ın əlavəsi kimi nəşr etdirmişdir. O, Quzeydə artıq sınaqdan çıxmış imla prinsiplərinə istinad etməklə ərəb əlifbasının özünəməxsusluğu əsasında Azərbaycan dilinin fonetik quruluşuna uyğunlaşdırılmış vahid bir sistem yaratmağa nail olmuşdur.[4]

Həmdi Nitqi 1935-ci ildən bəri İranda çıxan müxtəlif qəzetlərdə ictimai-tarixi, pedaqoji mövzulu yazılar və şeirlərlə çıxış emişdir. İranda onun türk və fars ədəbiyyatından bəhs edən əsərləri, həmçinin hekayələr kitabı nəşr olunmuşdur. Onun "Hər rəngdən", "Dünəndən bu günə", "Gənclik günahları", "Min ilin sonu" və başqa kitabları Tehranda, Bakıda, Ankarada və İslamabadda çap olunmuşdur.

H.Nitqinin yaradıcılığı çoxşaxəli idi. O uzun müddət jurnalistika ilə yanaşı elmi və bədii yaradıcılıqla da məşğul olmuşdur. Türkologiya, ədəbiyyat və tarixlə də yaxından maraqlanan H.Nitqi bir sıra dərs vəsaitlərini, elmi əsərləri ərsəyə gətirmişdir. Bunlar aşağıdakılardır: "Yönətiçilik və xalqla ilişkilər", "Dünyanın ən güclü 25 qəzeti", "Sosial ilişkilər üzərinə", "İnandırma, təbliğat və reklamçılıq" və s.

İran ədəbiyyatında həm forma, həm də məzmunca "Təcəddüd" (yeniləşmə) hərəkatının qaranquşları sırasında Cəfər Xameneyi, Şəms Kəsmayi kimi şairlərlə bərabər gənc Tağı xan Rəfət də vardı. Həbib Sahir Həmid Nitqinin ədəbi meyl və yönümünə hansı təsiri göstərmişdisə, Tağı xan Rəfət də Həbib Sahirin bir şair kimi formalaşmasında həmin işi görmüşdür. Beləliklə, zəncir tək bir-birinə bağlı və bir-birinin davamçısı olan bu üç şair İranda çağdaş Azərbaycan şeirinin yaranması və inkişafında önəmli rol oynamışlar. Türkiyəli tədqiqatçı Yavuz Akpınarın təbirincə desək, onların şeirlərini qarşılaşdırmalı bir şəkildə incələsək, İranda modern şeirin hansı yollardan keçdiyinin, necə təşəkkül tapıb formalaşdığının şahidi olarıq.[5]

Doktor Həmid Nitqi Böyük Britaniyada elmi jurnallarının birində çap etdirdiyi və Azərbaycan türkcəsinin inkişaf məsələlərinə həsr edilmiş məqaləsində əsrin əvvəllərindən bu günə qədər İranda Azərbaycan türklərinə, onların dil və mədəniyyətlərinə olan təzyiqlərdən bəhs edir. Hələ ötən əsrlərdə fars dilinin türk hökmdarlarının saraylarında işlənməsini göstərərək əlavə edirdi ki, türk şair və ədibləri türk hökmdarları ilə birgə özlərini klassik farscanın tərəqqisinə və təkmilləşməsinə elə geniş ölçüdə həsr etdilər ki, az qala öz dil və mədəniyyətlərini unutdular. Yalnız xalq şeiri bütün bu fəaliyyətlərə üstün gələ bildi. Yazıda qeyd olunur ki, Azərbaycan dilinin ədəbi ünsiyyət vasitəsi ola biləcəyinin danıldığı bir vaxt çoxları gözləmədikləri halda Azərbaycan türkcəsində yazılmış, hamı tərəfindən bir şah əsəri kimi alqışlanmış şeir nümunəsi ilə qarşılaşdılar. Bu, Şəhriyarın "Heydərbabaya salam" əsəri idi. "Heydərbabaya salam" Azərbaycan türkcəsinin assimilyasiyaya müqavimətini güclü surətdə nümayiş etdirdi. Ümumiyyətlə, Şəhriyar fenomeni bu məqalədə Cənubi Azərbaycanda milli-mənəvi dirçəlişin bədii daşıyıcısı kimi qiymətləndirilir.[6]

Xatirələri[redaktə | əsas redaktə]

Ədəbiyyata olan həvəsini H.Nitqi özü atası və müəllimi Həbib Sahirlə bağlayırdı. Bu barədə o, xatirələrində yazırdı:

" Mənim atam ədəbiyyatçı idi. Onda qədim qəzetlərin kolleksiyası vardı. Mən "Nəsimi-şimal" və "Molla Nəsrəddin"i oxuyurdum. Məlüküş-şüəarının həftəlik çıxardığı "Növbahar" qəzetini o qədər oxumuşdum ki, əzbər bilirdim. "Şahin" adlı qəzeti çox kiçik yaşlarından oxuya-oxuya məqalələr yazmağa başladım. Elə yazı xəstəliyim də o vaxtdan başladı. Şeirə gəlincə, atam şeir həvəskarı idi, özü yazdığı şeirlər də az deyildi. Mən də ona baxıb həvəsləndirdim. Mən elə bilirdim ki, bizim dilimizdə ancaq komik, məzhəkəli şeirlər yazılır, ciddi şerlər isə farsca olur. İbtidai məktəbdə türkcə danışdığım üçün məndən ilk cəriməni aldılar, mən türkcə ilə farscanın fərqinə vaqif oldum… Anladım ki, pul fərqləri varmış. Evdə olanda atam deyərdi ki, filan kəlmənin farscası yoxdur. İstanbula gəldikdən sonra gördüm ki, türkcə ciddi şeirlər də varmış. Təəccüb etdim, yavaş-yavaş gördüm ki, bizim də ciddi şeirlərimiz ola bilər. Sonralar Abadanda işləyərkən oranın kitabxanasında filologiya və ədəbiyyatla bağlı kitabları oxuyub araşdırmağa başladım.[4] "

Ölümü[redaktə | əsas redaktə]

Həmid Nitqi 1999-cu ildə uzun sürən xəstəlikdən sonra Böyük Britaniyada vəfat etmiş, İstanbulun Zəncirli quyu qəbiristanlığında dəfn edilmişdir[7].

Dr. Həmid Nitqi mükafatı[redaktə | əsas redaktə]

İranın Beynəlxalq İctimaiyyətlə Əlaqələr Konfransının, təsis etdiyi Dr.Nitqi elmi mükafatı, inkişaf və inkişafda təsirli olan insanların, elmi, tədqiqat və yenilikçi səylərini qiymətləndirmək məqsədilə iki səviyyədə, yəni milli və beynəlxalq səviyyədə verilir. Milli səviyyədə Nitqi mükafatını alanlar arasında Abdullah Jasbi, Məhəmməd Bağır Qalibaf və İran İctimaiyyətlə Əlaqələr şöbəsinin rəhbəri və İranın İctimaiyyətlə Əlaqələr Birliyinin İdarə Heyətinin üzvü Mirzə Baba Mütəhərinejadı göstərmək olar. Həmçinin beynəlxaq səviyyədə bu mükafata layiq görülən alimlərdən, İranda müasir əlaqələndirmə elminin banisi Kazım Mötəmednejad, İranda İnformasiya Texnologiyaları banisi Əli Əkbər Cəlali və Merilend Əlaqələndirmə Universitetinin imtiyazlı professoru Ceyms Qraniqin adını göstərmək olar[8].

Kitabları[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. زندگینامه: حمید نطقی (۱۲۸۹- ۱۳۷۸)
  2. Savalan Fərəcov. “Hər guşədə bizdən neçə iz var...” — 23.01.2015
  3. Əli Şamil, "Həmid Nitqinin həyatı"ali-shamil.tr.gg saytı
  4. 1 2 Pərvanə Məmmədli, "Tanınmış türkoloq Həmid Nitqi", «Ədəbiyyat qəzeti» 12 iyul, 1996
  5. Pərvanə Məmmədli. "Şeirləri sirr dolu örtüyə bürünmüş şair" «21 Azər» dərgisi, (Dortmund) 2000, 18-ci sayı
  6. Pərvanə Məmmədli. "Cənubi Azərbaycan: ədəbi şəxsiyyətlər, portretlər". Bakı, «Sabah», 2015. 76-86.s
  7. Əli Şamil, "Həmid Nitqinin həyatı"ali-shamil.tr.gg saytı
  8. شیوه نامه اعطای جایزه دكتر حمید نطقی بنیانگذار روابط عمومی در ایران