Həbib Sahir

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Həbib Sahir
Həbib Sahir.jpg
Doğum tarixi
Doğum yeri Tərk
Vəfat tarixi
Vəfat yeri Tehran
Vəfat səbəbi İntihar etmişdir
Vətəndaşlığı
Fəaliyyəti şair, tərcüməçi
Əsərlərinin dili azərbaycanca
Həbib Sahir

Həbib Sahir — Azərbaycan və türk ədəbiyyatı tədqiqatçısı, tərcüməçi, yazıçı.

Həyatı və təhsili[redaktə | əsas redaktə]

Həbib Sahir 1903-cü ildə Təbriz şəhərində anadan olmuşdur. Atasını erkən yaşda itirən Həbib Sahir ilk təhsilini mollaxanada almışdır. Daha sonra orta təhsilini Təbrizdə Məhəmmədiyyə mədrəsəsində başa vurmuşdur. O, mədrəsədə təhsil aldığı illərdə Fransada təhsil almış, fransız dili və ədəbiyyatı müəllimi olan Tağı Rüfət onun müəllimi olmuşdur. Tağı Rüfət şairdə Qərb ədəbiyyatına maraq oyatmışdır. [1][2]

Həbib Sahir Tağı Rüfətin vasitəsilə Türkiyədə nəşr olunan "Sərvəti-fünun" və "Rəsmli ay" kimi ədəbi-ictimai toplularla və digər nəşrlərlə tanış olur. Orada çap olunan şeirləri, Tofiq Fikrət və Cəlal Sahirin əsərlərini çox bəyənir. Xüsusilə Cəlal Sahir şairin ədəbi-bədii zövqünə və dünyagörüşünə o qədər güclü təsir edir ki, onun soyadını özünə təxəllüs götürür.[1]

Həbib Sahir orta təhsilini başa vurub, bir müddət imkanlı ailələrin uşaqlarına dərs verir. O, qazandığı pulun bir hissəsini Təbrizə ailəsinə göndərir, qalanını isə Türkiyədə ali təhsil almaq məqsədilə toplayırdı.[1]

Fəaliyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Həbib Sahir 1927-ci ildə Türkiyəyə gedir. O, Türkiyədə yaşayan iranlılar üçün açılmış "Dəbistane-İraniyan" məktəbində iki il fars dili və ədəbiyyatı müəllimi kimi işləyir. 1929-cu ildə İstanbul Universitetinin tarix və coğrafiya fakültəsinə qəbul olunur. Burada çağdaş türk və fransız poeziyası ilə yaxından tanış olur. Təhsil aldığı müddətdə fransız dilini öyrənir, bu dildə əsərləri mütaliə edir. Həbib Sahir müəllimi Sədi bəyin tövsiyyəsi ilə "İran Azərbaycanının təbii coğrafiyası" adlı buraxılış işinin xülasəsini 1934-cü ildə "Azərbaycan yurd bilgisi" jurnalında silsilə şəklində nəşr etdirir.[1][2][3]

Həbib Sahir təhsilini davam etdirmək məqsədilə Fransaya gedir. İstanbuldan Parisə gedən Sahir bir ay Bakıda qalır. Lakin onun Bakıya səfəri ilə bağlı əldə heç bir məlumat yoxdur. Həmçinin ədib Fransaya getsə də, orada qalıb təhsil almaq ona müyəssər olmur. Yeddi ildən sonra o yenidən İrana qayıdır. 1936-cı ildə İran Maarif Nazirliyi şairin "Coğrafiyeye-xəmsə" adlı kitabını nəşr etdirir. Bu kitab dövlət tərəfindən mükafata layiq görülür. Şair Zəncana işləməyə göndərilir. O, məktəbdə uşaqlarla türkcə danışdığı üçün 3 il "sərgərdan yəhudu kimi" bu şəhərdən o şəhərə köçürürlər. Zəncan, Ərdəbil, Mazandaran, Qəzvin, Tehran kimi şəhərlərdə acınacaqlı şəkildə yaşayıb müəllimlik edirdi. [1]

Yaradıclığı[redaktə | əsas redaktə]

Şairin sağlığında ondan artıq kitabı işıq üzü görür. Onların əksəriyyəti fars, beşi isə Azərbaycan dilində olur. Ana dilində ilk şeir kitabı "Lirik şeirlər" adı altında 1965-ci ildə çap olunur. "Səhər işıqlanır", "Dağınıq xatirələr", "Kövşən", "Sönməyən işıqlar" adlı kitabları isə 1978-1979-cu illərdə İran inqilabından sonra nəşr olunur. Həbib Sahirin yaradıclığını üç dövrə bölmək olar.[1] Türk və fransız şerinə yaxından bələd olan Sahir Lamartinin məşhur "Göl" poemasını Azərbaycan türkcəsinə tərcümə edir.[2][3]

Həbib Sahirin Azərbaycan türkcəsində yazmasının səbəblərindən biri də Güney Azərbaycanda Pişəvəri hökumətinin buraxdığı iz idi. Milli hökumət Tehran ağalarının qanlı əlləri ilə süquta yetirildikdən sonra o, müəllim işlədiyi məktəbdən qovularaq sürgünə göndərilmişdi. Ustad şair mübarizəyə qoşulmazdan öncə romantik bir şair idi. Onun poeziyasında təbiətin gözəlliyi, varlığın sirri, qəribəliyi, anlaşılmazlığı ana motiv kimi özünü qabarıq şəkildə göstərirdi. Ustad Sahir yavaş-yavaş ictimai romantizmə yönələrək bu dövrdən başlayaraq yeni bir fəza qazanır. Azərbaycan təbiətinin gözəlliyi və insanın belə bir gözəl təbiətdə, mühitdə yazıqcasına yaşaması onun şerlərinin əsas mövzusuna çevrilir. Dünyanı qara romantik gözlə görən ustad millətinin, Azərbaycan türklərinin, ölkəsi Güney Azərbaycanın dərdini öz dərdi bilirdi.[3][4]

1941-ci ilədək[redaktə | əsas redaktə]

Birinci dövrə şairin gənclik illəri, Türkiyədə təhsil aldığı və həmçinin fərqli şəhərlərdə işlədiyi dövr daxildir. Həbib Sahir bədii yaradıcılığa başladığı ilk vaxtlarda "Sərvəti-fünunçu"ların təsiri ilə yazıb-yaradırdı. Yaradıcılığının ilk illərində yazdığı əsərlərdə fransız ədəbiyyatının təsiri altında yazılmış şeirlər üstünlük təşkil edirdi. Eyni zamanda şair heca vəznində şeirlər yazmağa daha çox meyil göstərirdi.[1]

1941-1946-cı illər[redaktə | əsas redaktə]

Təbrizdə yaşadığı 1941-1946-cı illər şairin yaradıcılığının ən parlaq dövrü hesab olunur. Azərbaycandan İrana gedən ziyalılar Təbriz ədəbi-mədəni mühitində böyük dəyişikliklər yaradır, istedadlı gəncləri üzə çıxarırlar. Cəfər Xəndan və Osman Sarıvəlli həmin gənclərdən biri olan Sahirin şeirlərini bəyənir və onu yazıb-yaratmağa həvəsləndirirlər. Həmin vaxtdan başlayaraq Həbib Sahirin şeirləri, tərcümələri və məqalələri Cənubi və Şimalı Azərbaycanda "Azərbaycan", "Vətən yolunda", "Şəfəq", "Azad millət", "Yeni Şərq" kimi qəzet və jurnalların səhifələrində işıq üzü görür.[1]

Sahir Təbrizdə yaşadığı illərdə bir-birinin ardınca farsca yazdığı "Şəqaiq", "Kölgələr", "Gecə əfsanəsi", "Seçilmiş şeirlər" adlı kitabları çap olunur. Fransız, ərəb və rus dillərini yaxşı bilən şair Bodlerdən, Lamartindən, Qorkidən, Lermontov, Sədi, Hafiz, Xəyyamdan dilimizə bir sıra əsərləri tərcümə etmişdir. Eyni zamanda onun fransızca şeirlə və ərəbcə kiçik hekayələr yazdığı məlumdur. Cənubi Azərbaycanın tanınmış ziyalıları Tağı Rüfətdən sonra Azərbaycan dilində sərbəst şeir nümunələrinin yaradılmasını Həbib Sahirin adı ilə bağlayırlar.[2] Şair şeir yazmağa əruz vəzni ilə başlasa da, sonralar heca vəzninə üstünlük verdi.[1]

1978-1979-cu illər[redaktə | əsas redaktə]

1978-1979-cu illər İran inqilabından sonra Tehranda Azərbaycan Yazıçılar Birliyinə başçılıq edən Həbib Sahir yazıçı və şairlərə xalqın anladığı qədər sadə yazmağı tövsiyyə edirdi. Heca vəzninə üstünlük verən şair, sərbəst şeirə çox tələbkarlıqla yanaşırdı.[1]

Yazdıqlarından nümunələr[redaktə | əsas redaktə]

Həbib Sahir şah və mövcud rejimlə mübarizə aparmaqla yanaşı, geriçiliyə, xurafat, ehkamçılıq, dərvişçiliyə qarşı da çıxış edərək Güney azərbaycanlıları azad, sərbəst və çağdaş bir millət olmağa çağırırdı. Ona görə də farsca yazan bir sıra Azərbaycan şairlərini kəskin tənqid edərdi.

"Mən əsir ellərimin şairiyəm" şerində Güney Azərbaycan ziyalısının faciəsindən bunları yazır:[3]

" Yanar əflakda minlərlə çıraq,

Bizə bir şam, bir avizə də yox.

Qovalarkən məni hər gün möhlət,

Qapımı döymədədi hər gecə qəm.

Hər azadə elin şairi var,

Mən əsir ellərimin şairiyəm..

"

O, "Səhər işıqlanır" kitabında Milli Hökumətin süqutundan sonra ötən dövrü nəzərdə tuturaq yazırdı ki:[3]

" O qanlı və yaslı payızdan artıq 32 payız keçib, amma hələ yaralar sağalmayıb... Bununla belə soyuq güllər altında közlər qaldı... Uzun illərdən, o qanlı faciədən sonra, deyəsən, səhər işıqlanır. "

Ana dilini tərənnüm etməsi:[3]

" Ana dili şirin olar,

Bizim türkü şirin dildir,

Xoş sədalı, zəngin dildir.

Dil günəşdir, işıq saçar,

Azadlığa qapı açar...

"

Ölümü[redaktə | əsas redaktə]

Ustadı Tağı Rüfət S.C.Pişəvərinin rəhbərliyi ilə qurulan Azərbaycan Milli Hökumətindən qabaq millətimizə qarşı edilən zülmlərə, ədalətsizliyə və həqarətə dözməyərək intihar etmişdi. Təqiblərə məruz qalan Həbib Sahir də eynən hərəkət edərək güney azərbaycanlıların İslam inqilabından sonrakı illərdə üzləşdiyi ədalətsizliyə və təhqirlərə dözməyərək, habelə rejimin ona qarşı edəcəyi təzyiq və işgəncələri göz önünə gətirərək, 85 yaşında Tehran yaxınlığındankı Aria şəhərində yaşadığı mənzilin pəncərəsindən özünü asdı. Tehranın “Beheşt-e Zəhra” qəbiristanlığında dəfn olunub.[2][4]

Kitabları[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Həbib Sahir. "Seçilmiş əsərləri" (PDF) (Azərbaycan). anl.az. 2013-2-14 tarixində arxivləşdirilib (PDF).
  2. 1 2 3 4 5 Vaqif Sultanlı, İrəc İsmayıl. "Güney Azərbaycan nəşri" (PDF) (Azərbaycan). anl.az. 30.10. 2017 tarixində arxivləşdirilib (PDF).
  3. 1 2 3 4 5 6 Savalan Fərəcov. "Mən əsir ellərimin şairiyəm..." (Azərbaycan). medeniyyet.az. 2021-1-8 tarixində arxivləşdirilib.
  4. 1 2 Həbib Sahirin həyatı