Məlalə Yusəfzay

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Məlalə Yusəfzay
puştu ملاله یوسفزۍ
Malala Yousafzai.jpg
Doğum tarixi: 12 iyul 1997 (1997-07-12) (20 yaş)
Doğum yeri: Mingora, Şimal-qərbi sərhədyanı vilayət, Pakistan
Təltifləri: Nobel mükafatı

Malala Yousafzai (puştu ملاله یوسفزۍ, d. 12 iyul 1997) Pakistanın Khyber Pakhtunkhva əyalətində Mingora qəsəbəsində doğulub. Pakıstanlı aktivist olan bu xanım, qadınların təhsil alması uğurda apardığı fəaliyyətlərə görə mükafatlandırılmılış ən gənc Nobel mükafatı laureatıdır[1]. O, Svat əyalətində insan haqlarının müdafiəsi, xüsusəndə qadın və uşaqların təhsil alması uğurunda apardığı mübarizəyə görə məşhurdur. Pakistanın şimalı olan bu vilayətdə yerli Taliban qızların məktəbə getməsinə qadağa qoymuşdu. Qısa müddətə onun mübarizəsi beynəlxalq səviyyədə dəstəklənir.

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Onun ailəsi doğulduğu Khyber Pakhtunkhva regionda məktəblər şəbəkəsini idarə edirdi. Bənəzir Bhuttonu və Cinnahı özünə rol model seçərək və atasının düşüncərindən ilhamlanaraq humanitar işə yönəlir[2]. Malala 2009-cu ilin əvvəllərində, 11-12 yaşı olanda BBC Urdu üçün gizli ad altında Svat əyaləti Taliban işğalı altında olanda öz həyatı haqqında bloq yazır. Növbəti yay bu ərazi Pakistan ordusunun nəzarəti altına keçdikdən sonra, jurnalist Adam B.Ellick New York Times üçün onun həyatından bəhs edən sənədli film hazırlayır[3]. Qısa müddətdə o, tanınmağa başlayır, televizor kanallarına və nəşrlərə müsahibələr verir. Aktivist Desmond Tutu tərəfindən Beynəlxalq Uşaqların Sülh Mükafatı ilə təltif olunur.

Sui-qəsd cəhdi[redaktə | əsas redaktə]

Malala 9 oktyabr 2012-ci il tarixdə Svat rayonunda imtahandan gələrkən məktəb avtobusda iki qızla birlikdə Taliban sui-qəsdçisi tərəfində güllələnir. Güllə yarası almış Malala Ravalpindi Kardiologiya institutuna yerləşdirilir və özünə gəldikdən sonra Birləşmiş Krallığın Birminqem şəhərində yerləşən Kraliça Elzavet xəstəxanasına göndərilir[4]. Qəsd cəhdi milli və beynəlxalq səviyyədə ona güclü dəstək qazandırır. 2013-ün yanvarında Deutsche Welle yazırdı "o dünyada ən məşhur yeniyetmə ola bilər[5]".

Sui-qəsd cəhdinə reaksiyalar[redaktə | əsas redaktə]

Oval kabinetdə, 11.10.2013

Ona olunan hücumdan bir həftə sonra əlli aparıcı müsəlman din xadimi fətva verərək ona olunan hücumu pislədilər[6]. Taliban rəsmiləri isə hücumun dinin tələbi olduğunu bildirdilər və hücumun təkrarlanacağını qeyd etdilər. Pakistanın daxili işlər naziri Rəhman Məlik Taliban qrupu əleyhinə çıxış edib, qadınların təhsil hüquqlarını müdafiə edən yeniyetmə qızı güllə ilə vuran talibançının kimliyinin müəyyən edildiyini və yaxın zamanda həbs ediləcəyini bildirib. Pakistan silahlı qüvvələrinin komandanı general Aşfaq Kiyani Məlalə Yusəfzaya xəstəxanada baş çəkib və hücumçuları qınayıb.

Pakistanın siyasi və dini liderlərilə yanaşı, Əfqanıstan prezidenti Həmid Kərzai və ABŞ rəsmiləri hücumu pisləyib. ABŞ Dövlət katibi Hillari Klinton Məlalə Yusəfzayın cəsarətini yüksək qiymətləndirərək, silahlıların qadının gücü qarşısında zəiflədiyini deyib.

Pakistan hökuməti Məlaləyə atəş açan şəxsin yeri haqqında məlumat verənlərə 105 min ABŞ dolları məbləğində mükafat təyin etdi.

Müalicəsi[redaktə | əsas redaktə]

Romada Məlaləyə həsr olunmuş divar rəsmi

15 oktyabr 2012-ci il tarixində müalicəsini davam etdirmək üçün İngiltərənin Birmingem şəhərindəki "Kraliça Yelizaveta" xəstəxanasına aparılıb. Bu xəstəxananın əsas xüsusiyyəti, Əfqanıstanİraqda yaralanan Böyük Britaniya hərbçilərinin müalicəsində ixtisaslaşmasıdır. Artıq 17 oktyabrda Malala komadan ayılıb və 26 oktyabrda valideynləri ilə görüşməsinə icazə verilib.

2013-cü il 4 yanvarda ambulator müalicəni davam etdirmək üçün Birmingem xəstəxanasından evə buraxılıb.[7]

Məlalə günü[redaktə | əsas redaktə]

BMT-nin Baş katibi Pan Gi Mun 12 iyul tarixini Məlalə günü elan etmişdir. Bu gün bütün uşaqlar üçün təhsil ideyasını təcəssüm etdirməlidir.[8] Pan Gi Mun Məlaləni hər bir qızın təhsil almaq hüququnun "qlobal simvol"u kimi təqdim etmişdir.

BMT Baş katibinin Dünyada təhsil üzrə şəxsi nümayəndəsi, Böyük Britaniyanın keçmiş baş naziri Qordon Braun 2012-ci il noyabrın 10-da Məlalənin doğum günü olan 12 iyul tarixinin Məlalə günü elan edildiyini bəyan etmişdir.

Məlalə günü ilk dəfə 2013-cü il 12 iyul tarixində Nyu-Yorkda BMT-nin mənzil-qərargahında qeyd edilmişdir.[9]

Məlalənin BMT-dəki çıxışı aşağıdakı sözlərlə yadda qalmışdır:

"Bir uşaq, bir müəllim, bir kitab, bir qələm dünyanı dəyişdirə bilər. Təhsil yeganə həll yoludur."

Nobel Sülh Mükafatı[redaktə | əsas redaktə]

Sağaldıqdan sonra, Malala tanınmış təhsil fəalı olur. Birminqam şəhərində yerləşərək, qeyri-kommersiya təşkilatı olan Malala Fondunu yaradır və 2013-cü ildə beynəlxalq bestseller olan "Məm Malalayam" kitabının həm müəllifi olur. 2012-ci ildə o, Pakistanın ilk Milli Gənclik Sülh mükafatına, 2013-cü ildə Saxarov Mükafatına layiq görülür[10]. 2014-cü ildə Kailaş Satiarti ilə birlikdə uşaqlara və gənc insanalara qarşı mübarizəyə və uşaqlar təhsil almaq hüququ uğrunda fəaliyyətlərə görə Nobel Sülh Mükafatına layiq görülür və 17 yaşında ən gənc laureat olur.  

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. http://people.com/celebrity/malala-yousafzai-becomes-youngest-ever-nobel-prize-winner/
  2. https://tribune.com.pk/story/804589/malala-yousafzai-17-to-receive-nobel-peace-prize/
  3. https://www.nytimes.com/video/world/asia/100000001835296/class-dismissed.html
  4. https://www.yahoo.com/gma/72-hours-saved-malala-doctors-reveal-first-time-101347540--abc-news-topstories.html
  5. http://www.dw.com/en/will-malalas-influence-stretch-to-europe/a-16532149
  6. https://www.theguardian.com/world/2012/oct/12/malala-yousafzai-fatwa-gunmen-pakistan
  7. http://tribune.com.pk/story/488930/road-to-recovery-malala-to-undergo-skull-surgery/
  8. Global Malala Day to call for girls' education — BBC News
  9. Malala Day: Youth take over the General Assembly — UN.org
  10. http://www.huffingtonpost.ca/2013/10/15/malala-yousafzai-canadian_n_4104356.html