Mirzə Rza xan Ərfəüddövlə

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Mirzə Rza xan Ərfəüddövlə
Mirzə Rza xan Ərfəüddövlə.jpg
Doğum tarixi 1853(1853-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00)
Doğum yeri Təbriz, İran
Vəfat tarixi 1937(1937-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00)
Vəfat yeri Təbriz, İran
Vətəndaşlıq
Peşəsi siyasətçidiplomat
Milliyyəti iranlı

Mirzə Rza Hacı Mirzə Şeyx Həsən oğlu Ərfəüddövlə, Daneş (1853-1937)—İran ordusunun generalı, diplomat, istimai-siyasi xadim.

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Sərtipi-əvvəl (general mayor), baş adyutant, muinul-vuzəra, Əmiri-Tuman, Ərfəuddovlə, prins, sərdar və əmiri-nuyan (knyaz) kimi bir necə ali rutbəyə və titula malik olan ictimai xadim yuksək mərtəbələrdə xidmət etmis, muhum vəzifələrdə calısmısdır. Hacı Mirzə Şeyx Həsən İrəvaninin oğlu Mirzə Rza xan 1853-cu ildə Təbrizdə anadan olmusdur. İlk təhsilini atasından almıs, sonra Tiflisə gedib, orada İran dovlətinin Bas konsulu, həmyerlisi Mirzə Mahmud xanın koməkcisi kimi qulluq etmisdir. O, 1883-cu ildə artıq səfirlikdə Bas konsulun birinci muavini vəzifəsini icra etməyə baslamısdır.

Rza xan sonralar Sankt-Peterburq, İstanbulİsveçdə konsul muavini, Bas konsul və səfir təyin olunmusdur. Onun ictimai xadim kimi formalasmasında Mirzə Mahmud xanın boyuk rolu olmusdur. Tiflisdə isləyərkən rus dilini oyrənməyə baslamıs, ona mukəmməl yiyələnmisdi, xidmətcilikdən konsulun tərcuməcisi, bir qədər sonra konsulun birinci muavini vəzifəsinə qədər yuksəlmisdir. Mirzə Rza xanın "Daneş" kimi məshur olması tarixi isə belədir: Musəlmanlığı qəbul etmis diplomat Mirzə Mülküm xan bir muddət Tiflisdə İran səfirliyinin musaviri isləmis və burada Mirzə Rza xanla tanıs olmusdur. O, 1882-ci ildə Mirzə Rza xana xususu bir məktub yazmıs və bildirmisdir: "Siz boyuk və zəngin biliyə, məlumata maliksiniz və Avropada tanınırsınız. Ona gorə də "Daneş" ləqəbini seçsəniz, bu cox yaxsıdır. Mən bundan sonra sizə məktub yazanda "Mirzə Rza xan Daneş" yazacağam".

M.Bamdad bunu ciddi hesab etmir və yazır: "Belə gorunur ki, Mirzə Mulkum xan onu ələ salmısdır". (71, c. 1, s. 508). Hər halda Mirzə Mulkum xanın belə bir fikri olsa da, onun dedikləri həqiqətdir. Mirzə Rza xan Mulkum xanın təkifini qəbul etdisə də, "Daneş" təxəllusundən sonralar yalnız oz şeirlərində istifadə etmisdır. 1895-ci ildə verilmis "Ərfəuddövlə" ləqəbini isə soyadı kimi qəbul etmisdir.

Daneş Tiflisdə calısarkən Mahmud xanın təklifi, vəliəhd Muzəffərəddin mirzənin fərmanı ilə adyutant təyin olunur. 1886-cı ildə Xorasanda ruslarla ərazi məsələsinin həlli zamanı İran tərəfdən Süleyman xan Avşar və ona tərcuməci təyin olunmus Mirzə Rza xan istirak etmisdir. Bu zaman İran dovlətinin razılığı ilə ruslara bir hissə torpaq verilmisdi.

Mirzə Rza xan Xorasandan 1886-cı ildə qayıtmıs və Nəsrəddin Sahın bas adyutantı vəzifəsinə təyin olunmusdur. Həmin il İran dovlətinin Tiflisdə Bas konsulu olan Mirzə Mahmud xan islər vəkili 29 təyin olunaraq İranın Peterburqdakı səfirliyinə yola dusur. Sonralar onun vasitəsilə İranın xarici islər nazirliyinə gondərilən bir sıra teleqramlarda Peterburq səfirliyinə dilləri bilən, isguzar bir adamın tələb olunduğu gostərilirdi və təbii bu əlamətlərlə o səxsin məhz Mirzə Rza xan olduğu məlum idi. Xarici İslər Nazirliyi Nəsrəddin Sahın icazəsi ilə Mirzə Rza xanı Peterburqa tərcuməci və katib vəzifəsini icra etməyə gondərdi. Nəsrəddin Sahın səxsi həkimi Fevriyer "Se sal dər dərbari-İran" əsərində yazır ki İranın Peterburqdakı səfirliyinin katibi olan Mirzə Rza xanın gələcəyi cox parlaqdır, cunki o, Bas nazirin diqqətini cəlb etmisdir və sədri-əzəm onu muhum vəzifəyə təyin edə bilər. Sonrakı illərdə Rza xanın xarici olkələrdə muhum vəzifələrə təyin olunması bu uzaqgorənliyi təsdiq etmisdir. Iran tarixcisi, marağalı Məhəmmədhəsən xan Etimadussəltənə 1890-cı ildə general-mayor rutbəsini almıs sahın bas adyutantı, Peterburqda səfirliyin məsləhətcisi və Muinul-Vuzarə (vəzirlərin arxası, koməkcisi-H.T.) ləqəbli Mirzə Rza xanın Qafqazda İranın Bas konsulu təyin edilməsini yuksək qiymətləndirir və yazır: "15 rəbiul-sani 1307 (1889, dekabr) İranın Peterburqdakı numayəndəsi Mirzə Rza xan Nəsrəddin Sahı Avropaya bu səfərində musayiət edir. Mən onun İranın Tiflisdə Bas konsulu olduğu barədə yazmısam. Onun əsli irəvanlıdır. Mirzə Mahmud xan Tiflisdə olarkən Mirzə Rza xan qıvrım saclı bir gənc idi və onun sagirdlərindən idi". (70, s. 674). Qeyd etmək lazımdır ki, Mirzə Rza xan Tiflisdə Bas konsul vəzifəsini 1889- 1895-ci illərdə icra etmisdir. 1895-ci ildən isə o, Mirzə Mahmud xanın əvəzinə İranın Rusiyada səlahiyyətli numayəndəsi vəzifəsinə təyin olunmusdur. O, həmin ildə ərfəuddovlə (dovlətin yuksək adamı) ləqəbinə layiq goruldu. Mirzə Rza xan Rusiya dovləti ilə yanası İsvec və Norvecdə də İranın səlahiyyətli numayəndəsi olmusdur. Muzəffərəddin sah 1900-cu ildə Avropaya ilk səfəri zamanı Peterburqda, səfirlikdə olmus, Rza xanla gorusərək ona "Prins" ləqəbini vermisdir. Sahın bu barədə imzaladığı fərmanda deyilir: "Bu gun, rəbul-əvvəlin 25-idir və biz ərfəuddovlənin mənzilində, yəni bizim Peterburqdakı səfirliyimizdə qonağıq. Uzərinə dusən isin ohdəsindən həqiqətən bacarıqla gəldiyi ucun ona "prins" ləqəbini məsləhət buyururuq. 1318 (1900)". (71, c. 1, s. 511). Mirzə Rza xan fəal ictimai xadim kimi İranı bir sıra xarici dovlətlərdə təmsil etmisdir. Elə həmin il II Sultan əbdulhəmid xanın taxta əyləsməsinin 25 illiyini təbrik etmək ucun sahın numayəndəsi kimi İstanbula getmisdir. 1901-ci ildə isə İstanbil səfirliyinə təyin edilmis, bu zaman İran sahının diplomatik numayəndəsi olaraq İspaniya kralı XIII Alfonsun tacqoyma mərasimində istirak etmisdir. Mirzə Rza xan Daneş isguzar və bacarıqlı diplomat kimi İstanbulda da islərini uğurla davam etdirmisdir. Onun səfirlikdə uzun muddət isləməsi (1901-1910-cu illər) musbət hal idi. O, 1910-cu ildə isdən azad olunduqdan sonra Monakoya (Cənubi Avropada Aralıq dənizi sahillərində Fransa ilə həmsərhəd dovlətdir) getmis və ozunə qəsrə bənzər ev tikdirərək orada yasamağa baslamısdır. Həmin evə "Daneşgah" (Daneşin iqamətgahı) adı verilmisdir. Mirzə Rza xan dovrunun tanınmıs ictimai xadimi idi. O, 1899-cu ildə Niderlandın Haaqa səhərində kecirilmis 1-ci Beynəlxalq sulh konfransının İran dovlətini təmsil edən ilk numayəndəsi kimi istirakcısı olmus, orada muharibələrin dinc yolla həlli ucun muharibə qanunları və adətləri haqqında bir sıra Beynəlxalq konvensiyaların, bəyannamənin qəbul olunmasından təsirlənərək "Məsnəviyi-sulh" poemasını qələmə almıs, həmin poemanı konfransda fransız dilində oxumusdur. Qeyd etmək lazımdır ki, 1901-ci ilin iyul ayında Rusiyanın məshur ədibi L.N. Tolstoy İranın olkəsində səfiri, sair və diplomat, prins Mirzə Rza xan Daneşdən bir məktub və "Sulh" poemasının rus dilində makinadan cıxmıs surətini almısdır. Poemanın rus dilinə cevirən muəllifin ozu idi. Al. Sifman 1960-cu ildə Moskvada capdan cıxmıs "Lev Tolstoy və Sərq" kitabında yazır ki, Tolstoy Mirzə Rza xanın məktubuna cavab yazmıs və bu poemanı diqqətlə oxuduğunu bildirmis, onun muharibəni pislədiyini, sulhu mudafiə etdiyini bəyənmis və bu əsərin nəinki İran ucun, eləcə də butun dunya dovlətləri ucun boyuk əhəmiyyətə malik olduğunu gostərmisdir. Bununla bərabər rus ədibinin Mirzə Rza xanla fikir ayrılığı da var idi. Bu da poemanın muəllifinin sah və hakimiyyət məmurlarının əl-ələ verərək ədalətli ola biləcəkləri təqdirdə sulhu bərha edəcəklərinə və bununla da insanların guzəranının yaxsılasacağına inamı idi. Tolstoy isə yazırdı ki, sulhu bərqərar etmək, muharibə təhlukəsini aradan qaldırmaq, xalqın iradəsindən asılıdır. Mirzə Rza xan Tolstoya yazdığı məktubda boyuk ədibin də onun kimi sulh tərəfdarı olduğunu, qanlı muharibələrə son qoyulmasını arzuladığını vurğulamıs, bunu alqıslamıs, Sulh poemasını qələmə almıs muəllifin hisslərini, can atdığı arzularını basa dusəcəyi təqdirdə qabaqcadan ona oz minnətdarlığını bildirmisdir. Mirzə Rza xanın "Sulh" poemasında muharibənin səbəbləri və onu aradan qaldırmaq yolları haqqında beynəlxalq konfransda soylənmis fəlsəfi dusuncələri oz əksini tapmısdır. əsərdə personajlardan birinin dili ilə deyilmis bu fikirlər maraqlıdır: "əgər sahlar muharibələrin dəhsətlərini nəzərə alsalar və qəlblərinin səsinə qulaq asaraq hərəkət etsələr, onların xalqları butun bu bədbəxtliklərə ducar olmaz və olkələri cicəklənərdi". (124, s. 389). Bu sohbətlərə qosulan hərbci isə soyləyir: "İnsanları sulh səraitində yalnız guclu və vahiməli silahlar yasada bilər. Muharibə usullarını və muharibəni elə bir səviyyədə qurmaq lazımdır ki, hec kəs qorxudan beynəlxalq huquq normalarını poza bilməsin. (124, s. 390). Tolstoy Mirzə Rza xanın məktubuna cavab yazaraq əsəri diqqətlə oxuduğunu və muəllifin əsas fikrini, yəni muharibəni pislədiyini, sulhu mədh etdiyini bəyəndiyini və təsdiq etdiyini bildirmisdir. Lakin zorakılıq uzərində qurulmus və bunun daima tərəfdarı olan dovlət, qardaslığı nəinki dəstəkləməz, hətta qardaslığın ziddinədir. Muharibələr xalqın ozu tərəfindən dayandırıla bilər, əgər oz gucunu bilərsə, -deyə Mirzə Rza xanın bəzi mulahizələri ilə razılasmadığını bildirirdi. (124, s. 391-392). Yazıcı babi hərəkatının boğulmasını, onun tərəfdarlarının təqib olunmasını misal gostərir.

Mirzə Rza xan 1331-ci ildə (1913) Tehrana gəlmis və bir necə ay Mirzə Məhəmmədəli xan əlaussəltənənin təskil etdiyi Kabinədə ədliyyə naziri vəzifəsinə təyin olunmusdur. O, kabinənin suqutundan sonra zilqədə ayının 10-da (1913, 12 oktyabr) Monako sahzadəsinə İran dovlətinin Quds nisanını təqdim etmək ucun yenidən Avropaya getmis, qayıtdıqdan sonra ona İran dovləti tərəfindən 56 min tumənə yaxın vəsait təyin edilmisdir. Mirzə Rza xan ərfəuddovlə xursidi 1316-cı ildə (1937), 84 yasında Tehranda vəfat etmisdir. Hərbci və diplomat məshur alim kimi sohrət qazanmıs, "Muntəxəbati-Daneş", "Divani-Govhəri-Xavəri" və s. əsərlərin muəllifidir. Onun "Məsnəviyi-sulh" poeması 15 dilə tərcumə olunmus və ilk dəfə 1903-cu ildə Dərsəadətdə cap edilmisdir.

Mükafatları[redaktə | əsas redaktə]

Mirzə Rza xan İrəvaninin dunyanın bir cox olkələrinin orden və medalları ilə təltif olunması, onun diplomatik missiyasının, ictimai-siyasi fəaliyyətinin, bu dovlətlər tərəfindən tanınaraq təsdiq edilməsinə əyani subutdur: Onun təltiflərinin siyahısı belədir: Osmanlı dovləti tərəfindən: IV dərəcəli "Məcidi ordeni", 1880-cı il II dərəcəli "Məcidi ordeni", 1893-cu il I dərəcəli "Məcidi ordeni", 1896-cı il I dərəcəli "Osmanlı ordeni", 1898-ci il "Nisani-imtiyaz" gumus medalı, 1900-cu il "Nisani-imtiyaz" qızıl medalı, 1900-cu il Qiymətli das-qasla bəzədilmis I dərəcəli "Məcidi ordeni", 1900 Qiymətli das-qasla bəzədilmis I dərəcəli "Osmanlı ordeni", 1902 Qiymətli das-qasla bəzədilmis "İftixar" ordeni, 1903 Rusiya dovləti tərəfindən: III dərəcəli "Muqəddəs Stanislav", ordeni, 1879 III dərəcəli "Muqəddəs Anna", ordeni, 1883 II dərəcəli "Muqəddəs Anna", ordeni, 1886 II dərəcəli brilyant "Muqəddəs Anna", ordeni II dərəcəli "Stanislav", 1893 I dərəcəli "Anna", ordeni, 1900 I dərəcəli "Ağ qartal", ordeni, 1901 I dərəcəli "Aleksandr Nevski", 1902 I dərəcəli "Aleksandr Nevski", brilyant ordeni, 1904 İtaliya dovləti tərəfindən: III dərəcəli "İtaliya Tacı" (cələng), 1887 Fransa dovləti tərəfindən: IV dərəcəli "Legion Denur ulduzu" ordeni, 1889 II dərəcəli "Legion Denur ulduzu", 1905 Belcika dovləti tərəfindən: III dərəcəli "Leopold", ordeni, 1889 II dərəcəli "Leopold", 1900 I dərəcəli "Leopold" ordeni, 1905 İspaniya dovləti tərəfindən: I dərəcəli "3-cu Sarl", ordeni, 1901 I dərəcəli "Ləyaqəti-Nizami", ordeni, 1902 Serbiya dovləti tərəfindən: I dərəcəli "Takvu ordeni" 1901 Rumıniya dovləti tərəfindən: I dərəcəli "Rumıniya ulduzu", 1904 Buxara əmirliyindən: I dərəcəli "Buxara mukəmməl almas ordeni", 1896 Həbəs dovləti tərəfindən: I dərəcəli "Suleyman uzuyu" ordeni, 1896 Avstriya dovləti tərəfindən: II dərəcəli "Fransua Jozef", 1889 I dərəcəli "Korun Dofer", 1900 İngiltərə dovləti tərəfindən: "Viktoriya ordeni", 1889 Bavir dovləti tərəfindən: II dərəcəli "Ulduzlu Sen Misel nisanı", 1889 Vertemberq dovləti tərəfindən: Idərəcəli "Ulduzlu Fridik Komandor" ordeni, 1889 Baidinbar dovləti tərəfindən: II dərəcəli "Sirzaherneqr" ordeni, 1889 İsvec dovləti tərəfindən: I dərəcəli "Simal ulduzu", 1900 Gorunduyu kimi bu mukafatlar Mirzə Rza xan Daneşə əsasən XIX əsrin sonlarında verilmisdir.

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]