Murasaki Şikibu

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Murasaki Şikibu
yap. 紫式部
Portrait of Murasaki Shikibu.jpg
XVI əsrin sonuna aid Murasaki Şikibu təsviri (müəllif Kano Takanobu).

Doğum tarixi 973 və ya 978[1]
Doğum yeri
Vəfat tarixi 1014, 1016[1] və ya 1031
Vəfat yeri
Həyat yoldaşı Fucivara no Nobutaka
Uşağı Dayni no Sanmi
Atası Fucivara no Tametoki
Vətəndaşlıq
Peşələri romançı, şair, saray dayəsi
Milliyyəti yapon
Tanınır "Gencinin hekayəsi"
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Murasaki Şikibu (yap. 紫 式部; 973 və ya 978[1], Kioto1014, 1016[1] və ya 1031, Tokio[d]) — Heyan dövrü Yaponiya roman yazıçısı, şairisaray dayəsi. Ən tanınmış əsəri 1000 və 1012-ci illər aralığında yapon dilində yazdığı "Gencinin hekayəsi" romanıdır. Murasaki Şikibu onun açıqlayıcı adıdır, şəxsi adı məlum deyil. Lakin 1007-ci ilə aid bir saray gündəliyində dayə kimi adı çəkilən Fucivara no Kaoruko (yap. 藤原 香子) olması ehtimal olunur.

Heyan dövründə qadınların hökumət dili olan Çin dilini öyrənmələri qadağan idi. Lakin təhsilli ailədə yetişən Murasaki kiçik yaşlardan etibarən Çin klassiklərinə maraq göstərmiş və Çin dilində axıcı danışmağa başlamışdır. 25-30 yaşlarında evlənmiş, evliliyindən 2 il sonra, əri ölməmişdən öncə qızı olmuşdur. "Gencinin hekayəsi"ni nə vaxt yazmağa başladığı dəqiq məlum deyil, amma bunun o, evli ikən və ya dul qaldıqdan qısa müddət sonra olduğu güman olunur. Təxminən 1005-ci ildə Murasaki çox güman ki, yazıçı kimi reputasiyasına görə İmperiya sarayında İmperatriça Şoşinin dayəsi olmağa dəvət edilmişdir. Xidməti boyunca yazmağa davam etmiş və əsərinə saray həyatından səhnələr də əlavə etmişdir. 5-6 il sonra sarayı tərk etmiş və Şoşi ilə birlikdə Biva gölü regionuna köçmüşdür. Alimlər onun ölüm tarixi üzərində mübahisə edirlər: çoxu 1014-cü ildə öldüyünü qəbul etsələr də, bəziləri onun 1031-ci ildə öldüyünü iddia edirlər.

Murasakinin ən məşhur əsərləri "Murasakinin gündəliyi" və "Gencinin hekayəsi"dir. Tamamlanmasından cəmi 10 il sonra "Gencinin hekayəsi" bütün əyalətlərdə yayılmışdır. Bir əsr sonra isə Yaponiya ədəbiyyatının klassiki olmuş və elmi tənqidin bir mövzusu olmuşdur. XX əsrin əvvəllərində onun əsəri tərcümə olunmuşdur: altı cildlik ingilis dili tərcüməsi 1933-cü ildə tamamlanmışdır. Alimlər onun Heyan saray cəmiyyətin pik vəziyyətini əks etdirən bu əsərinin əhəmiyyətini qəbul etməyə davam edirlər. XIII əsrdən etibarən onun əsərləri müxtəlif Yaponiya rəssamları və tanınmış ukiyo-e ustaları tərəfindən illüstrasiya edilmişdir.

İlk illəri[redaktə | əsas redaktə]

Murasaki Şikibu təxminən 973-cü ildə[2] Yaponiyanın Heyan şəhərində (indiki Kioto) şimali Fucivara klanında anadan olmuşdur. Şimali Fucivara klanı IX əsrdə bu sülalənin əsasını qoyan Fucivara no Yoşifusanın nəslindən gəlirdi.[3] Fucivara klanı qızlarını imperatorluq ailələri ilə evləndirərək XI əsrin sonuna qədər güclü siyasi güc əldə etmişdir. X əsrin sonlarında və XI əsrin əvvəllərində Fucivara no Miçinaqa 4 qızını imperatorlarla evləndirərək bənzərsiz güc qazanmışdır.[4] Murasakinin ulu babası Fucivara no Kanesuke aristokratiyanın ən pik zirvəsində idi, lakin onun ailəsi zaman getdikcə gücünü itirmiş və Murasakinin anadan olduğu ilə qədər ailə üzvlərə Heyan aristokratiyasında daha aşağı rütbələr - əyalət hakimi vəzifəsi verilməyə başlanmışdır.[5] Onlar saraydan uzaqlaşdırılaraq əyalətlərdə arzuolunmaz vəzifələrə gətirilmiş, mərkəzi gücdən və Kiotodakı saraydan uzaq qalmışdırlar.[6]

Ailə gücünü itirsə də, ədəbiyyat dünyasındakı reputasiyasını qorumağa davam etmişdir. Murasakinin ata tərəfdən ulu babası və babası tanınmış şairlər idi. Ulu babası Fucivara no Kanesuke 56 şeir müəllifi idi və onların 13-ü "Nijuiçidayşu"ya,[7] "36 şair kolleksiyası"na və "Yamato Monoqatari"yə daxil edilmişdir.[8] Həm ulu babası, həm babası yapon dilində yazdığı şeirlərlə böyük məşhurluq qazanan Ki no Tsurayuki ilə dost idilər.[6] Atası Fucivara no Tametoki Dövlət Akademiyasına (Dayqaku-ryo) daxil olmuş[9]Çin klassikləri və poeziyası üzrə tanınmış alim olmuşdur; öz şeirləri də antologiya halına salınmışdır.[10] O, 968-ci ildə kiçik rəsmi işçi kimi ictimai xidmətə daxil olmuş və 996-cı ilə ona hakimlik statusu verilmişdir. 1018-ci ilə kimi vəzifədə qalmışdır.[6][11] Muarasakinin anası da Tametoki kimi Fucivara klanın şimal qolundan idi. Cütlüyün üç uşağı (bir oğlan, iki qız) olmuşdur.[10]

Heyan dövründə istifadə olunan adlar müasir dövrdəki adlar kimi deyildi. Bir saray xanımı saraydakı statusuna aid təxəllüsü ilə də tanınırdı və kişi qohumunun rütbəsinə və ya təxəllüsünə aid ad da götürə bilərdi. "Şikibu" müasir soyad deyil, Murasakinin atasının vəzifəsi olduğu Şikibu-şo (Tədbirlər Nazirliyi) sözündən törəmişdir. Əlavə adı olan "Murasaki" (yapon dilində bənövşəyi deməkdir) Fucivara klanın elementi olan fuci sözünün mənası visteriya gülünün rəngindən yaranmışdır. Bu ad ona "Genci"də əsas qadın personaja verdiyi ada istinad olaraq verilmişdir. Miçinaqa 1007-ci ilə aid bir gündəlikdə bir neçə saray dayəsinin adını çəkmişdir. Onlardan biri olan Fucivara no Takako (Kyoşi) Murasakinin əsl adı ola bilər.[8][12]

Heyan dövrü Yaponiyasında ər və arvad ayrı-ayrı evlərdə yaşayırdılar. Uşaqlar anaları ilə yaşayırdılar, lakin ata xətti hələ də davam edirdi.[13] Lakin Murasaki atasının evində, əsasən Kiotodakı Teramaçi küçəsində balaca qardaşı Nobunari ilə yaşamışdır. Murasaki balaca ikən anası doğum zamanı ölmüşdür. Murasakinin anası ilə böyüyən azı daha 3 ögey bacı-qardaşı da var idi. O, iyirmi yaşlarında ölən bir bacısına çox yaxın idi.[14][15][16]

Murasakinin doğulduğu dövrdə Çinə olan səfərlər başa çatdıqdan və güclü milli mədəniyyət yaranmağa başlayandan sonra Yaponiya daha qapalı ölkəyə çevrilmişdi.[17] IX-X əsrlərdə Çin heroqliflərinin abbreviaturaları olan sillabik işarələr – kananın ortaya çıxması ilə yapon dili tədricən yazılı dilə çevrilirdi. Murasakinin dövründə kişilər hökumət dili olan Çin dilində yazmağa davam edirdilər, lakin kana aristokrat qadınların yazılı dili olmuş və Yaponiya ədəbiyyatında unikal formaların yaranmasına səbəb olmuşdur.[18]

Murasakinin qardaşına hökumətdə vəzifə tutmasına kömək etməsi üçün Çin dili öyrədilmişdir və Murasaki uşaqlıqda atasının evində yaşayarkən Çin dilini özü öyrənmiş və klassik Çin dilində axıcı danışmağa başlamışdır.[9] Gündəliyində yazır: "Mənim qardaşım balaca olanda Çin klassiklərini öyrənirdi, məndə ona qulaq asmaq vərdişi var idi və mən onun başa düşməkdə və yadda saxlamaqda çətinlik çəkdiyi mətnləri getdikcə daha yaxşı başa düşürdüm. Təhsilli kişi olan atam həmişə bu faktı etiraf edirdi: Bəxtimə bax, heyif ki, o kişi kimi doğulmayıb".[19] Qardaşı ilə Çin ədəbiyyatını öyrənən Murasaki bununla yanaşı çox güman ki, musiqi, kalliqrafiyaYaponiya poeziyası kimi ənənəvi sahələrdə dərslər almışdır.[14] Murasakinin təhsili qeyri-adi idi. Luis Peres "Yaponiya tarixi" əsərində qeyd edir ki, qadınların real intellektə malik olma bacarıqlarının olmadığı düşünülürdü və buna görə də onlara Çin dili öyrədilmirdi.[20] Murasaki digər insanların onu "lovğa, qəribə, adamayovuşmaz, acıdil, nağılsevər, dikbaş, şeirsevər, etinasız, dalaşqan və laqeyd" hesab etdiklərinin fərqində idi.[21] Asiya ədəbiyyatı tədqiqatçısı Toman İnq inanır ki, "onun çətin şəxsiyyəti dost qazanmasına mane olurdu".[9]

Evlilik[redaktə | əsas redaktə]

Heyan dövrünün aristokrat qadınları məhdudlaşdırılmış və tənha həyat tərzi keçirirdilər, onlara ancaq yaxın qohumu olan kişilərlə ünsiyyətdə olmağa icazə verilirdi. Murasakini avtobioqrafik şeiriyyatı göstərir ki, o, digər qadınlarla ünsiyyətdə olsa da, atası və qardaşından başqa digər kişilərlə məhdud ünsiyyətdə olmuşdur. Öz şeiriyyatını tez-tez qadınlarla bölüşsə də, kişilərlə heç vaxt bölüşməmişdir.[14] Onun statusunda olan bir çox zadəgan qadından fərqli olaraq o, yeniyetməliyə çatan kimi evlənməmişdir. Əvəzində iyirmi yaşlarının ortalarına, hətta otuz yaşlarının əvvəllərinə qədər atasının evində qalmışdır.[14][22]

996-cı ildə Murasakinin atası 4 illiyinə Eçizen əyalətinin hakimi təyin olunmuşdur və Murasaki də onunla getmişdir. O dövrdə zadəgan qadınların 5 günlük bu cür səyahətlərə çıxmaları geniş yayılmamışdı.[23] Təxminən 998-ci ildə atasının dostu, ondan yaşca böyük olan qohumu Fucivara no Nobutaka (950 - 1001) ilə evlənmək üçün Kiotoya qayıtmışdır.[6][14] Fucivara klanının eyni qolundan olan Nobutaka sarayda vəzifəli idi və Tədbir Nazirliyinin bürokratı idi. Geyim ekstravaqantlığına və rəqs bacarığına görə tanınırdı.[23] Evlənərkən 40 yaşlarının sonlarında idi, naməlum sayda həyat yoldaşı və uşaqları var idi.[8] Sarayda yaxşı tanınan Nobutakanın bir çox romantik münasibəti olmuşdur və çox güman ki, Murasaki ilə evliliyindən sonra da bu cür münasibətlərə davam etmişdir.[14] Murasaki evlilikdən sonra da atasının evində qalmağa davam etmişdir və əri onu mütəmadi ziyarət edirdi.[8] Nobutaka bir neçə də hakim kimi təyin olunmuşdu və Murasaki ilə evlənəndə kifayət qədər varlı idi. Onların evliliklərinin detalları haqqında versiyalar müxtəlifdir. Riçard Bourinq yazır ki, xoşbəxt evlilikləri var idi, amma Yaponiya ədəbiyyatı mütəxəssisi Haruo Şirane qeyd edir ki, şeirləri göstərir ki, Murasaki ərini sevmirdi.[6][14]

Cütlüyün qızı Kenşi (Katayko) 999-cu ildə anadan olmuşdur. İki il sonra Nobutaka xolera epidemiyası zamanı ölmüşdür.[14] Evli qadın kimi Murasakinin evə baxmaq və qızına qulluq etməsi üçün xeyli xidmətçisi var idi və buna görə onun xeyli vaxtı qalırdı. Murasaki bu zaman "Bambuk kəsicisinin hekayəsi" və "İsenin hekayəsi" kimi monoqatarilər oxumuşdur.[23] Alimlər inanırlar ki, o, "Gencinin hekayəsi" üzərində ərinin ölümündən öncə işləməyə başlamışdır. Dul qaldıqdan sonra kədər içində olsa belə yazmağa davam etdiyi məlumdur.[3][6] Gündəliyində ərinin ölümündən sonra keçirdiyi hisləri belə təsvir etmişdir: "Mən özümü depresiyada və başıqarışmış hiss etdim. Bir neçə il boyunca mən gün keçdikcə ruhsuz bir dəbdə mövcud oldum... vaxtın keçdiyini qəbul etməkdən daha çoxunu etməklə... Bitməyən tənhalıq düşüncəsi kifayət qədər dözülməz idi".[24]

Əfsanəyə görə Murasaki Biva gölündə yerləşən İşiyama-deraya çəkilmiş və bir avqust gecəsində Aya baxarkən "Gencinin hekayəsi"ni yazmağa ilhamlanmışdır.[15] Mütəxəssislər onun çəkilməsinin hekayəsinin əsasını bilməsələr də, yapon rəssamlar onu tez-tez İşiyama məbədində Aya baxarkən təsvir edirdilər. Murasaki bu romanı yazmaqla vəzifləndirilmiş də ola bilər: romanın qəhrəmanı Şahzadə Gencinin vəziyyətinə oxşar vəziyyətdə olan sürgün olunmuş saray adamı da ola bilər. Murasaki romanın yeni yazdığı fəsillərini dostlarına vermiş, dostları da fəsilləri çoxaldaraq yaymışdırlar. Bu yolla hekayə məşhurlaşmış və o, müəllif kimi reputasiya əldə etmişdir.[25]

Təxminən 30 yaşının ortalarında o, sarayda müəllif reputasiyasına görə saray dayəsi olmuşdur.[3][25] Çieko Mulhern "Yaponiya qadın yazıçıları, biotənqidi mənbə kitabı"nda yazır ki, araşdırmaçılar Murasakinin həyatının sonlarında bu cür hərəkət etməsinə təəccüblənirlər. Onun gündəlikləri göstərir ki, o, ərinin ölümündən sonra Miçinaqa ilə şeirlərini bölüşmüşdür və bu, ikisi arasında sevgi münasibətləri olduğu haqqında fərziyyəyə səbəb olur. Bourinq saraya Miçinaqanın konkubinası kimi gətirilməsi haqqında sübutun olmadığını bildirir. Lakin Miçinaqa onu saraya rəsmi münasibətlər olmadan gətirmişdir. Mulhern fikirləşir ki, Miçinaqa Murasakinin sarayda qızı Şoşiyə müəllimlik etməsini istəmişdir.[26]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 http://www.ne.se/uppslagsverk/encyklopedi/lång/murasaki-shikibu
  2. Bowring believes her date of birth most likely to have been 973; Mulhern places it somewhere between 970 and 978, and Waley claims it was 978. See Bowring (2004), 4; Mulhern (1994), 257; Waley (1960), vii.
  3. 3,0 3,1 3,2 Shirane (2008b), 293
  4. Sitat səhvi: Yanlış <ref> teqi; Henshall24ff adlı istinad üçün mətn göstərilməyib
  5. Shirane (1987), 215
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 Bowring (2004), 4
  7. Chokusen Sakusha Burui 勅撰作者部類
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 Mulhern (1994), 257–258
  9. 9,0 9,1 9,2 Inge (1990), 9
  10. 10,0 10,1 Mulhern (1991), 79
  11. Adolphson (2007), 111
  12. Seven women were named in the entry, with the actual names of four women known. Of the remaining three women, one was not a Fujiwara, one held a high rank and therefore had to be older, leaving the possibility that the third, Fujiwara no Takako, was Murasaki. See Tsunoda (1963), 1–27
  13. Ueno (2009), 254
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 14,4 14,5 14,6 14,7 Shirane (1987), 218
  15. 15,0 15,1 Puette (1983), 50–51
  16. Green, Michelle. "Kyoto Celebrates a 1000-Year Love Affair". (December 31, 2008). The New York Times. Retrieved August 9, 2011
  17. Bowring (1996), xii
  18. Reischauer (1999), 29–29
  19. qtd in Bowring (2004), 11–12
  20. Perez (1998), 21
  21. qtd in Inge (1990), 9
  22. Knapp, Bettina. "Lady Murasaki's The Tale of the Genji". Symposium. (1992). (46).
  23. 23,0 23,1 23,2 Mulhern (1991), 83–85
  24. qtd in Mulhern (1991), 84
  25. 25,0 25,1 Mulhern (1994), 258–259
  26. Bowring (2004), 4; Mulhern (1994), 259

Mənbələr[redaktə | əsas redaktə]

  • Adolphson, Mikhael; Kamens, Edward and Matsumoto, Stacie. Heian Japan: Centers and Peripheries. (2007). Honolulu: Hawaii UP. ISBN 978-0-8248-3013-7
  • Aston, William. A History of Japanese Literature. (1899). London: Heinemann.
  • Bowring, Richard John (ed). "Introduction". in The Diary of Lady Murasaki. (1996). London: Penguin. ISBN 978-0-14-043576-4
  • Bowring, Richard John (ed). "Introduction". in The Diary of Lady Murasaki. (2005). London: Penguin. ISBN 978-0-14-043576-4
  • Bowring, Richard John (ed). "The Cultural Background". in The Tale of Genji. (2004). Cambridge: Cambridge UP. ISBN 978-0-521-83208-3
  • Frédéric, Louis. Japan Encyclopedia. (2005). Cambridge, MA: Harvard UP. ISBN 978-0-674-01753-5
  • Geczy, Adam. Art: Histories, Theories and Exceptions. (2008). London: Oxford International Publishers. ISBN 978-1-84520-700-7
  • Inge, Thomas. "Lady Murasaki and the Craft of Fiction". (May 1990) Atlantic Review. (55). 7–14.
  • Henshall, Kenneth G. A History of Japan. (1999). New York: St. Martin's. ISBN 978-0-312-21986-4
  • Kodansha Encyclopedia of Japan. (1983) New York: Kōdansha. ISBN 978-0-87011-620-9
  • Keene, Donald. Seeds in the Heart: Japanese Literature from Earliest times to the Late Sixteenth Century. (1999). New York: Columbia UP. ISBN 978-0-231-11441-7
  • Keene, Donald. The Pleasures of Japanese Literature. (1988). New York: Columbia UP. ISBN 978-0-231-06736-2
  • The Japan Book: A Comprehensive Pocket Guide. (2004). New York: Kodansha International. ISBN 978-4-7700-2847-1
  • Lillehoj, Elizabeth. Critical Perspectives on Classicism in Japanese Painting, 1600–17. (2004). Honolulu: Hawaii UP. ISBN 978-0-8248-2699-4
  • Lockard, Craig. Societies, Networks, and Transitions, Volume I: To 1500: A Global History. (2008). Boston: Wadsworth. ISBN 978-1-4390-8535-6
  • Mason, R.H.P. and Caiger, John Godwin. A History of Japan. (1997). North Clarendon VT:Tuttle Publishing. ISBN 978-0-8048-2097-4
  • McCormick, Melissa. "Genji Goes West: The 1510 Genji Album and the Visualization of Court and Capital". (March 2003). Art Bulletin. (85). 54–85
  • McCullough, Helen. Classical Japanese Prose: An Anthology. (1990). Stanford CA: Stanford UP. ISBN 978-0-8047-1960-5
  • Mostow, Joshua. "Mother Tongue and Father Script: The relationship of Sei Shonagon and Murasaki Shikibu". in Copeland, Rebecca L. and Ramirez-Christensen Esperanza (eds). The Father-Daughter Plot: Japanese Literary Women and the Law of the Father. (2001). Honolulu: Hawaii UP. ISBN 978-0-8248-2438-9
  • Mulhern, Chieko Irie. Heroic with Grace: Legendary Women of Japan. (1991). Armonk NY: M.E. Sharpe. ISBN 978-0-87332-527-1
  • Mulhern, Chieko Irie. Japanese Women Writers: a Bio-critical Sourcebook. (1994). Westport CT: Greenwood Press. ISBN 978-0-313-25486-4
  • Perez, Louis G. The History of Japan. (1990). Westport CT: Greenwood Press. ISBN 978-0-313-30296-1
  • Puette, William J. The Tale of Genji: A Reader's Guide. (1983). North Clarendon VT: Tuttle Publishing. ISBN 978-0-8048-3331-8
  • Reschauer, Edwin. Japan: The Story of a Nation. (1999). New York: McGraw-Hill. ISBN 978-0-07-557074-5
  • Shirane, Haruo. The Bridge of Dreams: A Poetics of "The Tale of Genji". (1987). Stanford CA: Stanford UP. ISBN 978-0-8047-1719-9
  • Shirane, Haruo. Envisioning the Tale of Genji: Media, Gender, and Cultural Production. (2008a). New York: Columbia UP. ISBN 978-0-231-14237-3
  • Shirane, Haruo. Traditional Japanese Literature: An Anthology, Beginnings to 1600. (2008b). New York: Columbia UP. ISBN 978-0-231-13697-6
  • Shively, Donald and McCullough, William H. The Cambridge History of Japan: Heian Japan. (1999). Cambridge UP. ISBN 978-0-521-22353-9
  • Tsunoda, Bunei. "Real name of Murasahiki Shikibu". Kodai Bunka (Cultura antiqua). (1963) (55). 1–27.
  • Ueno, Chizuko. The Modern Family in Japan: Its Rise and Fall. (2009). Melbourne: Transpacific Press. ISBN 978-1-876843-56-4
  • Waley, Arthur. "Introduction". in Shikibu, Murasaki, The Tale of Genji: A Novel in Six Parts. translated by Arthur Waley. (1960). New York: Modern Library.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Vikianbarda Murasaki Şikibu ilə əlaqəli mediafayllar var.