Nil Deqrass Tayson

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Nil deqrass Tayson
ing. Neil deGrasse Tyson
Neil deGrasse Tyson at Howard University September 28, 2010.jpg
Doğum tarixi 5 oktyabr 1958 (1958-10-05) (60 yaş)
Doğum yeri Manhetten, Nyu York
Flag of the United States.svg ABŞ
Vətəndaşlıq Flag of the United States.svg ABŞ
Elm sahəsi Astrofizika
Fiziki kosmologiya
İş yeri Amerika təbiət tarixi muzeyi
PBS
Planetar Cəmiyyəti
Təhsili Harvard Universiteti
Ostin Texas Universiteti
Kolumbiya Universiteti
Mükafatları NASA Dövlət Qulluğunda Fərqlənmə Medalı (2004)
Klopsteq Xatirə mükafatı (2007)
İctimai Rifah Medalı (2015)
İmza
haydenplanetarium.org/tyson
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Nil Deqrass Tayson (5 oktyabr 1958 ABŞ,Nyu York) Amerika astrofiziki, fizika üzrə fəlsəfə doktoru və kosmoloqdur.1996-cı ildən bəri Amerika Təbiət Tarixi Muzeyinə aid olan Hayden Planetariumunun rəhbəridir. Kifayət qədər maraqlı şəxs olan Nil Degrass 2006 - 2011-ci illər arasında PBS kanalında NOVA scienceNOW adlı elm-təhsil istiqamətli televiziya şousunu aparmışdır.

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Tayson Nyu-Yorkda Manhettendə yaşayan üç uşaqlı ailənin ikinci övladı idi. Anası Puerto-Riko əsilli Sansita Mariya (née Feliciano) Tayson ABŞ ın Səhiyyə Nazirliyində Herontoloq işləyib. Atası afroamerikalı Siril deqrass Tayson sosioloq idi. Taysonun uşaqlığı Bronks ın qonşuluğunda Kasl hil də və Riverdeyl də keçib.

Gənclik illəri[redaktə | əsas redaktə]

Tayson Bruklində elmi təmayüllü məktəbdə (The Bronx High School of Science ) təhsil aldığı illərdə (1972-1976-ci) məktəb Fizika Elmi Jurnalının baş redaktoru və güləş üzrə komanda kapitanı olmuşdur. Tayson astronomiya ilə çox kiçik yaşlarında maraqlanmağa başlayıb, yeniyetməlik illərində daha çox həvəslə onu öyrənir, hətta astronomlar cəmiyyətində özünəməxsus tanınmışlıq qazanaraq, 15 yaşında astronomiya ilə bağlı mühazirələrlə çıxış edib. Astronomiyaya olan marağını onun NyuYorkda yaşadığı binanın (Səmaya baxan bina adlandırılıb - «Skyview Apartments» )ən yüksək mərtəbəsindən binoklla aya baxmasından sonra yarandığını Tayson özü qeyd etmişdir.

Karyerası[redaktə | əsas redaktə]

Tayson astronomiya haqqında bir çox məşhur əsər yazmışdır. 1995-ci ildən etibarən o, Təbiət Tarixi junalında (ing. Natural History) "Kainat" adlı sütununu idarə etməyə başladı.

2002-ci ildə Tayson müəllifi olduğu bu sütuna ildə iki gün axşam günəşin Manhettenin küçələri ilə eyni istiqamətdə batmasını, bunun nəticəsində kücə uzunu baxdıqda qürubu görmək mümkün olmasını izah etmək üçün «Mahettenhendji» (ing. «Manhattanhenge») adlı yeni bir termin daxil elmişdir.

2004-cü ildə «Mənşələr» serialının (ing. Origins) 4 bölümünü PBS kanalıda NOVA[1] aparmışdı və elə eyni ildə Donald Qoldsmithlə (ing. Donald Goldsmith) biryerdə bu bölümlərlə bağlı kitab nəşr elətdiridi«Mənşələr: kosmik təkamülün ondörd milyard ili» («Origins: Fourteen Billion Years Of Cosmic Evolution»)[2].

2001-ci ildə prezident Corc Buş Taysonu ABŞ-ın aerokosmik sənayenin inkişafı məsələləri üzrə komisiyanın tərkibinə (Commission on the Future of the United States Aerospace Industry) və 2004-cü ildə "Ay, Mars və s." Komisiyası kimi tanınan Kosmosun tədqiqi üzrə Prezident komisiyası (President’s Commission on Implementation of United States Space Exploration Policy) tərkibinə daxil edildi. Tezliklə Tyson NASAnın ən yüksək mülki mükafatı olan görkəmli ictimai xidmətlər üçün Fəxri Medalına görkəmli ictimai xidmət"[3] layiq görülüb.

Hayden Planetariumunun direktoru olduğu müddətdə, Tayson Plutonun Günəş sisteminin doqquzuncu planet olması haqqındakı ənənəvi fikrə qarşı münasibət göstərirdi. Tayson bunu ümumi xarakteristikalar əsasında qruplaşdırılmış səma cisimlərini müşahidə etmək istəyindən irəli gəldiyini qeyd edirdi. Mövcud olduğumuz sistemdə Günəşə yaxın Merkuri, Venera,YerMars planetləri öz aralarında daha çox oxşarlıqlara malikdirlər,daha sonra Marsı Yupiterdən ayıran qaya fraqmentli asteroid halqası yerləşir, onlar da eyni bir ailənin üzvləridirlər, ardınca Qaz nəhəngləri : Yupiter, Saturn, Uran, Neptun gəlir, ardınca Pluton və ona bənzər səma cisimlər yerləşir, bunlar kometalardı, sadəcə Günəşdən kifayət qədər kənarda yerləşdikləri üçün bu cisimlərin bir hissəsi buz təbəqəsi ilə örtülüb, əyər biz Plutonu Yer ilə eyni məsafəyə yaxınlaşdırsaq Günəş istisindən onun buz təbəqəsi əriyəcək və o özünü əsl kometa kimi aparmağa başlayacaq. O, The Colbert Report, The Daily Show и BBC Horizon televerlişlərindəki çıxışlarında bu qərarın qəbul edilməsini nəticəsində azyaşlı məktəblilərdən çoxsaylı qəzəb məktubları aldığını qeyd edirdi.[4]

2006-cı ildə Beynəlxalq Astronomiya İttifaqı Taysonun bu fikrini əsas tutaraq Plutonu cırtdan planetlərə aid etdi.

O, 2006-cı ildən 2011-ci ilədək RBS kanalında NOVA scienceNOW[5] verlişində aparıcı olmuşdur.

Rəngarəng xarakterə malik olan və zarafatcıl Tayson 2007-ci ildə History Channel kanalında "Kainat" teleserialında daimi aparıcı seçilmişdir.

Tayson tez-tez əyləncəli verlişlərdə ekranlarda görünür. O, «Ulduz qapıları:Atlantida» и «Böyük Partlayış nəzəriyyəsi» seriallarında öz-özünü oynamışdır. «Europa Report» filmində onun iştirak etdiyi arxiv kadrlarından istifadə olunub.

Şəxsi həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Nil Deqrass Tayson həyat yoldaş Elis Yang və iki övladı ilə Nyu-Yorkda yaşayır.

Tayson şərab həvəskarıdır, onun şərab kolleksiyası Wine Spectator qəzetinin 31 may 2000-ci il nömrəsində, həmçinin 2005-ci ilin yazında Nəfis Şərab Dünyası buraxlışında (ing. The World of Fine Wine) nümayiş olunub.

Elmi yanaşmaları[redaktə | əsas redaktə]

Nəşrləri[redaktə | əsas redaktə]

Seçilmiş məqalələri[redaktə | əsas redaktə]

Kitabları[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. WGBH Educational Foundation. "NOVA - Origins - PBS". Public Broadcasting Service (PBS) (2004). 15 aprel 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 iyun 2009.
  2. Tyson, Neil deGrasse (2004). Origins: Fourteen Billion Years of Cosmic Evolution. New York: W.W. Norton & Co. ISBN 9780393059922.
  3. "Symposium Awards" (əlçatmaz keçid). nationalspacesymposium.org. 3 fevral 2009 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 25 oktyabr 2009.
  4. https://www.youtube.com/watch?v=z3-2CSlaDX0
  5. "NOVA - scienceNOW - PBS". Public Broadcasting Service (PBS). 15 aprel 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 iyun 2009.