Orfey (opera)

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Orfey
it. Orfeo
Frontispiece of L'Orfeo.jpg
Nəşrin başlıq səhifəsi
1607
Ölkə Flag of Italy.svg İtaliya
Dili italyanca
Bəstəkar Klaudio Monteverdi
Librettoçu Alessandro Strico k.
Süjeti "Orfey" Yunan mifologiyası
Premyera 24 fevral 1607
Mantue şeheri,İtaliya
Maska Lira.png

"Orfey" (it. Orfeo, bəzən it. L’Orfeo, favola in musica) — Klaudio Monteverdinin 1607-ci ildə kiçik Alessandro Striconun librettosu əsasında yazdığı opera. Bu opera Kristof Villibald Qlyukun "Orfey və Evridika" ilə birlikdə qədim yunan mifi Orfeyə aid ən mühüm musiqi əsərlərindən biri sayılır.[1] Dünyanın bir çox teatrlarında bu gün də müntəzəm olaraq göstərilən erkən operalar sırasına daxildir. Operanın premyerası 24 fevral 1607-ci ildə İtaliyanın Mantue şəhərində olmuşdur. Opera Mantuan sarayında hər il keçirilən ənənəvi karnavalda göstərilmək üçün yazılmışdır.

XVII əsrin əvvəllərində musiqili teatrda ənənəvi intermediya, yəni pyesin əsas pərdələri arasında musiqi nömrələr, tədricən tam musiqi dramına çevirildi, hansı ki sonradan "opera" adını aldı. Monteverdinin "Orfeyi" eksperiment dövrünə son qoydu və yeni janrın ilk mükəmməl əsəri oldu. Premyeradan sonra opera Mantuedə yenidən oynanıldı və çox güman ki, bir neçə il ərzində İtaliyanın digər şəhərlərində də bu baş verdi. Monteverdinin partiturası 1609-cu ildə nəşr edildi, 1615-ci ildə isə yenidən nəşr olundu. Kompozitorun 1643-cü ildə ölümündən sonra opera unuduldu, və yalnız XIX əsrdə ona yenidən marağın artması yeni redaksiyalara və tamaşalarının yaranmasına səbəb oldu. Əvvəlcə konsert proqramı şəkilində təhsil müəssisələrinin və musiqi dərnəklərinin daxilində oynanılırdı. İlk opera tamaşası 1911-ci ildə Parisdə göstərildi, və o andan etibarən "Orfey" səhnələrdə daha çox görünməyə başlandı. İkinci dünya müharibəsindən sonra daha çox autentik ifaya üstünlük verilirdi. 2007-ci ildə operanın 400 illiyi dünyanın bir çox ölkələrində nümaiş edilərək qeyd olundu

Monteverdi opera partiturasının nəşrində 41 alətin olmasını göstərir, hansılar ki müxtəlif qruplara birləşərək, personajların xarakterlərinin və müxtəlif səhnələrin təsviri üçün istifadə olunur. Belə ki, simli, klavesinlər və uzununa fleytalar Frakiyanın nimfalar və çobanların yaşadığı pastoral bölgələrini təsvir edirlər; nəfəsli mis musiqi alətləri isə yeraltı dünyanı və onun sakinlərini nümayiş etdirirlər. İntibahdan barokkoya olan keçid dövründə yaradılmış "Orfey" onun üçün müasir olan bütün musiqi nailiyyətləri və xüsusilə polifoniyanı istifadə edir. Monteverdinin novatorluğu müəllifin ifaçılara aid bir neçə "istəkləri" ilə təchiz edlmiş partituranın orkestrlənməsində özünü göstərdi. Eyni zamanda, orkestr partiturasının fakturanın bütün detalları ilə birlikdə dəqiq yazılmış alətli, notlaşmış templi, nüanslı sonrakı (klassik) anlaşılmasından fərqli olaraq, "Orfeyin" partiturası improvizasiya üçün musiqiçilərə müəyyən sərbəstlik verirdi.

Opera janrın yaranışı[redaktə | əsas redaktə]

 alt= Artist's representation of a man with pointed beard, heavy ruff collar and embroidered jacket, holding a staff in his right hand and a sword in his left. A badge or coat of arms is shown top left, and a legend: "Vincentius Dux Mantua, Mont Ferrat 1600" is visible top left.
Vinçentso Qonzaqın şəkli, 1600 il (kiçik Frans Purbus, İncə Sənət Muzeyi, Vena)

Veronada və Milanda da musiqiçi kimi fəaliyyət göstərməyə macal tapmış Klaudio Monteverdi 1590-cı vəya 1591-ci ildə Mantuedə hersoq Vinçentso Qonzaqaqın sarayında altist vəzifəsini almışdır. Montevrdi talantı və fəallığı sayəsində 1601-ci ildə sarayın maestro della musica adını qazanmağa nail olmuşdu. Saryın müsiqiyə aid və musiqi ilə əlaqəsi olan bütün proseslər onun nəzarəti altında idi.[2][3][4]

Vinçentso Qonzaqın musiqi teatrına olan xüsusi həvəsi Florensiya sarayın adəd ənənələrinin təsiri altında inkişaf etmişdir. XVI əsrin sonunda florensiyalı musiqi novatorları intermediyanı, yəni danışıq dramının pərdələri arasında vaxtı dolduran musiqi pyesini daha mükəmməl formaya gətirilməsi üçün inkişaf etdirirdilər.[2] Başda Yakopo Korsi olmaqla məşhur Florensiya kameratası birliyinin davamçıları ümumi opera janrına aid ilk əsəri yaratmışdılar və onun adı "Dafna" idi. "Dafna" Korsi və florensiya hersoqu Yakopo Perinin kapelmeysteri (xor kapellasının vəya orkestrinin rəhbəri) tərəfindən yazılmışdı və 1598-ci ildə Florensiyada səhnəyə qoyulmuşdu. Bu əsər madrıqal ifanın və rəqsli, instrumental keçidli monodiyanın elementlərini vahid dramatik tamaşada birləşdirdi. "Dafna"nın partiturasının yalnız bəzi fraqmentıəri bizim indiyədək qalıb, lakin həmin dövrün digər bir neçə Florensiya əsərləri dövrümüzə qədər tam şəkildə gəlib çatıb: Emilio De Kavalyerinin "Qəlb və bədən haqqında təsəvvür", Perinin "Evridika"sı və Culio Kaççininin "Evridika"sı. Ovidiyinin "Metamarfozlar"ına əsaslanan Perinin və Kaççininin əsərləri Orfey mifi barədə çoxsaylı musiqi tamaşalarının ilki idi, və onlar Monteverdinin "Orfey"inin birbaşa varisləri oldular.[5][6]

Qonzaqın sarayda teatr tamaşaları zəngin tarixə malik idi. 1471-ci ildə bu sarayda Ancelo Politsianonun "Orfey barədə rəvayət" lirik draması səhnəyə qoyulmuşdu, və orada personajların söhbətləri ilə yanaşı aktların ən azı yarısını vokal partiyalar təşkil edirdi. 1598-ci ildə isə Monteverdi Covanni Quarininin "Sadiq çoban" əsərini səhnəyə qoyulmasında köməklik etmişdi. Teatr tarixçi Mark Rincerin fikrinə görə, bu əsər "teatr tamaşalarının suayırıcısı" oldu, və beləcə İtaliyada pastoral drama ümumi maraq daha artdı.[7] 6 oktyabr 1600-cu ildə Florensiyaya Mariya Mediçinin və Fransa kralı IV Henrixin toy şənliyində iştirak etmək üçün gələn hersoq Vinçentso burada Perinin "Evridika" tamaşasını izləmişdir.[6] Ola bilsin ki, Monteverdi də daxil olmaqla onun aparıcı saray musiqiçiləri də bu tamaşanı seyr edirdilər. Dramın bu yeni forması hersoqun xoşuna gəldi, hersoq üstəlik bu dram sayəsində özünün mesenat nüfuzunun möhkəmlənməsini də qiymətləndirdi.[8]

Libretto[redaktə | əsas redaktə]

 A young man with long flowing hair, bare chested, holds a stringed instrument in his left hand, while looking way to the left with a soulful expression
Orfey və onun viollası (Çezare Djennari,şəxsi kolleksiyasiya)

1600-cü ilin oktyabrında "Evridikia"nı izləyən tamaşaçıların arasında Qonzaqın sarayında xidmət etmiş gənc vəkil, məşhur bəstəkarın oğlu və diplomat Alessandro Strico da yer almışdır. İstedadlı musiqiçi Strico 1589-cu ildə on altı yaşında Toskananın böyük hersoqu I Ferdinandın toy şənliyində viola çalırdı. Hersoq Vinçensonun iki oğlu Françesko və Ferdinando ilə birlikdə o, Mantuinin "Valeh edilmişlər akademiyası" (it. Accademia degli Invaghiti) adlı imtiyazlı intellektual cəmiyyətin üzvü idi. Şəhərin teatr əsərlərinin çox hissəsi məhz bu cəmiyyətdə yaradılırdı.[9] Strico "Orfey" üçün libretto yazmağa başladığı vaxt tam məlum deyil, amma dəqiqdi ki, 1607-ci ilin yanvarında libretto üstündə iş tam sürətlə gedirdi. Françesko Qonzaq 5 yanvar tarixili məktubunda o vaxt Florensiya sarayında qalan qardaşı Ferdinandodan Mantue karnavalında göstəriləcək "musiqili pyes" tamaşası üçün Böyük hersoqun müğənniləri içərisindən axta virtuozun xidmətləriylə təmin etməsini xahiş edir.[10]

Striconun libretosunun əsas mənbələri Ovidiyinin "Metamarfozlar" və Vergilinin "Qeorqiki" kitabları olmuşdu. Strico həmin əsərlərdən dram strukturunu deyil, əsas materialı götürdü. Təsadüf deyil ki, birinci və ikinci pərdələrin hadisələri "Metamarfozlar"ın on üç şeiri ilə aşkar bənzərliyi var.[11] Libretto üzərində işləyərkən o, Polisianonun 1480-ci ildə qələmə aldığı pyesini, Quarininin "Il pastor fido"-sunu və Otavio Rinuççininin Perinin "Evridika"sı üçün yazdığı libretosundan istifadə etmişdi.[12] Musiqişünas Harri Tomlinson Striconun və Rinuççininin mətnləri arasında nisbətən ümumi olan çox cəhətləri tapır. O, qeyd edir ki, "Orfey"də olan bəzi nitqlər, söhbətlər "Evridika"da istifadə olunan ifadələrin məzmununa oxşardılar və hətta onları təkrar edirlər.[13] Tənqidçi Barbara Rassano Henninqin fikrincə, Striconun şeirləri Rinuççininin qədər nəfis deyil, amma libretto dramaturgiyası daha maraqlıdır. Rinuççininin pyesi Mediçin toyunu müşayiət edən xüsusi bayram şənliyi üçün yazılmışdır, ona görə də müəllif daha münasib "xoşbəxt final" üçün mifi dəyişdirdi. Ondan fərqli olaraq öz əsərini saray təntənəsi üçün yaratmayan Strico mifin məzmununa uyğun yazmaq imkanına malik idi.[12] Əslində mifdə Orfey qəzəblənmiş qadınlar (vakxankalar) tərəfindən parçalanır, amma faktiki olaraq, Strico ssenarini daha yumşaldılmış formada yazdı, hansında ki vakxankalar Orfeyi ölümlə hədəliyirlər, lakin onun əcəli göstərilmir, beləcə final açıq qalır.[14]

Premyera ili 1607-ci ildə Mantuedə hazırlanan librettonun nəşrinin finalı birmənalı deyildi. Striconun 1607-ci ilki librettosunda beşinci pərdədə Orfeyin monoloqu Apollonun gəlişi ilə yox himayədarı Vakxa tanrısının "İlahi qəzəbi" haqqda oxuyan sərxoş qadınların (vakxankalar) xoru ilə bitir. Onların qəzəbinin səbəbi Orfeyin qadınlardan imtina etməsidi. Orfey onların qəzəbindən qurtula bilməz və nəqədər ki bu qəzəbdən boyun qaçırmağa çalışır, bir o qədər onu ağır əzab gözləyir. Orfey səhnəni tərk edir və onun talehi qeyri məlum qalır, operanın sonunda isə qadınlar Vakxanın şərəfinə rəqs edirlər və mahnı oxuyurlar.[15] Monteverdinin 1609-ci ildə Venesiyada nəşr olunmuş partiturasında başqa sonluq təklif olunur: Appolon Orfeyi göylərə yüksəldir, və Orfey ulduzların arasında Evridikinin obrazını tapır. Yeni finalın mətninin müəllifinin kim olduğu məlum deyil. Tədqiqatçılar alternativ finalın fərqli üslubunu qeyd edirlər, şərhçilərin əksəri hesab edirlər ki, şeirləri Strico yazmıyıb. Ehtimal olunur ki, bu şeir həvəskar tərəfindən yazılıb, ola bilsin, müəlliflik Ferdinando Qonzaqa və ya hətta, bəlkə, bəstəkarın özünə (qismən) məxsusdur. Ağlabatan müəlliflərin sırasında Otavio Rinuççininin adı hallanır, hansı ki Monteverdinin "Ariadna" adlı növbəti operasının librettoçusu olmuşdur.[16] Musiqi tarixçisi Klod Paliska hesab edir ki, hər iki final bir birini tamamlıyır: Orfey vakxankaların qəzəbindən yayınır və Apollonun sayəsində qurtulur.[17]

Rincerə əsasən, Striconun yazdığı operanın orijinal sonluğu çox güman ki premyerada istifadə olunmuşdur, amma şübhəsiz Monteverdi yenidən baxılmış finalı estetik cəhətdən düzgün hesab edirdi.[14] Musiqişünas Nino Pirrotta iddia edir ki, Apollonlu final əsərin orijinal planının bir hissəsidir, amma o premyerada reallaşmadı, çünki tamaşanın göstərildiyi kiçik yerdə bu sonluq üçün tələb olunan teatr maşını yerləşə bilməzdi. Əvəzinə vakxankalarla səhnə salındı; texniki məhdudiyyətlər aradan qaldırıldıqdan sonra Monteverdinin fikri həyata keçdi.[18]

Kompozisiya[redaktə | əsas redaktə]

Monteverdi "Orfey"in üstündə işlədiyi dövrdə teatr musiqisinin bəstələməyində artıq kifayət qədər təcrübə yığmışdır. O vaxtacan Monteverdi Qonzaqın sarayında 16 il xidmət etmişdi, xidmətinin böyük hissəsini ifaçı və ya səhnə musiqisini aranjıman edəni kimi keçirmişdir. 1604-cü ildə Mantuan karnavalı üçün "Gli amori di Diane ed Endimone" adlı ballata yazır.[19] Onun elementləri sayəsində Monteverdi ilk operasını qurdu. Musiqişünas Robert Doninqton yazır: "[Partiturada] presedentə əsaslanmayan element yoxdur, lakin tam yetişkənliyinə yenicə inkişaf etmiş formada çatır... Bu musiqidə bilavasitə ifadə olunan və [opera pionerlərin] onları istədikləri kimi izhar olunan sözlərdi; bu onları ifadə edən musiqidi... dahinin ilhamı ilə dolu.[20] Monteverdinin "Orfey"də işlətdiyi yeniliklərdən biri, hansı ki tamaşaçılarda ajiotaj doğurdu, ifa olunan dialoqlar idi. Mantuan premyerası qabağı meloman Karlo Manyo qardaşına bunu "qeyri-adi" bir şey kimi təsvir etmişdir: "... [səhnədə olan] bütün qəhramanlar musiqili danışmalı olacaq".[16]

Monteverdi partituranın nəşrinin əvvəlində orkestr heyətinə öz tələblərini qoyur, amma, o dövrün ənənəsinə uyğun olaraq, alətlərin dəqiq istifadə olunmasını müəyyən etmir.[21] O zamanlar hər bir ifaçıya sərbəst qərar qəbul etmək azadlığı verilirdi, ifaçı öz növbəsində onun sərəncamında olan alətlər dəstindən birini seçirdi. İnterpretasiyalar bir-birindən kəskin fərqlənə bilərdi. Bundan başqa, Arnonkurun dediyi kimi, o vaxt bütün musiqiçilər bəstəkar sayılırdılar, və onlardan hər tamaşada partituraya dəqiq əməl edilməsi deyil, yaradıcılıqlı əməkdaşlıq gözlənilirdi.[21] Ənənəyə əsasən, muğənilərin ariyalarını azacıq dəyişərək, onlara müxtəlif səs rənglərini vermək icazələri var idi. Monteverdi bəzi ariyaların sadələşmiş və bəzədilmiş versiyalarını hazırlamışdı, məsələn Orfeyin "Possente spirito" ariyasını,[22] amma Arnonkur qeyd edir ki, Monteverdi əsərlərinin hər bir hissəsinə bəzək vermirdi, o, ancaq öz istəyinə və fikrinə görə bəzəkləri əlavə edirdi.[23]

Operanın beş pərdəsindən hər biri hekayənin epizodlarından birinə uyğundur və hər biri xorla bitir. Operanın əsas hadisələri öncə Frakiyada, sonra Aiddə və yenidən Frakiyada baş verir, amma yəgin ki, o dövrün saray əyləncələrin qaydalarını nəzərə alaraq "Orfey" fasiləssiz oynanılırdı, yəni operanın hissələrinin arasında pərdə bağlanmırdı. Həmin dövrün adətinə uyğun olaraq, tamaşaçılara başqa hissəyə keçidi əks etdirmək üçün musiqidən istifadə olunurdu, bunun üçün alətlərdə dəyişiliklər edilirdi, ifanın isə tonu və üslubu dəyişiliklərə uğrayırdı.[24]

Musiqi xüsusiyyətləri[redaktə | əsas redaktə]

 Four staves of music manuscript, headed "Prologo. La musica", with a decorative "D" key signature
"Orfey"in not səhifəsi (1609 il)

Musiqişünas Hans Redlih operanı təhlil edərək bildirir ki, "Orfey" iki musiqi dövrlərin məhsuludur. Bu operada XVI əsrə aid ənənəvi madriqalın elementləri musiqinin yeni florensiya istiqaməti ilə birləşir, elementlər kamerata (italyan musiqiçilər dərnəyi) üzvləri və onların davamçılarının ideyalarına uyğun olan reçitativhomofoniya istifadəsi ilə fərqlənirdilər.[25] Yeni musiqi istiqamətində mətn musiqi ilə müqayisədə üstünlük təşkil edir. Auditoriyanın diqqəti ilk növbədə mətnə cəlb olunur, musiqi isə səhnədə baş verən hərəkətləri illüstrasiya edir. Bundan sonra artıq müğənnilər ifanın təkçə vokal hissəsinə yox, həmçinin personajların xasiyyətlərini göstərməyə və müvafiq emosiyaları çatdırmağa diqqət yetirməmli idilər.[26]

Monteverdinin reçitativi Peridən ("Evridika") təsirlənərək yazılıb, lakin "Orfey"də reçitativ o dövrün dramatik musiqisi üçün az üstünlük təşkil edir. O, birinci pərdənin musiqisinin dörddə birindən az, ikinci və üçüncü pərdələrinin musiqisnin təxminən üçdəbirini və yekun iki pərdələrin musiqisnin yarısından bir qədər az təşkil edir.[27]

"Orfey" ilk opera olmaqdan savayı, həmçinin o zamana məlum olan bütün musiqi imkanlarını yeni formalaşan janrda tətbiq etmək cəhdi idi.[28] Belə ki, Monteverdi cürət edərək polifoniya istifadəsində yeniliklər əlavə etməyə başladı, o vaxta qədər isə polifoniya sahəsində əsas nüfuz sahibi italiyalı bəstəkar Palestrina idi. Palestrinanın ideyalarına sadiq qalan bəstəkarların dönmədən əməl etdiyi qaydaları Monteverdi genişləndirməyə və dəyişməyə başlamışdı.[29] Monteverdi hamı tərəfindən qəbul edilmiş mənada orkestr qurucusu deyil idi[30]: Rincer hesab edir ki, instrumental improvizasiyanın elementi Monteverdinin hər opera ifasını "unikal təcrübəyə çevirir və onun [Monteverdinin] yaradıcılığını daha gec yaranan opera üsulundan ayırır".[26]

Opera iki dəfə təkrarlanan gür səsli truba tokkatasıyla başlayır. Barokko tipli nəfəs alətlərində ifa olunduğu zaman belə səda müasir auditoriyanı təəcübləndirə bilər. Avstriyalı bəstəkar Hans Redlih onu "sarsıdıcı" adlandırır.[31] Mantuan sarayında təşkil edilən musiqi tamaşaları üçün belə başlanğıc adi hal kimi qəbul edilirdi. Xüsusi olaraq Qonzaqın sarayı üçün yazılan Monteverdinin "Axşam Duası" (Vespro della beate Vergine, SV 206 1610) adlı əsərinin əvvəlində gələn xor da bu tokkata ilə müşayiət olunur.[26] Tokkata hersoqu salamlaq məqsədi daşıyırdı. Doninqtonun fikrincə, əgər tokkata yazılmasaydı, vəziyyət o hala gələrdi ki, salamlama improvizə edilərək yaradılardı.[20] Sərt tokkatadan sonra incə riturnel başlıyır, hansı ki, Musiqinin gəlişini xəbər verir. Riturnel qısadılmış şəkildə giriş hissəsində yer alan beş şeirlərin aralarında təkrarlanır, sonuncu şeirdən sonra isə tam versiyası səslənir. Onun opera daxilində funksiyası "musiqinin gücünü" təcəssüm etməkdi. 2-ci pərdənin sonunda və 5-ci pərdənin başlığında işlədilərək, o, opera leytmotivin ən erkən nümunələrindən biri hesab edilir.[32] Birinci pərdədə Pastoral idiliya (kiçik şeir) təqdim olunur. Təntənəli və şən olan iki xor Rosa del ciel adlı əsas sevgi mahnısını haşiyələyirlər. Şadlanma mahnı və rəqs musiqisi ilə ikinci pərədədə davam edir. Arnonkura əsasən, ikinci pərdədə Monteverdinin fransız musiqisi ilə yaxından tanış olduğu aşkarlanır.[33]

Operanın qəhramanları[redaktə | əsas redaktə]

Rol Səs tipi 24 fevral 1607-ci il premyerasında oxuyanlar İştirak etdiyi pərdə (akt) Əlavə qeydlər
La musica (Musiqi) axtaların ifasında mezzo-soprano Djovanni Qualberto Malyi (it. Giovanni Gualberto Magli)[34] Proloq
Orfeo (Orfey) tenor və ya yüksək bariton Françesko Razi (ehtimal olunur[35]) 1, 2, 3, 4, 5 pərdələr
Euridice (Evridika) axtaların ifasında mezzo-soprano Djirolamo Bakini (it. Girolamo Bachini; ehtimal olunur) 1, 4 pərdə
La Messaggera (Elçi qadın) axtaların ifasında mezzo-soprano Djovanni Qualberto Malyi (ehtimal olunur) 2 pərdə Librettoda Silvia adını daşıyır
La Speranza (Ümid) axtaların ifasında mezzo-soprano Djovanni Qualberto Malyi (ehtimal olunur) 3 pərdə
Ninfa (Nimfa) axtaların ifasında mezzo-soprano 1 pərdə
Caronte (Haron) bass 3 pərdə
Apollo (Apollon) tenor İlkin redaktədə yox idi 5 pərdə
Proserpina (Prozerpina) axtaların ifasında mezzo-soprano Djovanni Qualberto Malyi[34] 4 pərdə
Plutone (Pluton) bass 4 pərdə
Eco (Exo) tenor 5 pərdə
Ninfe e pastori (çobanlar və nimfalar) axtaların ifasında mezzo-sopranoalt səsi, tenorlar, basslar 1, 2, 5 pərdələr Solistlər: alt səsi çıxardan axtalar, iki tenorçu
Spiriti infernali (Cəhənnəm ruhları) tenor, bass 3, 4 pərdələr Solistlər: iki tenorçu, bir bass

Məzmunu[redaktə | əsas redaktə]

Birinci, ikinci və beşinci pərdələrin hadisələri Frakiyada, üçüncü və dördüncünün isə Aidin səltənətində baş verir. Öncə instrumental tokkata çalınır, sonra giriş hissəsini ifa edən Musiqi çıxış edir. Auditoriyanı salamlayaraq Musiqi elan edir ki, şirin səslər vasitəsilə "istənilən təşvişə salınmış qəlbi sakitləşdirə bilər". O, öz qüvvətini vəsf edir və dramın baş qəhrəmanı Orfeyi təqdim edir, hansı ki "ifası ilə vəhşi heyvanları ram edirdi".

Birinci pərdə[redaktə | əsas redaktə]

Orfey və Evridika yunan xoru rolunda çıxış edən və hadisəyə şərh verən nimfalar və çobanlarla birlikdə səhnəyə çıxırlar. Çobanlardan biri elan edir ki, bu gün Orfeylə Evridikanın toyudu; xor ilk öncə əzəmətlə cavab verir (Vieni, Imeneo, deh vieni…), sonra isə sevincli rəqslə (Lasciate i monti…). Orfey və Evridika qonaqlarla birlikdə məbəddə keçirilən toy mərasiminə getmədən öncə, bir-birinə hiss etdikləri sevgi haqda oxuyurlar. Səhnədə qalan xorun bir hissəsi isə eşqin Orfeyi necə deyişdiyini söylüyürlər. "Yeməyi ah çəkmə, içkisi fəryad olan biri" xoşbəxt adama çevrildi.

İkinci pərdə[redaktə | əsas redaktə]

Ofey əsas xorla birlikdə qayıdır və onlarla birlikdə təbiətin gözəlliyini vəsf edir. Orfey keçmiş acıları haqda düşünür və bildirir:" Dərddən sonra hər kəs daha məmnun qalır, əzab verəndən sonra daha xoşbəxt". Birdən Elçi qadın xəbərlə daxil olur ki, Evridikanı gül yığarkən ölümcül ilan vurub. Xor hüsn-rəğbətlə oxuyur: "Ah, necə də acıdı, ah günahkar və zalım taleh", Elçi qadın isə pis xəbəri gətirdiyi üçün özünü cəzalandırır ("Həmişəlik gedəcəyəm və tənha mağarada dərdimə layiq həyat sürəcəm"). Orfey ariyasından ("Sən ölmüsən, həyatım, mən amma nəfəs alıram?") sonra, ölülər dünyasına getmək və oranın hökmdarını Evridikanı həyata qayıtmağa imkan verməsi üçün inandırmaq qərarını alır. Hökümdarı razı salmazsa özü də orda qalacağını söylüyür. Orfey gedir, xor isə öz fəryadını davam etdirir.

Üçüncü pərdə[redaktə | əsas redaktə]

Orfey Ümid ilə Yeraltı dünyanın qapısına tərəf gedirlər. Ümid qapıdaki yazıya ("Bura gəlmək istəyən hər kəs ümidini buraxsın") işarə edərək Orfeydən ayrılır. Orfey Haron adlı daşıcıya rast gəlir, amma daşıyıcı onu Stiksdən keçirtməyə imtina edir. Orfey Haronu razı salmaq üçün ona tərif dolu mahnı (Possente spirto e formidabil nume) oxuyur, amma daşıyıcı fikrini dəyişmir. Lakin Orfey öz lirasında (musiqi aləti) çalmağa başlayanda, Haronun yuxuya gedir. Orfey qayığı alır və Yeraltı dünyaya daxil olmaq üçün çayı keçir, paralel olaraq ruhların xoru təbiətin insan qabağında müdafiəssiz olduğu haqda oxuyur:"O, tezsınan ağacla dənizi əhliləşdirdi və küləklərin qəzəbindən qorxmadı"

Dördüncü pərdə[redaktə | əsas redaktə]

Yeraltı dünyada Orfeyin ifası Plutonun arvadı Prozerpinaya dərin təsir göstərir, və o, öz ərindən Evridikanı buraxmağı xahiş edir. Pluton razılaşır, amma Orfeyə şərt qoyur ki, o Evridikanı canlıların dünyasına apararkən əsla geriyə çönüb baxmasın, yoxsa arvadını itirəcək. Orfey Evridikanı öz arxasınca apararaq ölülər səltənətindən çıxır. O, xoşbəxtliyinin intizarını çəkir, amma zaman keçdikcə onu şübhələr basır: "Kim məni əmin edə bilər ki, o, ardımca gəlir?" O, düşündü ki, bəlkə Pluton paxıllığından onu aldadıb? Orfey arxaya boylanır, Evridika çarəsizliyindən oxuyur (Ahi, vista troppo dolce e troppo amara!) və yox olur. Orfey onun arxasınca getmək istəyir, amma gözəgörünməz qüvvə onu saxlayır. Ruhların xoru Orfeyin Yeraltı dünyanın öhdəsindən gəlsə də, öz növbəsində ehtiraslarına məğlub olduğu haqda oxuyurlar

Beşinci pərdə[redaktə | əsas redaktə]

Doğma Frakiyaya qayıdandan sonra Orfey uzun monloqla öz itkisinin yasını çəkir, Evridikanın gözəlliyini tərənnüm edir və qərara gəlir ki, onun ürəyini daha heç vaxt Kupidonun oxu sancmayacaq. Səhnə arxasındaki ex oonun son sözlərini təkrarlayır. Birdən səmanın buludları arasından Apollon enir və Orfeyi danlayır: "Niyə sən öz vergini qəzəb və kədərə sərf edirsən?". O. Orfeyə dünyanı tərk eləməyə və ona qoşulub səmalara yüksəlməyə təklif edir, çünki orada Orfey Evridikanın ulduzlarda obrazını görə biləcək. Orfey cavab verir ki, belə müdrik atanın məsləhətinə əməl etməmək hörmətsizlik olar və onlar birlikdə yuxarıya ucalırlar. Sonda çobanlar xoru tamamlıyır: "Dərddə əkənlər nəimin barını becərməlidlər". Opera moreska adlı enerjili rəqslə başa çatır.

Librettonun orijinal sonluğu[redaktə | əsas redaktə]

Striconun 1607-ci ildə yazığı librettoda Orfeyin beşinci pərdədəki monoloqu Apollonun gəlişi ilə yox, qəzəbli sərxoş qadınların (vakxankalar) xoru ilə bitir, hansılar ki onların himayədarı Vakxa tanrısının "İlahi qəzəbi" haqqında oxuyurlar. Orfeyin qadınlardan imtina etməsi onlarda qəzəb doğurur. O, nə qədər onlardan qaçarsa, onu bir o qədər ağır tale gözləyir. Orfeyin taleyi qaranlıq qalır: o, səhnəni tərk edir, vakxankalar isə operanın finalında şərabçılıq tanrısının şərəfinə oxuyurlar və rəqs edirlər.[15] Musiqişünas Klod Paliska hesab edir ki, bu iki sonluqlar bir-birinə zidd deyillər; Orfey vaxkankaların qəzəbindən yayına bilər, sonra da Appolon onu xilas edər.[17]

Orkesrt heyəti[redaktə | əsas redaktə]

 A decorated page showing two lists, respectively headed "Personaggi" (a list of characters) and "Stromenti"
1609 il:Monteverdinin partiturası,alətlərin siyahısı sağ sütündə yerləşir
  • Simli: 2 dənə klavesin, 1 dənə ikili arfa, 2 dənə kitarrone (teorba), 2 dənə bas səsli sitra, 3 dənə bas səsli viola da qamba, 2 dənə franssız növündə pikkolo skripka, 12 dənə fərqli ölçüdə violalar.
  • Nəfəsli və klavişli alətlər: 2 dənə taxta və 1 dənə dilli (reqal) borulu orqan
  • Nəfəsli: 4 dənə trombon, 2 kornet, 2 dənə hündür blokfleyta, 1 hündür truba (klarino) və 3 dənə surdin (musiqini zəiflətmək üçün qurğu) olunmuş truba

Musiqişünas Ceyn Qlover opera təhlili məqsədilə Monteverdinin qeyd etdiyi alətləri üç əsas qrupa ayırır: simli, mis nəfəsli və fasiləsiz bas, eləcə də heç bir qrupa aid olmayan bir neçə alətlər.[36]

İnstrumental ifa tamaşaçılara hadisələrin cərəyan etdiyi iki dünyanı aydın şəkildə ayırd edir. Pastoral Frakiya klavesinllər, arfa, orqan, pikkolo skripka və bas lavtası ilə təsvir olunur. Qalan alətlər əsasən də mis nəfəsli olan Yeraltı dünyanı təsvir edir, hərçənd böyük fərq müşahidə olunmur, çünki simli alətlər bir neçə dəfə Yeraltı dünyaya aid səhnələrdə istifadə olunur.[37] Bu ümumi sxem daxilində müəyyən alətlər və ya onların kombinasiyaları personajların xarakterlərini təsvir etmək üçün işlənir: Orfey — arfa və orqan, çobanlar — klavesin və bas lavtası, Yeraltı dünyanın sakinləri — trombonlar, kornetlər və kiçik orqan (reqal).[37] Bütün bu musiqi fərqləri və xarakteristikaları renessans orkestrinin köhnə ənənələrinə müvafiq idi, elə məhz "Orfey"in çoxsaylı ansamblı belə orkestrin tipik nümunəsidi.[38]

Monteverdi öz ifaçılarını ümumi şəkildə təlimatlandırır: "Əsəri çox təmtəraqlı pasajlar və keçidlərlə deyil, mümkün dərəcədə sadə və düzgün [oynayın]". Simli alətlər və fleytaları çalanlara o, "nəcib, ixtiraçılıq və rəngarənglik ilə" oynamağı tövsiyə edir, amma "dinləyici üçün təhqiramiz olan xaos və qarmaqarışıqdan başqa heç nə eşidilməyən" vəziyyətə gətirən ifrat dərəcəli çalışqanlığın olmaması şərti ilə.[39] Arnonkur qeyd edir ki, Monteverdi dövrümüzə çatan daha sonraki operalarından fərqli olaraq "Orfey"də musiqiçilərə improvizasiya üçün daha az imkan yaradır.[40]

Operada bütün alətlərin bir yerdə oynanıldığı epizod olmadığından, musiqiçilərin sayı alətlərin sayından az ola bilər. Arnonkur musiqiçi və müğənnilərin saylarını və tamaşaların təşkil olunduğu yerin kiçikliyini nəzərə alaraq, izləyicilərin sayı ifaçıları güclə üstələdiyini bildirir.[41]

Premyera və ilk quruluşları[redaktə | əsas redaktə]

 A long, grey stone building with a line of arches at ground level, above which is a row of small windows interspersed with balconies. Above this row is a line of larger windows below a crenellated roof line.
Qersoqun sarayı,burada "Orfeyin" premyerası keçirilmişdi

Orfey operasının premyerasını 24 fevral 1607-ci il olduğunu 23 fevralda yazılılmış iki məktubla təsdiqlənir. Birinci məktubda Qonzaq öz qardaşına yazır ki, "Musqiq oyunu" sabah təqdim olunacağ. Ondan qabağki yazışmalırının təhlilindən sonra anlaşılır ki, bu məktub "Orfey" operasına aid idi. İkinci məktub isə Qonzaqın sarayında işləyən bir məmurdan gəlir və orda ətraflı məlumat verilir: "Sabah zat əliləri Şahzadə xanımının otağında səhnəcik verməyə əmr etdi... O, qeyri adi olmalı idi, çünki aktyorlar öz hissələrini tam oxuyacaq"[42]. Premyeranın keçirildiyi yeri dəqiq demək olmaz, Rinjerin ehtimalına görə o yer Dei Fumi Qalereyası ola bilər, çünki orada aktyorlar, orkestr və az sayda tamaşaçı yerləşə bilərdilər[43].

Premyera haqqında ətraflı hesabat mövcud deyil. Françesko Qonzaqın 2 martda yazdığı məktuba əsasən "pyesanı dınləyənlər çox böyük zövq aldılar" və xüsusilə qersoqun xoşuna gəldi[42]. Sarayın şairi Kerubino Ferrari "Orfey" haqqında belə söyləmişdi: "Həm şair, həm musiqiçi ürəyin meyilini helə göstərdilərki, uğur qazanmamaq mümkün deyildi... Musiqi müvafiq uyğunluğunu tutaraq Poeziyaya elə çox yaxşı təsir edir ki, heç yerdə bunun kimi gözəl şey dinləmək mümkün deyil[42]. Birinci premyeradan sonra qersoq ikinci göstərini 1 marta təyin edir[44];, üçüncü göstərişi isə Savoyinin qersoqunun Mantueye gəlişinə təyin edilmişdi. Ehtimal olunurduki Karl Emmanuel (Savoyi qersoqu) öz qızı Marqatitanı Qonzaqa ərə vermək haqqında danışıqlar aparacaq[44]. Lakin qesoqun səfəri baş tutmadı[45].

Mənbələr göstərir ki,premyeradan sonra bir iki ilə "Orfey" Milanda Florensiyada, KremonadaTurində təşkil olunmuşdur[46], amma daha etibarlı mənbələr isə deyirki "Orfey" mantuan saryının kənarında helədə maraqla qarşılanmırdı[45].

Mümkündü ki Françesko Qonzaq 1609-1610-cu illərdə Kazale-Monferato şəhərində keçirilən karnavalarda təqdimatlar təşkil etmişdi,o bu şəhərdə Qubernator işləyirdi. Bəzi əlamətlər isə göstərirki opera 1614 və 1619-cu illərdə Zaltsburq şəhərindədə Françesko Razi tərəfindən səhnəyə qoyulmuşdu[47].Venesiyada operanın çiçəkləndiyi vaxtda (1637-1643-cü illər) Monteverdi orada "Orefey" operasını yox "Ariadna" operasını səhnəyə gətirmək planı var idi[45]. Monteverdinin ölümündən sonra opera Jeneva (1643) və Paris şəhərində keçirilmişdi, sonra isə Luvr muzeyində [48]."Orfey" operası 1650-ci illərdə insanları heyran etsədə[47], sonraki illərdə bu opera yaddan çıxdı,buna səbəb həmdə kompozitorun unudulması idi. XIX əsridə insanların Monteverdinin yaradıcığlarına marağ artması operaya ikinci nəfəsi verdi[49].

Operanın ikinci nəfəsi[redaktə | əsas redaktə]

 Head and upper body portrait of a middle-aged man with dark hair and heavy moustache, holding a cigarette in his right hand
Vinsent d!Endi

Uzun müddət Monteverdinin əsərlərinə maraq itmişdir və yalnız XVIII əsrdən başlayaraq musiqi tarixçilərinin diqqətini cəlb etməyə başladı. XIX əsrdə isə kompozitorun yaradıcılığına aid çoxlu elmi məqalələr yaradıldı.[47].

1881-ci ildə "Orfeyin" tədqiq edilmək üçün qısaldılmış versiyası Robert Aytner tərəfindən Berlində nəşr edilmişdi.[50]. 1904-cü ildə kompozitor Vensan d`Endi operanın ikinci, qısaldılmış üçüncü və dördüncü pərdəsini fransız dilində dərc etmişdi. Onun etdiyi bu redaksiya 1904-cü ildə Fransanın "Shola Cantorum" məktəbində təşkil edilmiş operanın ifa olunmasında çox kömək etmişdi.[51][52]. Həmən nümayişdə məşhur yazıçı Romen Rollan tamaaşaçı kimi iştirak etmişdi və d`Endinin işini çox yüksək qiymətləndirmişdi: "d'Endi operaya bir vaxtlar ki gözəlliyini qaytardı, onu eybəcər halına salan yöndəmsiz bərpalardan azad etdi"[53][54]. d`Endinin redaksiyası Parisin "Rejan" teatrında 2 may 1991-ci ildə səhnəyə qoyulan ilk müasir opera tamaşasının əsasını qoymuşdu.[49].

Djovanni Orefiçe adlı ikinci dərəcəli italyan bəstəkarın etdiyi redaksiyası əsasında 1909-cu ildə Orfey İtaliyada və başqa ölkələrdə bir neçə dəfə konsert variantında icra edilmişdi. O, həmdə 1912-ci ildə Nyu Yorkun Metropoliten-operasında təşkil olunan konsert ifasının əsasını qoymuşdu. Londonda isə ilk dəfə 1924-cü ildə d`Endinin redaksiyasında "Institut Français"də təqdim olunmuşdu.[55]

Audio və video yazılarda[redaktə | əsas redaktə]

"Orfey" ilk dəfə 1939-cu ildə Ferruço Kaluzio dirijorluğu ilə La Skala teatrın orkestrası audio formatda yazmışdı[56].Yazı üçün Monteverdinin Djakomo Benvenuti tərəfindən azad redaktə edilmiş partiturası istifadə olunmuşdur[57].1949 ildə operanın bütov versiyası yazılmışdı,Qelmut Kox dirijorluğu altında onu Berlin radiosunun orkestrası icra etmışdi. Harold Şonberiqin sözlərinə görə,səsyazmanın yeni formatının yaranması İkinci dünya müharibəsindən sonra renesansbarokko musiqisinə marağın dirçəldilməsi işində mühüm amil idi[58]. 1969-cu ildə N.Arnonkur, "Concentus Musicus" öz barokko ansamblı ilə, tamaşaçılara öpera partiturasının öz redaktəsini təqdim etmişdi, əsasən orada "tarixi" instrumentlər istifadə olunmuşdu. Arnokurun əməyi çox yüksək qiymətləndirilmişdir, çünki "onun yaratdığı səsləndirmə Monteverdinin yaratdığına bənzəyirdi". 1981-cü ildə Ziqfrid Haynrih Qessen orkestrası və "Early Music Studio" ilə "Orfeyi" yazmışdı, onun səsyazmanın fərqi onda idi ki, o sonunda Stridjonun librettosunu istifadə etdi. Vakxan olan səhnələri üçün Monteverdinin "Tirsi e Clori" (1616) ballosunun musiqisi istifadə olunmuşdur. Sonraki audio yazı versiyalarda Emmanuel Aimin tənqidçilərin dramatizminə görə yüksək qiymətini almışdı.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. А. Гозенпуд. «Орфей»
  2. 2,0 2,1 Fenlon, 1986, pp. 5—7.
  3. Fabbri, P. Monteverdi / transl. by Tim Carter. — Cambridge : Cambridge University Press, 2007. — P. 22—126. — ISBN 0-521-35133-2.
  4. Ливанова, Т. История западно-европейской музыки до 1789 года / transl. by Tim Carter. — Музыка, 1983. — Т. 1.
  5. Fenlon, 1986, pp. 1—4.
  6. 6,0 6,1 Sternfeld, 1986, p. 26.
  7. Ringer, 2006, pp. 30—31
  8. Ringer, 2006, p. 16.
  9. Carter, 2002, p. 48.
  10. Fenlon. Correspondence…, 1986, pp. 167—172.
  11. Sternfeld, 1986, pp. 20—25.
  12. 12,0 12,1 Sternfeld, 1986, pp. 27—30.
  13.  Tomlinson, Gary A. Madrigal, Monody, and Monteverdi’s “via actuale alla imitatione” // Journal of the American Musicological Society. — 1981. — Vol. 34, no. 1.
  14. 14,0 14,1 Ringer, 2006, pp. 39—40.
  15. 15,0 15,1 Whenham, 1986, pp. 35—40
  16. 16,0 16,1 Сапонов, 2010, с. 22.
  17. 17,0 17,1 Palisca, 1981, p. 39.
  18. Pirrotta, 1984, pp. 258—259.
  19. Carter 2002, pp. 143—144.
  20. 20,0 20,1 Donington, 1968, p. 257.
  21. 21,0 21,1 Harnoncourt, 1969, p. 19.
  22. Robinson, p. 61
  23. Harnoncourt, p. 20
  24. Whenham, 1986, pp. 42—47.
  25. Redlich, 1952, p. 99.
  26. 26,0 26,1 26,2 Ringer, 2006, pp. 27—28.
  27. Palisca, 1981, p. 40—42.
  28. Grout, 1971, pp. 53—55.
  29. Hull, Robert H. The Development of Harmony // The School Music Review. — 1929. — 15 sentyabr . — P. 111.
  30. Westrup, Jack. Monteverdi and the Orchestra // The Musical Times. — 1940. — Vol. 21, no. 3.
  31. Redlich, 1952, p. 97
  32. Grout, 1971, p. 56.
  33. Harnoncourt, 1969, pp. 24—25.
  34. 34,0 34,1 "Castrato". The Concise Oxford dictionary of music. http://www.encyclopedia.com/doc/1O76-castrato.html. İstifadə tarixi: 2014-05-20.
  35. Сапонов, 2010, с. 21.
  36. Glover, 1986, pp. 139—141.
  37. 37,0 37,1 Harnoncourt, 1969, p. 20
  38. Beat, 1968, p. 277—278.
  39. Beat, 1968, pp. 280—281.
  40. Арнонкур, 2005, с. 43.
  41. Harnoncourt, 1969, p. 21
  42. 42,0 42,1 42,2 Fenlon. Correspondence… 1986, pp. 167—172.
  43. Ringer 2006, səh.: 36.
  44. 44,0 44,1 Saponov 2010.
  45. 45,0 45,1 45,2 Fenlon 1986, pp. 17—19.
  46. L’ORFEO.
  47. 47,0 47,1 47,2 Carter 2002, pp. 3—5.
  48. "Almanacco di Gherardo Casaglia". Amadeusonline. Arxivləşdirilib: [1] saytından 2012-04-26 tarixində. http://www.webcitation.org/67CiaMsTZ. İstifadə tarixi: 8 mart 2012.
  49. 49,0 49,1 Fortune. Modern editions… 1986, pp. 173—181.
  50. Fortune. The Rediscovery… 1986, pp. 80—81.
  51. Carter 2002, səh.: 6.
  52. Fortune. The Rediscovery… 1986, səh.: 84.
  53. Rolland 1986, pp. 124—125.
  54. Whenham 1986, səh.: 196.
  55. Howes, Frank. Notes on Monteverdi’s Orfeo // The Musical Times. — 1924. — 1 iyun.
  56. «Monteverdi — L’Orfeo — Milan 1939 — Calusio». Amazon.co.uk.
  57. Fortune. The Rediscovery… 1986, səh.: 93.
  58. Fortune. The Rediscovery… 1986, səh.: 109.

Ədəbiyyatda[redaktə | əsas redaktə]

Əlavə oxu