Orfey (opera)

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Orfey
it. Orfeo
Frontispiece of L'Orfeo.jpg
Nəşrin başlıq səhifəsi
1607
Ölkə Flag of Italy.svg İtaliya
Dili italyanca
Bəstəkar Klaudio Monteverdi
Librettoçu Alessandro Strico k.
Süjeti "Orfey" Yunan mifologiyası
Premyera 24 fevral 1607
Mantue şeheri,İtaliya
Maska Lira.png

"Orfey" (it. Orfeo, bəzən it. L’Orfeo, favola in musica) — Klaudio Monteverdinin 1607-ci ildə kiçik Alessandro Striconun librettosu əsasında yazdığı opera. Bu opera Kristof Villibald Qlyukun "Orfey və Evridika" ilə birlikdə qədim yunan mifi Orfeyə aid ən mühüm musiqi əsərlərindən biri sayılır.[1] Dünyanın bir çox teatrlarında bu gün də müntəzəm olaraq göstərilən erkən operalar sırasına daxildir. Operanın premyerası 24 fevral 1607-ci ildə İtaliyanın Mantue şəhərində olmuşdur. Opera Mantuan sarayında hər il keçirilən ənənəvi karnavalda göstərilmək üçün yazılmışdır.

XVII əsrin əvvəllərində musiqili teatrda ənənəvi intermediya, yəni pyesin əsas pərdələri arasında musiqi nömrələr, tədricən tam musiqi dramına çevirildi, hansı ki sonradan "opera" adını aldı. Monteverdinin "Orfeyi" eksperiment dövrünə son qoydu və yeni janrın ilk mükəmməl əsəri oldu. Premyeradan sonra opera Mantuedə yenidən oynanıldı və çox güman ki, bir neçə il ərzində İtaliyanın digər şəhərlərində də bu baş verdi. Monteverdinin partiturası 1609-cu ildə nəşr edildi, 1615-ci ildə isə yenidən nəşr olundu. Kompozitorun 1643-cü ildə ölümündən sonra opera unuduldu, və yalnız XIX əsrdə ona yenidən marağın artması yeni redaksiyalara və tamaşalarının yaranmasına səbəb oldu. Əvvəlcə konsert proqramı şəkilində təhsil müəssisələrinin və musiqi dərnəklərinin daxilində oynanılırdı. İlk opera tamaşası 1911-ci ildə Parisdə göstərildi, və o andan etibarən "Orfey" səhnələrdə daha çox görünməyə başlandı. İkinci dünya müharibəsindən sonra daha çox autentik ifaya üstünlük verilirdi. 2007-ci ildə operanın 400 illiyi dünyanın bir çox ölkələrində nümaiş edilərək qeyd olundu

Monteverdi opera partiturasının nəşrində 41 alətin olmasını göstərir, hansılar ki müxtəlif qruplara birləşərək, personajların xarakterlərinin və müxtəlif səhnələrin təsviri üçün istifadə olunur. Belə ki, simli, klavesinlər və uzununa fleytalar Frakiyanın nimfalar və çobanların yaşadığı pastoral bölgələrini təsvir edirlər; nəfəsli mis musiqi alətləri isə yeraltı dünyanı və onun sakinlərini nümayiş etdirirlər. İntibahdan barokkoya olan keçid dövründə yaradılmış "Orfey" onun üçün müasir olan bütün musiqi nailiyyətləri və xüsusilə polifoniyanı istifadə edir. Monteverdinin novatorluğu müəllifin ifaçılara aid bir neçə "istəkləri" ilə təchiz edlmiş partituranın orkestrlənməsində özünü göstərdi. Eyni zamanda, orkestr partiturasının fakturanın bütün detalları ilə birlikdə dəqiq yazılmış alətli, notlaşmış templi, nüanslı sonrakı (klassik) anlaşılmasından fərqli olaraq, "Orfeyin" partiturası improvizasiya üçün musiqiçilərə müəyyən sərbəstlik verirdi.

Opera janrın yaranışı[redaktə | əsas redaktə]

 alt= Artist's representation of a man with pointed beard, heavy ruff collar and embroidered jacket, holding a staff in his right hand and a sword in his left. A badge or coat of arms is shown top left, and a legend: "Vincentius Dux Mantua, Mont Ferrat 1600" is visible top left.
Vinçentso Qonzaqın şəkli, 1600 il (kiçik Frans Purbus, İncə Sənət Muzeyi, Vena)

Veronada və Milanda da musiqiçi kimi fəaliyyət göstərməyə macal tapmış Klaudio Monteverdi 1590-cı vəya 1591-ci ildə Mantuedə hersoq Vinçentso Qonzaqaqın sarayında altist vəzifəsini almışdır. Montevrdi talantı və fəallığı sayəsində 1601-ci ildə sarayın maestro della musica adını qazanmağa nail olmuşdu. Saryın müsiqiyə aid və musiqi ilə əlaqəsi olan bütün proseslər onun nəzarəti altında idi.[2][3][4]

Vinçentso Qonzaqın musiqi teatrına olan xüsusi həvəsi Florensiya sarayın adəd ənənələrinin təsiri altında inkişaf etmişdir. XVI əsrin sonunda florensiyalı musiqi novatorları intermediyanı, yəni danışıq dramının aktları arasında vaxtı dolduran musiqi pyesini daha mükəmməl formaya gətirilməsi üçün inkişaf etdirirdilər.[2] Başda Yakopo Korsi olmaqla məşhur Florensiya kameratası birliyinin davamçıları ümumi opera janrına aid ilk əsəri yaratmışdılar və onun adı "Dafna" idi. "Dafna" Korsi və florensiya hersoqu Yakopo Perinin kapelmeysteri (xor kapellasının vəya orkestrinin rəhbəri) tərəfindən yazılmışdı və 1598-ci ildə Florensiyada səhnəyə qoyulmuşdu. Bu əsər madrıqal ifanın və rəqsli, instrumental keçidli monodiyanın elementlərini vahid dramatik tamaşada birləşdirdi. "Dafna"nın partiturasının yalnız bəzi fraqmentıəri bizim indiyədək qalıb, lakin həmin dövrün digər bir neçə Florensiya əsərləri dövrümüzə qədər tam şəkildə gəlib çatıb: Emilio De Kavalyerinin "Qəlb və bədən haqqında təsəvvür", Perinin "Evridika"sı və Culio Kaççininin "Evridika"sı. Ovidiyinin "Metamarfozlar"ına əsaslanan Perinin və Kaççininin əsərləri Orfey mifi barədə çoxsaylı musiqi tamaşalarının ilki idi, və onlar Monteverdinin "Orfey"inin birbaşa varisləri oldular.[5][6]

Qonzaqın sarayda teatr tamaşaları zəngin tarixə malik idi. 1471-ci ildə bu sarayda Ancelo Politsianonun "Orfey barədə rəvayət" lirik draması səhnəyə qoyulmuşdu, və orada personajların söhbətləri ilə yanaşı aktların ən azı yarısını vokal partiyalar təşkil edirdi. 1598-ci ildə isə Monteverdi Covanni Quarininin "Sadiq çoban" əsərini səhnəyə qoyulmasında köməklik etmişdi. Teatr tarixçi Mark Rincerin fikrinə görə, bu əsər "teatr tamaşalarının suayırıcısı" oldu, və beləcə İtaliyada pastoral drama ümumi maraq daha artdı.[7] 6 oktyabr 1600-cu ildə Florensiyaya Mariya Mediçinin və Fransa kralı IV Henrixin toy şənliyində iştirak etmək üçün gələn hersoq Vinçentso burada Perinin "Evridika" tamaşasını izləmişdir.[6] Ola bilsin ki, Monteverdi də daxil olmaqla onun aparıcı saray musiqiçiləri də bu tamaşanı seyr edirdilər. Dramın bu yeni forması hersoqun xoşuna gəldi, hersoq üstəlik bu dram sayəsində özünün mesenat nüfuzunun möhkəmlənməsini də qiymətləndirdi.[8]

Libretto[redaktə | əsas redaktə]

 A young man with long flowing hair, bare chested, holds a stringed instrument in his left hand, while looking way to the left with a soulful expression
Orfey və onun viollası (Çezare Djennari,şəxsi kolleksiyasiya)

1600-cü ilin oktyabrında "Evridikia"nı izləyən tamaşaçıların arasında Qonzaqın sarayında xidmət etmiş gənc vəkil, məşhur bəstəkarın oğlu və diplomat Alessandro Strico da yer almışdır. İstedadlı musiqiçi Strico 1589-cu ildə on altı yaşında Toskananın böyük hersoqu I Ferdinandın toy şənliyində viola çalırdı. Hersoq Vinçensonun iki oğlu Françesko və Ferdinando ilə birlikdə o, Mantuinin "Valeh edilmişlər akademiyası" (it. Accademia degli Invaghiti) adlı imtiyazlı intellektual cəmiyyətin üzvü idi. Şəhərin teatr əsərlərinin çox hissəsi məhz bu cəmiyyətdə yaradılırdı.[9] Strico "Orfey" üçün libretto yazmağa başladığı vaxt tam məlum deyil, amma dəqiqdi ki, 1607-ci ilin yanvarında libretto üstündə iş tam sürətlə gedirdi. Françesko Qonzaq 5 yanvar tarixili məktubunda o vaxt Florensiya sarayında qalan qardaşı Ferdinandodan Mantue karnavalında göstəriləcək "musiqili pyes" tamaşası üçün Böyük hersoqun müğənniləri içərisindən axta virtuozun xidmətləriylə təmin etməsini xahiş edir.[10]

Striconun libreto üçün istifadə etdiyi əsas mənbəsi Publi Ovidi Nazonun onuncu və on birinci «Metamarfoz» kitabı[11]Vergilinin dürdüncü kitabı "Qeorqik" olmuşdu. O, həmdə 1480-ci ildə yazılmış Polisianonun pyesasını, Quarininin "Il pastor fido" və Otavio Rinuçininin "Evridiki" libretosundan [12] istifadə etmişdi.

Bu libretoda Stridjonun birmənalı olmayan finalı var idi. Onun finalında beşinci pərdə Apollonun gəlişi ilə yox "Tanrı qəzəbi" haqqda oxuyan sərxoş qadınların (vakxanoklar) yürüşü ilə bitir. Onların qəzəbinin səbəbi-Orfeydi və onun qadınlardan imtina etməsi idi. Orfey qadınların qəzəbində qurtula bilməzdi və nəqədərki onlardan müdafiə olunurdu ona dahada pis əzab gözlüyürdü. Orfey səhnəni tərk edir və onun talehi qeyri məlum qalır. Sonda isə qadınlar rəqs edərək və tanrılarına (Vakxaya) mahnı oxuyurlar. Sonralar çıxan partilularda başqa final olur: Appolon Orfeyi götürüb göylərə yüksəldir və Orfey orda ulduzlarda Evridikinin formasını tapır.

Nino Pirottanın söylədiyinə görə Monteverdinin premyerada vakxan qadınları ilə operanı bitirməsi texniki çatışmamazlığa görə olmuşdu. Operanın sonunu Apollonun xilas etməsi ilə bitirmək üçün teatr maşınına ehtiyac olunurdu, bu isə o zaman yox idi.

Kompozisiya[redaktə | əsas redaktə]

Monteverdi Orfey operasının üstündə işləyərkən, artıq teatr musiqisinə aid inşa yazmağda müəyyən bir təcrübəsi var idi. 1604-cü ildə Mantuan karnavalı üçün "Gli amori di Diane ed Endimone" adlı ballata yazır[13]. Oradaki elementlər sayəsində o ilk operasını yazır

Monteverdi partituranın nəşrinin əvvəlində orkestrayaya öz tələblərini qoyur, amma o dövrün adətinə görə musiqi alətlərinin dəqiq istifadəsini müəyyən etmir[14]. O vaxt Orkestrada olan hər musiqiçi alətlər siyahısında olan hər aləti seçə bilərdi. İnterpretasiyallar bir birində fərqlənirdi və bu adi hal kimi hesab olunurdu. Arnokurun sözlərinə görə o vaxt bütün musiqiçilər kompozitor sayılırdı və onlardan partituranı dəqiq izləmək yox, yaradıcılığlı əməkdaşlıq gözlənilirdi.Həmdə muğənilər öz ariyalarını təltif edə bilərdilər. Monteverdi bəzi ariyaların sadələşmiş və təltif edilmiş versiyalarını hazırlamışdı[15]. Monteverdi o dövrün kompozitorlarından fərqli olaraq öz əsərlərində çoxlu təltif edirdi və bu işi sevirdi[16].

Operanın hər beşinci pərdələrdə hekayənin hansısa bir epizoduna uyğundur və hər biri xorla bitir. Ssenaridə Frakiyadan Aidə və Aidən sonra isə yenə Frakiyaya köçür, amma ehtimal olunur ki,o dövrün qaydalarına görə "Orfey" fasiləssiz oynalınırdı, yəni operanın hissələrinin arasında pərdə bağlanmırdı. Tamaşaçılara başqa hissəyə keçidi göstərmək üçün musiqidən istifadə olunurdu, musiqini tonu və dəbi dəyişirdi[17].

Musiqi[redaktə | əsas redaktə]

 Four staves of music manuscript, headed "Prologo. La musica", with a decorative "D" key signature
"Orfey"in not səhifəsi (1609 il)

"Orfeydə" XVI əsrin ənənəvi madriqal elementləri yeni "florent" musiqi istiqaməti ilə birləşdirilmişdi. Bu musiqi istiqamətinin fərqi reçitativhomofoniya istifadəsi ilə bağlı idi, burada kameratanın(musiqiçilər dərnəyi) üzvlərin ideyalarını dəyərləndirirdilər və bu fikirlər əsasında hər şey qurulurdu[18]. Həm də bu istiqamətdə mətn musqiqdən daha üstün sayılır. Musiqi burada illüstrasiya rolu daşıyır, tamaşaçıların diqqəti mətində olur. Vokalistlər bundan sonra bütün gücünü tək ifaya sərf etmirdilər, həm də personajın xarakterini göstərmək və personajın nə hissetdiyini auditoriyaya çatdırmağ məcburiyyətində idilər[19].

"Orfey" tək birinci opera kimi məşhur deyil, o həm də yeni yaranmış janrın (Opera janrı) o zamana qədər məlum olan musiqinin bütün formalarını özündə birləşdirmişdi və belə bir şey tarxidə ilk dəfə idi[20]. Monteverdi bir az cəsurluq edərək polifoniya üzrə yeniliklər etmişdi. O zamanlarda polifoniyanın "kralı" Palestrina sayılırdı. Başqa kompozitorlardan fərqli olaraq Montveredi polifoniya üzrə ənənəvi qaydaları pozurdu və o qaydaları genişləndirirdi.

Opera iki dəfə təkrarlanan gür səsli truba üçün olan tokkatayla başlayır. Belə seslər hər kəsi heyrətə gətirir. Əvvəl Mantuan sarayında bu standart başlığlardan biri idi. Monteverdi bir neçə əsərlərində bu tokkatadan istifadə ediridi. Sərt tokkatadan sonra incə riturnel başlıyır, hansı ki, musiqinin gəlişini xəbər verir. Riturnel qısadılmış şəkildə hər beş şeirlərinin aralarında istifadə olunur və sonuncu şeirdən sonra tam versiyası səslənir. Onun operadaki vəzifəsi musiqinin hakimiyyətliyini göstərməkdi. 2 pərdənin sonunda və 5 pərdənin başlığında görünməsi, onu operada ilk Leytmotiv nümünəsi edir[21]. Birinci pərdədə Pastoral idiliya yer alır. Şən və kədərli xorlar mərkəzi sevgi mahnını - Rosa del ciel əhatə edir. Sevinc mahnıyla və oynamalı musqiqi ilə ikinci pərədədə davam edir. Monteverdinin musiqi ilə mahnını istifadə etməsi onun franssız musiqisini yaxından tanıdığını göstərir[22].

Operanın qəhramanları[redaktə | əsas redaktə]

Qəhramanların adları Oxuyanlar 24 fevral 1607-ci il premyerasında oxuyanlar İştirak etdiyi pərdə (akt)
Musiqi (proloq) Soprano Djovanni Qualberto Malyi (it. Giovanni Gualberto Magli)[23] 1 pərdə
Orfey Tenor Françesko Razi (ehtimal olunur) 1,2,3,4,5 pərdə
Evridika Soprano Djirolamo Bakini (it. Girolamo Bachini,ehtimal olunur) 1,4 pərdə
Elçi xanım soprano Djovanni Qualberto Malyi (ehtimal olunur) 2 pərdə
Nimfa Mezzo-soprano 1 pərdə
Haron Bas 3 pərdə
Apollon tenor Premyerada belə rol yox idi 5 pərdə
Prozerpina soprano Djovanni Qualberto Malyi 4 pərdə
Pluton bass 4 pərdə
"Çobanlar (qadın və kişi)"

Məzmun[redaktə | əsas redaktə]

Birinci, ikinci və beşinci pərdələrdə hər şey Trakiyada baş verir, üçüncü və dördüncü pərdələrdə isə Aidin səltənətində. Giriş səhnəsində instrumental tokkata çalınır, sonra isə musiqi ilə opera davam edir. Tokkata tamaşaçılları salamlıyır və demək istiyirki şirin musiqi belə ən narahat ürəyi sakitləşdirir. O, öz hakimiyyətini ucaldır və dramanın əsas qəhramanını vəhşi heyvanları öz səsi ilə ram edən Orfeyi təqdim edir.

Birinci pərdə[redaktə | əsas redaktə]

Orfey və Evridika nimfalarla və çobanlarla birlikdə çıxırlar. Nimfalar və çobanlar burada yunan xoru rolunu oynayırlar və öz şərhlərini verilər. Çobanlardan biri Orfeylə Evridikanın toyununun bu gün olduğunu bildirir. Xor ilk öncə ehtişamla cavab verir, sonra isə şən rəqslə. Orfey və Evridika qonağlarla toya mərasiminə getməmişdən əvvəl bir birinə öz sevgisi haqda oxuyurlar. Səhnədə qalan isə xorun bir hissəsi isə sevgi Orfeyi necə deyişdiyini söylüyürlər.

İkinci pərdə[redaktə | əsas redaktə]

Ofey əsas xorla birlikdə qayıdır və onlarla birlikdə təbiətin gözəlliyinə tərif vururlar. Orfey elədə xoş olmayan keçmişi haqda düşünür və birdən bir elçi xanım gəlib deyir ki, Evridikanı gül yığarkən ölümcül ilan vurub.Xor isə oxuyur: "Eh, acı bir andı, eh qəddar taleh". Elçi xanım isə pis xəbəri gətirdiyi üçün özünü qınayır: "Mən həmişəlik gedecəm və haqq etdiyim kimi tək tənha ömrümü mağarada keçirəcəm". Orfey isə "Mənim həyatım, sən ölmüsən və mən hələdə nəfəs alıram" ariyasından sonra, ölülər dünyasına getmək və orda onun başçısından Evridikanın həyatını geri istəməyə qərar alır, əgər anlımazsa özüdə orda qalacağını deyir. Orfey gedir, xor isə öz matəmini davam edir.

Üçüncü pərdə[redaktə | əsas redaktə]

Orfey Sperenzayla (Ümüd) ilə ölülər dünyanın qapısına qədər gəlirlər. Ümüd qapıdaki "Bura gəlmək istəyənlər ümüdünü itirməlidilər" yazısına göstərərək Orfeyi tərk edir. Orfey Haron adlı daşıcıya rast gəlir, amma daşıyıcı onu Stiksin üzərindən keçirtməyə imtina edir. Orfey Haronu razı salmaq üçün ona yaltaqlı mahnı oxuyur, amma daşıyıcı öz qərarını dəyişmir, amma Orfey öz lirasında (musiqi aləti) çalmağa başlayanda Haronun yuxusu gəlir və yatır. Orfey bundan istifadə edərək onun qayığını götürərək ölülər dünyasına gedir və paralel olaraq ruhlar xoru təbiətin insanlardan qoruna bilməməsi haqqında oxuyur.

Dördüncü pərdə[redaktə | əsas redaktə]

Prozerpin ölülər dünyasında Plutonun arvadı Orfeyin səsini çox bəyənir və ərindən istiyir ki, o, Evridikanı buraxsın. Pluton razılaşır, amma bir şərt qoyur ki, o Evridikanı yaşayanlar dünyasına apararkən əsla arxaya çönüb baxmasın, yoxsa Evridika həmişəlik ölülər diyarında qalacağ. Orfey onu ölülər dünyasından çıxararkən birdən onu şübhələr tutur: "Kim axı məni əmin etdirə bilərki o mənim dalımca gəlir?" Və o arxaya çönür və elə o andada Evridika kədərli mahnı oxuyaraq (Ahi, vista troppo dolce e troppo amara!) yox olur.Orfey onun dalınca getməyə çalışsada onu görünməyən qüvvətlər qabağa getməyə qoymur. Ruhlar xoru Orfeyin ölülər diyarını uda bilsədə,amma öz nəfsinə məğlub olduğunu haqda oxuyurlar.

Beşinci pərdə[redaktə | əsas redaktə]

Orfey Frakiyaya qayıdaraq uzun monoloqda öz itkisinə görə ağlayır,Evridikanın gözəlliyi haqda mahnı oxuyur və belə qərara gəlirki ona bir daha heç vaxt Erotun oxu vurulmayacağ. Səhnə arxasında olan Əks-səda isə onun sonuncu cümləsini təkrarlıyır. Qəflətən göyün buludlarından Apollon yerə enir və başlıyır Orfeyi qınamağa: "Niyə sən öz vergini kədərə və hirsə xərcliyirsən?". Sonra isə Orfeye bu dünyanı buraxıb onunla göyə getməsinə təklif edir, çünki həmdə göylərdə o Evridikanın ulduzlardaki formasını görə bilər. Orfey Apollonun məsləhətini dinləmək özünə şərəf bilir və onlar birlikdə göyə qalxırlar. Sonda isə çobanlar xoru başlıyır: "Kim özünə əzab toxumları əkirsə,o yalnız yaxşı şeylər biçməlidi". Opera sonda moreska rəqsi ilə bitir.

Librettonun orijinal sonluğu[redaktə | əsas redaktə]

Orijinal finalda beşinci pərdə Apollonun gəlişi ilə yox "Tanrı qəzəbi" haqqda oxuyan sərxoş qadınların (vakxanoklar) yürüşü ilə bitir. Onların qəzəbinin səbəbi-Orfeydi və onun qadınlardan imtina etməsi idi.Orfey qadınların qəzəbində qurtula bilməzdi və nə qədər ki, onlardan müdafiə olunurdu ona dahada pis əzab gözlüyürdü. Orfey səhnəni tərk edir və onun talehi qeyri məlum qalır. Sonda isə qadınlar rəqs edərək və tanrılarına (Vakxaya) mahnı oxuyurlar[24].

Orkesrt heyyəti[redaktə | əsas redaktə]

 A decorated page showing two lists, respectively headed "Personaggi" (a list of characters) and "Stromenti"
1609 il:Monteverdinin partiturası,alətlərin siyahısı sağ sütündə yerləşir
  • Simli musiqi alətləri:2 klavesin,1 ikiqat Arfa,2 kitarrone,2 baslı zitra,3 baslı viola da qamba,2 franssız skripka-pikkolo,12 fərqli ölçüdə viollalar.
  • Nəfəsli və knopkalı alətlər:2 ağac borusu ilə orqan və 1 dilli (reqal)
  • Nəfəsli:4 trombon,2 kornet,2 hündür blokfleytalar,1 hündür Truba və 3 surdin olunmuş trubalar.

Operanın analiz etmək məqsədi ilə musiqiçi Djeyn Qlover burda istifadə olunmuş alətləri üç əsas qrupa bölür: simli, bakır nəfəsli və davamlı bas. Həm də burada heç biri qrupa aid olmayan bəzi alətlər[25].

İnsrumental çıxış musiqiyə aid 2 dünya aydın bilinir və bölünür. Pastoral Frakiya klavesinlə, arfayla, orqanla, pikkolo skripkaları ilə və baslı lütnlərlə təqdim olunur. Bakır nəfəsli və simli alətlər ölülər dünyasını təsvir edirlər[26]. Həm də bəzi alətlərinin səslərini birləşdirərək sujetin qəhramanlarının təsvir etmək üçün istifadə olunur: Orey üçün arfa və orqan, çobanlar üçün klavesin və baslı lütn, ölülər dünyasının sakinləri üçün trambon və kiçik orqan (reqal)[26].Bütün bu musiqi fərqləri və xüsüsiyyətlər intibah dövrünün adətlərinə uyğun idi. Orfeyin çoxsaylı ansambl bu adətlərin tipik xususiyyətlərindən biri idi[27].

Monteverdi ifa edənlərə öz məsləhətlərini verirdi "Nə qədər bacarısınızsa, bir o qədər sadə və hasand çalın, rəngli passajlara ehtuyac yoxdu". Simli alətlərdə və fleyta çalanlara onun məsləhəti bu idiki onlar "Nəcib, dəyişikli çalsınlar", amma xəbərdarlıq edir ki, onlar artığından çox çalmasınlar, yoxsa izləyicilər opera yox yalnız "xaos və anlaşınılmazdığ dinləyəcəklər, bu isə onlar üçün təhqirdi"[28]. Arnokurun sözlərinə görə, Monteverdi, "Orfeydən" qabağki operalardan fərqli olaraq, burada musiqiçilərə improvizasiyaya çox da icazə vermirdi[29].

Operada helə bir epizod yoxduki orda bütün musiqi alətləri birdən çalınsın, həm də musiqiçilərin sayı alətlərin sayından daha az idi. Arnokur bəzi səbəblərə əsaslanaraq qeyd edirki bəzi teatrlarda tamaşaçılar musiqiçilərdən, ifa edənlərdən daha çox idi[30].

Premyera və ilk quruluşları[redaktə | əsas redaktə]

 A long, grey stone building with a line of arches at ground level, above which is a row of small windows interspersed with balconies. Above this row is a line of larger windows below a crenellated roof line.
Qersoqun sarayı,burada "Orfeyin" premyerası keçirilmişdi

Orfey operasının premyerasını 24 fevral 1607-ci il olduğunu 23 fevralda yazılılmış iki məktubla təsdiqlənir. Birinci məktubda Qonzaq öz qardaşına yazır ki, "Musqiq oyunu" sabah təqdim olunacağ. Ondan qabağki yazışmalırının təhlilindən sonra anlaşılır ki, bu məktub "Orfey" operasına aid idi. İkinci məktub isə Qonzaqın sarayında işləyən bir məmurdan gəlir və orda ətraflı məlumat verilir: "Sabah zat əliləri Şahzadə xanımının otağında səhnəcik verməyə əmr etdi... O, qeyri adi olmalı idi, çünki aktyorlar öz hissələrini tam oxuyacaq"[31]. Premyeranın keçirildiyi yeri dəqiq demək olmaz, Rinjerin ehtimalına görə o yer Dei Fumi Qalereyası ola bilər, çünki orada aktyorlar, orkestr və az sayda tamaşaçı yerləşə bilərdilər[32].

Premyera haqqında ətraflı hesabat mövcud deyil. Françesko Qonzaqın 2 martda yazdığı məktuba əsasən "pyesanı dınləyənlər çox böyük zövq aldılar" və xüsusilə qersoqun xoşuna gəldi[31]. Sarayın şairi Kerubino Ferrari "Orfey" haqqında belə söyləmişdi: "Həm şair, həm musiqiçi ürəyin meyilini helə göstərdilərki, uğur qazanmamaq mümkün deyildi... Musiqi müvafiq uyğunluğunu tutaraq Poeziyaya elə çox yaxşı təsir edir ki, heç yerdə bunun kimi gözəl şey dinləmək mümkün deyil[31]. Birinci premyeradan sonra qersoq ikinci göstərini 1 marta təyin edir[33];, üçüncü göstərişi isə Savoyinin qersoqunun Mantueye gəlişinə təyin edilmişdi. Ehtimal olunurduki Karl Emmanuel (Savoyi qersoqu) öz qızı Marqatitanı Qonzaqa ərə vermək haqqında danışıqlar aparacaq[33]. Lakin qesoqun səfəri baş tutmadı[34].

Mənbələr göstərir ki,premyeradan sonra bir iki ilə "Orfey" Milanda Florensiyada, KremonadaTurində təşkil olunmuşdur[35], amma daha etibarlı mənbələr isə deyirki "Orfey" mantuan saryının kənarında helədə maraqla qarşılanmırdı[34].

Mümkündü ki Françesko Qonzaq 1609-1610-cu illərdə Kazale-Monferato şəhərində keçirilən karnavalarda təqdimatlar təşkil etmişdi,o bu şəhərdə Qubernator işləyirdi. Bəzi əlamətlər isə göstərirki opera 1614 və 1619-cu illərdə Zaltsburq şəhərindədə Françesko Razi tərəfindən səhnəyə qoyulmuşdu[36].Venesiyada operanın çiçəkləndiyi vaxtda (1637-1643-cü illər) Monteverdi orada "Orefey" operasını yox "Ariadna" operasını səhnəyə gətirmək planı var idi[34]. Monteverdinin ölümündən sonra opera Jeneva (1643) və Paris şəhərində keçirilmişdi, sonra isə Luvr muzeyində [37]."Orfey" operası 1650-ci illərdə insanları heyran etsədə[36], sonraki illərdə bu opera yaddan çıxdı,buna səbəb həmdə kompozitorun unudulması idi. XIX əsridə insanların Monteverdinin yaradıcığlarına marağ artması operaya ikinci nəfəsi verdi[38].

Operanın ikinci nəfəsi[redaktə | əsas redaktə]

 Head and upper body portrait of a middle-aged man with dark hair and heavy moustache, holding a cigarette in his right hand
Vinsent d!Endi

Uzun müddət Monteverdinin əsərlərinə maraq itmişdir və yalnız XVIII əsrdən başlayaraq musiqi tarixçilərinin diqqətini cəlb etməyə başladı. XIX əsrdə isə kompozitorun yaradıcılığına aid çoxlu elmi məqalələr yaradıldı.[36].

1881-ci ildə "Orfeyin" tədqiq edilmək üçün qısaldılmış versiyası Robert Aytner tərəfindən Berlində nəşr edilmişdi.[39]. 1904-cü ildə kompozitor Vensan d`Endi operanın ikinci, qısaldılmış üçüncü və dördüncü pərdəsini fransız dilində dərc etmişdi. Onun etdiyi bu redaksiya 1904-cü ildə Fransanın "Shola Cantorum" məktəbində təşkil edilmiş operanın ifa olunmasında çox kömək etmişdi.[40][41]. Həmən nümayişdə məşhur yazıçı Romen Rollan tamaaşaçı kimi iştirak etmişdi və d`Endinin işini çox yüksək qiymətləndirmişdi: "d'Endi operaya bir vaxtlar ki gözəlliyini qaytardı, onu eybəcər halına salan yöndəmsiz bərpalardan azad etdi"[42][43]. d`Endinin redaksiyası Parisin "Rejan" teatrında 2 may 1991-ci ildə səhnəyə qoyulan ilk müasir opera tamaşasının əsasını qoymuşdu.[38].

Djovanni Orefiçe adlı ikinci dərəcəli italyan bəstəkarın etdiyi redaksiyası əsasında 1909-cu ildə Orfey İtaliyada və başqa ölkələrdə bir neçə dəfə konsert variantında icra edilmişdi. O, həmdə 1912-ci ildə Nyu Yorkun Metropoliten-operasında təşkil olunan konsert ifasının əsasını qoymuşdu. Londonda isə ilk dəfə 1924-cü ildə d`Endinin redaksiyasında "Institut Français"də təqdim olunmuşdu.[44]

Audio və video yazılarda[redaktə | əsas redaktə]

"Orfey" ilk dəfə 1939-cu ildə Ferruço Kaluzio dirijorluğu ilə La Skala teatrın orkestrası audio formatda yazmışdı[45].Yazı üçün Monteverdinin Djakomo Benvenuti tərəfindən azad redaktə edilmiş partiturası istifadə olunmuşdur[46].1949 ildə operanın bütov versiyası yazılmışdı,Qelmut Kox dirijorluğu altında onu Berlin radiosunun orkestrası icra etmışdi. Harold Şonberiqin sözlərinə görə,səsyazmanın yeni formatının yaranması İkinci dünya müharibəsindən sonra renesansbarokko musiqisinə marağın dirçəldilməsi işində mühüm amil idi[47]. 1969-cu ildə N.Arnonkur, "Concentus Musicus" öz barokko ansamblı ilə, tamaşaçılara öpera partiturasının öz redaktəsini təqdim etmişdi, əsasən orada "tarixi" instrumentlər istifadə olunmuşdu. Arnokurun əməyi çox yüksək qiymətləndirilmişdir, çünki "onun yaratdığı səsləndirmə Monteverdinin yaratdığına bənzəyirdi". 1981-cü ildə Ziqfrid Haynrih Qessen orkestrası və "Early Music Studio" ilə "Orfeyi" yazmışdı, onun səsyazmanın fərqi onda idi ki, o sonunda Stridjonun librettosunu istifadə etdi. Vakxan olan səhnələri üçün Monteverdinin "Tirsi e Clori" (1616) ballosunun musiqisi istifadə olunmuşdur. Sonraki audio yazı versiyalarda Emmanuel Aimin tənqidçilərin dramatizminə görə yüksək qiymətini almışdı.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. А. Гозенпуд. «Орфей»
  2. 2,0 2,1 Fenlon, 1986, pp. 5—7.
  3. Fabbri, P. Monteverdi / transl. by Tim Carter. — Cambridge : Cambridge University Press, 2007. — P. 22—126. — ISBN 0-521-35133-2.
  4. Ливанова, Т. История западно-европейской музыки до 1789 года / transl. by Tim Carter. — Музыка, 1983. — Т. 1.
  5. Fenlon, 1986, pp. 1—4.
  6. 6,0 6,1 Sternfeld, 1986, p. 26.
  7. Ringer, 2006, pp. 30—31
  8. Ringer, 2006, p. 16.
  9. Carter, 2002, p. 48.
  10. Fenlon. Correspondence…, 1986, pp. 167—172.
  11. Sternfeld 1986, pp. 20—25.
  12. Sternfeld 1986, pp. 27—30.
  13. Carter 2002, pp. 143—144.
  14. Harnoncourt 1969, səh.: 19.
  15. Robinson 1972, səh.: 61.
  16. Arnokur 2007.
  17. Whenham 1986, pp. 42—47.
  18. Redlich 1952, səh.: 99.
  19. Ringer 2006, pp. 27—28.
  20. Grout 1971, pp. 53—55.
  21. Grout 1971, səh.: 56.
  22. Harnoncourt 1969, pp. 24—25.
  23. "Castrato". The Concise Oxford dictionary of music. http://www.encyclopedia.com/doc/1O76-castrato.html. İstifadə tarixi: 2014-05-20.
  24. Whenham 1986, pp. 35—40.
  25. Glover 1986, pp. 139—141.
  26. 26,0 26,1 Harnoncourt 1969, səh.: 20.
  27. Beat 1968, səh.: 277—278.
  28. Beat 1968, pp. 280—281.
  29. Арнонкур 2007.
  30. Harnoncourt 1969, səh.: 21.
  31. 31,0 31,1 31,2 Fenlon. Correspondence… 1986, pp. 167—172.
  32. Ringer 2006, səh.: 36.
  33. 33,0 33,1 Saponov 2010.
  34. 34,0 34,1 34,2 Fenlon 1986, pp. 17—19.
  35. L’ORFEO.
  36. 36,0 36,1 36,2 Carter 2002, pp. 3—5.
  37. "Almanacco di Gherardo Casaglia". Amadeusonline. Arxivləşdirilib: [1] saytından 2012-04-26 tarixində. http://www.webcitation.org/67CiaMsTZ. İstifadə tarixi: 8 mart 2012.
  38. 38,0 38,1 Fortune. Modern editions… 1986, pp. 173—181.
  39. Fortune. The Rediscovery… 1986, pp. 80—81.
  40. Carter 2002, səh.: 6.
  41. Fortune. The Rediscovery… 1986, səh.: 84.
  42. Rolland 1986, pp. 124—125.
  43. Whenham 1986, səh.: 196.
  44. Howes, Frank. Notes on Monteverdi’s Orfeo // The Musical Times. — 1924. — 1 iyun.
  45. «Monteverdi — L’Orfeo — Milan 1939 — Calusio». Amazon.co.uk.
  46. Fortune. The Rediscovery… 1986, səh.: 93.
  47. Fortune. The Rediscovery… 1986, səh.: 109.

Ədəbiyyatda[redaktə | əsas redaktə]

Əlavə oxu