Soltan Mehdiyev

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Soltan Mehdiyev
Soltan Mehdiyev.jpg
Doğum tarixi 2 dekabr 1914(1914-12-02)
Doğum yeri İsmayıllı, Azərbaycan
Vəfat tarixi 12 oktyabr 1985(1985-10-12)
Vəfat yeri Bakı
Vətəndaşlığı Azərbaycan Azərbaycan
Mükafatları “Azərbaycanın Əməkdar elm xadimi”

Soltan Mehdiyev (İsmayıllı, 2 dekabr 1914 – 12 oktyabr 1985, Bakı)

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Mehdiyev Soltan Cəfər oğlu 1914-cü il dekabrın 2-də İsmayıllı rayonunun Lahıc qəsəbəsində anadan olmuşdur. O, 1927-ci ildə Lahıc natamam məktəbini fərqlənmə ilə bitirdikdən sonra, Bakı ş. pedaqoji texnikumuna qəbul olunur və onu 1931-ci ildə bitirərək 1931-1934-cü illərdə Azərbaycanın rayon kənd orta məktəblərində kimya müəllimi kimi çalışır. O 1934-1939-cu illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetinin kimya fakültəsində təhsil alır və onu fərqlənmə ilə bitirir.

S.C.Mehdiyev kimya üzrə fəlsəfə doktoru (1943) , elmlər doktoru (1955) elmi dərəcələrini və professor (1956) elmi adını almışdır. S.C.Mehdiyev 1958-ci ildə Azərbaycan SSR EA-nın müxbir üzvü, 1968 –ci ildə isə Akademiyanın həqiqi üzvü seçilmişdir.

S.C.Mehdiyev SSRİ Elmlər Akademiyasının Azərbaycan Filialının Kimya İnstitutunun neft kimyası şöbəsində laborant (1936-1939), Azərbaycan Elmi Tədqiqat Neft Emalı İnstitutunun (AzETNEİ) aspirantı , kiçik elmi işçi (1939-1943), EA Kimya İnstitutunda baş elmi işçi (1943-1945), Azərbaycan SSR EA Neft İnstitutunun laborotoriya müdiri (1946-1956) vəzifələrində çalışmışdır.

S.C.Mehdiyev 1942-1945-ci illərdə Bakı neftləri əsasında bəzi silah-sürsatı növlərinin işlənməsində fəaliyyətinə və hərbi ləvazimat istehsalını təşkil etdiyinə görə SSRİ-nin Neft Sənayesi Xalq Komissarlığı tərəfindən dəfələrlə təltif edilib və mükafatlandırılıb. O SSRİ-nin Ali Sovet Rəyasət Heyətinin Fərmanı ilə “Qafqazın müdafiəsinə görə” və “1941-1945-ci illərdə Böyük Vətən müharibəsində fədakar əməyinə görə” medallarla təltif edilmişdir.

S.C.Mehdiyev AEA Neft İnstitutunun direktoru (1956-1958), AEA Neft-Kimya Prosesləri İnstitutunun Monomerlər kimyası laborotoriyasının rəhbəri (1959-1985), həmin institutun elmi işlər üzrə direktor müavini (1962-1965), AEA Kimya Elmləri bölməsinin fkademik-katibi (1967-1973) vəzifələrini icra etmişdir.

Müxtəlif illərdə o əvəzçiliklə əvvəlAzərbaycan Neft və Kimya İnstitutunun Neft kimyası və texnologiyası kafedrasının dosenti (1954-1955), sonra isə Azərbaycan Dövlət Universitetinin neft kimyası kafedrasının dosenti, professoru (1956-1960), Azərbaycan Neft və Kimya İnstitutunun əsas üzvi və neft-kimya sintezi kafedrasının ilk müdiri (1960-1967) və içtimai əsaslarla respublikamızın sənaye müəssisələrini və texniki kadrlarını elm ocaqları ilə əlaqələndirən problem laborotoriyasının (“Monomerlər və polimerlər kimyası və texnologiyası”) ilk təşkilatçısı və rəhbəri olmuşdur. Burada eyni zamanda Azərbaycanın müxtəlif kimya və neft- kimya sənaye müəssisələri üçün çoxlu yüksək ixtisaslı elmi-texniki kadrların hazırlanması aparılırdı.

S.C.Mehdiyevin əsas elmi istiqaməti alitsiklik və aromatik karbohidrogenlərin törəmələrinin sintezi və çevrilmələri- izomerləşmə, halogenləşmə , alkilləşmə, nitrolaşma , oksidləşdirici ammonoliz , tsiklik və aromatik karbohidrogenlərin maye fazada oksidləşməsi, beş- və altıüzvlü doymuş alitsiklik karbohidrogenlərin müvafiq tsikloolefinlərə dehidrogenləşməsi reaksiyalarının tədqiqi olmuşdur. Nəticədə molekulunda müxtəlif funksional qruplara malik çoxlu miqdarda yeni və sənayedə böyük həcmlərdə istehsal olunan monomerlər, həmçinin digər qiymətli üzvi maddələrin orijinal alınma üsulları yaradılmışdır.

S.C. Mehdiyev sənaye miqyasında istehsal olunan bir sıra qiymətli məhsulların: muharibə illərində – partlayıcı və yanğınsöndürən maddələrin, sonrakı illərdə isə müxtəlif yanacaq komponentlərinin, , polimer maddələrin istehsalında istifadə edilən monomerlərin və onlara müxtəlif təyinatlı əlavələrin, boyaq və ətirli maddələrin alınmasında istifadə edilən birləşmələrin alınma proseslərini işləyib hazırlamış və göstərilən maddələrin tətbiqi sahəsində mühüm işlər görmüşdür.

S.C.Mehdiyev elmi işlərlə əlaqədar olaraq 1947-ci ildə Almaniyanın Sovet zonasına, 1959-cu ildə isə Macarıstan Xalq Respublikasına ezam olunmuşdur.

S.C.Mehdiyev 1966-cı ildə Neft-Kimya sahəsində elmi işlərdə və sənayedə nailiyyətlər ilə tanış olmaq məqsədilə Böyük Britaniya və Şimali İrlandiyada uzunmüddətli ezamiyyətdə olmuşdur, çoxsaylı Universitet, Elmi institut və sənaye müəsisələrdə aparılan işlərlə tanış olmuşdur. Bunu əsasında əhatəli hesab tərtib edilmişdir. O, London Universitetinin Kral Kollecində, Belfast şəhərinin Kral Universitetində “Ksilol və dimetilsikloheksan izomerlərinin oksidləşdirici ammonolizi”, “Tsikloheksan karbohidrogenlərinin xlorlaşdırma reaksiyasında hidrogen atomlarının xlorla əvəz olma qanuniyyətləri” və “Doymamış aldehidlərin buxar fazasında selektiv reduksiyası” mövzularında elmi məruzələrlə çıxış etmişdir.

S.C.Mehdiyev 1967-ci ildə Azərbaycan SSRİ-nin Kubada keçirilən dekadasında nümayəndə heyətinin üzvü olmuşdur.

1970-ci ildə S.C.Mehdiyev Neft-Kimya sintezi sahəsində AFR-ın elmi və sənaye nailiyyətləri ilə tanış olmaq üçün Köln şəhərində yerləşən “Köln Kalk” şirkətinə ezam olunmuşdur və “Tsikloheksan karbohidrogenlərinin xlorlaşdırma reaksiyasında hidrogen atomlarının xlorla əvəz olma qanuniyyətləri və monoxlortsikloheksanların bəzi çevrilmələri” mövzusunda məruzə etmişdir.

S.C.Mehdiyev 1967-ci ildə SSRİ EA Ümumi və texniki kimya elmləri bölməsinin “Neft-Kimya ” problemi üzrə Elmi Şurasının üzvü seçilmişdir.

S.C.Mehdiyev 1975-ci iləd SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fərmanı ilə “1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində qələbənin 30 illiyi” medalı ilə təltif olunmuşdur. O, 1977-ci ildə alkilsiklanonların sintetik ətirli maddələr kimi tətbiqinə görə beynəlxalq “Kimya 77” (Moskva) sərgisinin diplomu ilə və D.İ.Mendeleyev adına Ümumittifaq Kimya Cəmiyyətinin medalı ilə təltif olunmuşdur.

Akademik S.C.Mehdiyev neft üzrə SSRİ Milli Komitəsinin Kimya bölməsinin üzvü qismində 1971-ci ildə Moskva şəhərində keçirilən VIII Ümumdünya Neft Konqresinin iştrakçısı və məruzəçisi olmuşdur.

Akademik S.C.Mehdiyev 1973-1974-cü illərdə İraqın Neft tədqiqatları institutunda neft-kimya sahəsində elmi işlərin təşkili və qardaş xalqa elmi metodiki yardımın göstərilməsi üçün respublikamızdan ezam edilən nümayəndə heyətinin rəhbəri olmuşdur. 1974-cü ildə ezamiyyət zamanı Bağdadda keçirilən Neft sənayesində tədqiqatlara həsr olunmuş Beynəlxalq Konfransda “Sovet Azərbaycanında kimya elmi və sənayesinin 50 ildə inkişafı” mövzusunda məruzə ilə çıxış etmişdir.

Akademik S.C.Mehdiyev naften karbohidrogenlərin kimyası və incə üzvi sintez istiqamətlərdə aparılan fundamental elmi işlərin Azərbaycanda banisidir. S.C.Mehdiyevin Azərbaycanın dünyada tanınmış neft kimyaçılarından biri olmasına görə onun 100-illiyi (02 dekabr 2014) ilə əlaqədar respublikamızın elmi içtimaiyyətinin müraciəti və tövsiyəsi əsasında 10/10 saylı 09.04.2014 tarixli AMEA-nın Rəyasət Heyəti tərəfindən qəbul edilmiş Qərarda onun adını İsmayıllı rayonunun bir məktəbinə verilməsi ilə əbədiləşdirilməsi məsələsi müvafiq qurum qarşısında qaldırılması nəzərdə tutulmuşdur.

S.C.Mehdiyevin mühüm elmi tədqiqatlarının nəticələri 580 elmi əsərdə, 85 (açıq) müəlliflik şəhadətnaməsində, 9 monoqrafiyada, o cümlədən nitrillər sahəsində dünyada ilk monoqrafiya “Нитрилы», naftenlər sahəsində “ Пяти и шестичленные алициклические углеводороды» və s. kitablarda öz əksini tapmışdır.

S.C.Mehdiyevin məsləhətçiliyi və elmi rəhbərliyi altında 9 elmlər doktoru və 80-dən çox fəlsəfə doktoru yetişdirilmişdir.

S.C.Mehdiyev SSRİ Ali Sovet Rəyasət Heyətinin Fərmanı ilə “Fədakar əməyə görə” medallarla və “Xalqlar dostluğu” ordeni ilə təltif edilmişdir. Akademik S.C.Mehdiyev Əməkdar Elm Xadimi fəxri adına layiq görülmüşdür.

Akademik S.C.Mehdiyev 12 oktyabr 1985-ci ildə Bakıda vəfat etmişdir.[1].

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]