Stalinqrad döyüşü

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Stalinqrad döyüşü
İkinci dünya müharibəsində Şərq cəbhəsi
Bundesarchiv Bild 183-W0506-316, Russland, Kampf um Stalingrad, Siegesflagge.jpg
Sovet əsgəri Stalinqrad şəhərinin mərkəzində Qızıl Bayrağı dalğalandırarkən. 1943-cü il
Tarix 23 avqust 1942 - 2 fevral 1943
Yeri Stalinqrad (indiki Volqoqrad), Rusiya SFSR, Sovet İttifaqı
Nəticəsi Sovet qələbəsi
  • Alman 6-cı Ordusu məhv edildi
  • Alman qoşunları Qafqazdan çıxarıldı
Münaqişə tərəfləri
Flag of the German Reich (1935–1945).svg Nasist Almaniyası
Flag of Romania.svg Rumıniya Krallığı
Flag of Italy (1861-1946).svg İtaliya Krallığı
Flag of Hungary (1915-1918, 1919-1946).svg Macarıstan Krallığı (1920-46)
Flag of Independent State of Croatia.svg Müstəqil Xorvatiya dövləti
Flag of the Soviet Union.svg SSRİ
Komandanları
Flag of the German Reich (1935–1945).svg Fridrix Paulus Təslim olmaq
Flag of the German Reich (1935–1945).svg Erix fon Manşteyn
Flag of the German Reich (1935–1945).svg Volfram fon Rixtqofen
Flag of Romania.svg Petre Dumitresku
Flag of Italy (1861-1946).svg İtalo Qariboldi
Flag of Hungary (1915-1918, 1919-1946).svg Qustav Yani
Flag of Independent State of Croatia.svg Viktor Paviçiç 
Flag of the Soviet Union.svg Georgi Jukov
Flag of the Soviet Union.svg Nikolay Voronov
Flag of the Soviet Union.svg Aleksandr Vasilevski
Flag of the Soviet Union.svg Andrey Yeryomenko
Flag of the Soviet Union.svg Nikita Xruşşov
Flag of the Soviet Union.svg Konstantin Rokossovski
Flag of the Soviet Union.svg Nikolay Vatutin
Flag of the Soviet Union.svg Vasili Çuykov
Tərəflərin qüvvəsi
Əməliyyatın başlanğıcında:
  • 270,000 nəfər
  • 3000 artilleriya qurğusu
  • 500 tank
  • 600 təyyarə

Sovet əks-hücumu zamanı:

  • 1,040,000 nəfər
  • 10,250 artilleriya qurğusu
  • 500 tank
  • 732 təyyarə[1]
Əməliyyatın başlanğıcında:
  • 187,000 nəfər
  • 2200 artilleriya qurğusu
  • 400 tank
  • 300 təyyarə

Sovet əks-hücumu zamanı:

  • 1,143,000 nəfər
  • 13,451 artilleriya qurğusu
  • 894 tank
  • 1115 təyyarə[2]
İtkilər
728,000 nəfər
900 təyyarə
1500 tank
1,129,615 nəfər[3]
478,741 ölü və itkin
650,878 yaralı və xəstə
2769 təyyarə
4341 tank

Stalinqrad döyüşü (23 avqust, 19422 fevral, 1943) — Böyük Vətən müharibəsində sovet qoşunlarının Stalinqrad (indiki Volqoqrad) ətrafında alman qoşunlarını darmadağın etmək üçün müdafiə və hücum əməliyyatları.

Müharibə tarixində baş vermiş ən genişmiqyaslı (təqribən 2.2 milyon şəxsi heyət) və ən qanlı (1.7 milyon nəfər ölü, yaralı və itkin) döyüşlərdən biri hesab olunur.[4] Almanlar tərəfindən Stalinqrad istiqamətində hücum əməliyyatı 1942-ci ilin avqust ayında başlamışdır. Bu əməliyyat zamanı Vermaxt qoşunlarına məxsus 6-cı Ordu və 4-cü tank ordusunun birləşmələrindən aktiv şəkildə istifadə olunmuşdur. Hücum intensiv şəkildə Lüftvaffe tərəfindən şəhərin bombardman edilməsi ilə dəstəklənmişdir. Hər iki tərəf öz qoşunlarını şəhər mərkəzinə yeritdikdən sonra isə şəhər döyüşləri başlamışdır. Artıq 1942-ci il noyabr ayının ortalarında Sovet Ordusu çoxsaylı itkilərə məruz qalmasına baxmayaraq, almanları Volqa çayının qərb sahilinə qədər geri çəkilməyə məcbur etmişdi.

19 noyabr 1942-ci ildə Qırmızı Ordu tərəfindən Uran əməliyyatı başladılmışdır. Bu əməliyyat hazırlanarkən almanların 6-cı Ordusunun cinahlarını müdafiə etmək vəzifəsi daşıyan, həmçinin nisbətən zəif olan rumınmacar qoşunları hədəf götürülmüşdü. Hücum nəticəsində həmin cinahlarda yerləşən qüvvələr məğlub edilmişdir ki, bu da alman 6-cı Ordusunun öz müttəfiqləri ilə birbaşa əlaqəsinin kəsilməsinə və Stalinqrad ərazisində mühasirəyə düşməsi ilə nəticələnmişdir. Bu zaman Adolf Hitler mühasirədə qalan qoşunlara Stalinqradda qalmaq və heç bir hücum hərəkəti etməmək haqqında göstəriş vermişdir. Mühasirədə qalan alman qoşunlarına havadan dəstək verilməsinə və mühasirə həlqəsinin xaricdən yarılması məqsədilə edilmiş hücumlara baxmayaraq, bu cəhdlər heç bir nəticə verməmişdir. Ağır döyüşlər bundan sonra da iki ay müddətində davam etmişdir. 1943-cü ilin fevral ayının əvvəlindən etibarən Stalinqradda qalan qoşunların silah-sursatının və ərzaq ehtiyatının tükənməsi nəticəsində 6-cı Ordunun sağ qalmış hissələri təslim olmaq məcburiyyətində qaldı.[5]

Arxa plan[redaktə | əsas redaktə]

1942-ci ilin payızına qədər Sovet İttifaqına qarşı həyata keçirilən Barbarossa əməliyyatının uğursuzluqla nəticələnməsinə baxmayaraq, Vermaxt qoşunları Baltik respublikaları, Ukrayna və Belarus da daxil olmaqla geniş ərazini ələ keçirmişdi. Müharibənin başqa bir istiqamətində isə alman qoşunları Ervin Rommelin rəhbərliyi altında mühüm əhəmiyyəti olan Tobruk limanını ələ keçirməyi bacarmışdı. Nasist Almaniyası ilə Sovet qoşunlarının arasında gərgin döyüşlərin davam etdiyi Şərq cəbhəsində isə cəbhə xətti şimalda Leninqrad şəhərindən cənubda Rostova qədər uzanırdı. Bu istiqamətdə hər iki tərəf müəyyən əraziyə nəzarəti ələ keçirsə də, bu cür hadisələr heç bir tərəf üçün böyük təhlükə yaratmırdı. Hitler inanırdı ki, alman qoşunları 1942-ci ilin qışından sonra Qırmızı Orduya tam şəkildə qalib gələ biləcək. Mərkəz Ordu Qrupunun keçən qış Moskvanın qərbində böyük itkilərə məruz qalmasına baxmayaraq, quru qoşunlarının 65%-i bu döyüşlərdə iştirak etməmişdi və yenidən silahlanmışdı. Stalin isə almanların yayda yenidən Moskva istiqamətində hücuma keçəcəyini gözləyirdi.

İlkin əməliyyatların çox uğurla nəticələnməsindən sonra, almanlar 1942-ci ilin yayında Sovet İttifaqının cənub hissəsi istiqamətində irəliləməyə qərar verdi. Bu zaman almanların əsas məqsədi Stalinqradın sənaye potensialını məhv etmək və Volqa çayı sahilində yerləşmək idi. Bu çay QafqazXəzər dənizi ərazisindən Rusiyanın mərkəzinə aparan əsas marşrut hesab olunurdu. Buranı ələ keçirmək çay nəqliyyatının darmadağın olması ilə nəticələnə bilərdi. Almanlar 23 iyulda Rostov şəhərini işğal etdikdən sonra neft kəmərlərinin qarşısını kəsmişdi. Stalinqradın işğal olunması isə Fars dəhlizi ilə hərəkətin bir xeyli çətinləşməsinə səbəb ola bilərdi.

23 iyul 1942-ci ildə Hitler şəxsən 1942-ci ilin yay əməliyyatlarının məqsədini dəyişməyi qərara aldı. Nəticədə, alman qoşunlarının qarşısına əsas məqsəd olaraq Stalinqrad şəhərini ələ keçirmək tapşırığı qoyuldu. Hitler hücum əməliyyatına başlamazdan əvvəl Stalinqradı ələ keçirdikdən sonra şəhərin bütün kişi vətəndaşlarının öldürüləcəyini, həmçinin bütün qadın və uşaqların isə deportasiya olunacağını açıqlamışdı. Bunun əsas səbəbi şəhər əhalisinin "tamamilə kommunist" və "xüsusilə təhlükəli" olması idi. Şəhərin işğal olunması həm şimal, həm də qərb cinahlarda yerləşən alman qoşunlarının strateji neft ehtiyatlarına malik olan Bakı şəhərinə təhlükəsiz şəkildə yaxınlaşmasına səbəb olacaqdı. Hücum zamanı alman qoşunlarının Stalinqradda uğursuzluğa düçar olmasının əsas səbəbi onların həddən artıq rahat olması və düşməni yetərincə dəyərləndirməməsi oldu.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Алексей Исаев. Часть третья. Срезанный цветок, обречённый насмерть. // Сталинград. За Волгой для нас земли нет. — М.: Яуза, Эксмо, 2008. — 448 с. — ISBN 978–5–699–26236–6
  2. Сталинградская битва — статья проекта «Хронос».
  3. Гриф секретности снят: Потери Вооружённых Сил СССР в войнах, боевых действиях и военных конфликтах: Стат. исслед. / Г. Ф. Кривошеев, В. М. Андроников, П. Д. Буриков. — М.: Воениздат, 1993. — Стр. 178—182, 369—370. — ISBN 5-203-01400-0
  4. Luhn, Alec (8 iyun 2014). "Stalingrad name may return to city in wave of second world war patriotism". theguardian.com. The Guardian (The Guardian). https://www.theguardian.com/world/2014/jun/08/stalingrad-name-may-return-to-russian-city. İstifadə tarixi: 24 fevral 2018.
  5. Shirer 1990

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]