İkinci Dünya müharibəsində Şərq cəbhəsi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
İkinci Dünya müharibəsində Şərq cəbhəsi
Əsas münaqişə: İkinci Dünya müharibəsi
EasternFrontWWIIcolage.png Saat istiqamətində yuxarı soldan: sovet İl-2 Berlin səmalarında; alman Tiger I tankları Kursk döyüşündə; alman Stuka yüngül bombardman təyyarələri 1943-cü ildə; Ukraynada yəhudilərin Aynzatsqrupp tərəfindən öldürülməsi; Vilhelm Keytelin Almaniya təslimiyyət aktını imzalaması; Stalinqrad döyüşündə iştirak edən sovet qoşunları.
Tarix 22 iyun 1941 – 25 may 1945[qeyd 1]
(3 il, 11 ay və 3 gün)
Yeri Şərqi Avropa, Mərkəzi AvropaBalkan yarımadası
Səbəbi Üçüncü Reyxin Barbarossa əməliyyatına start verməsi
Nəticəsi

SSRİ-nin qələbəsi

Ərazi dəyişikliyi


Münaqişə tərəfləri
Berlin-Roma-Tokio oxu

Kukla dövlətlər
Birgə döyüşkənlər
Antihitler koalisiyası

Keçmiş Berlin-Roma-Tokio oxu üzvləri

Sadəcə hava və dəniz
Komandan(lar)
Tərəflərin qüvvəsi
  • 1941:
    3,767,000 qoşun
  • 1943:
    3,933,000 qoşun
  • 1945:
    1,960,000 qoşun
  • 1941:
    2,680,000 qoşun
    14,000,000 ehtiyat (keçmiş çağırışçılar)
  • 1943:
    6,724,000 qoşun
  • 1945:
    6,410,000 qoşun
İtkilər

Ölü:
5,500,000
Əsir:
5,453,500[2][3][4][5]

Ölü:
10,000,000+
Əsir:
5,280,000[6][7]

Ümumi itkilər
Mülki şəxs:
17,000,000[8]
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Şərq cəbhəsi (alm. die Ostfront‎, ing. Eastern Front)[9], Böyük Vətən müharibəsi (rus. Великая Отечественная война, translit. Velikaya Oteçestvennaya Voyna) və ya Almaniya–SSRİ müharibəsi (ing. German-Soviet War)[10]İkinci dünya müharibəsi illərində Şərqi Avropa, Mərkəzi AvropaBalkan yarımadasında Berlin-Roma-Tokio oxuFinlandiya ilə SSRİ, PolşaAntihitler koalisiyası arasında 22 iyun 1941–9 may 1945-ci illərdə baş vermiş müharibə cəbhəsi.

Şərq cəbhəsində baş verən döyüşlər tarixin ən böyük hərbi qarşıdurmaları olmuşdur.[11] Onlar tarixdə görünməmiş vəhşilik, geniş miqyaslı dağıntılar, kütləvi deportasiyalar və çoxlu insanın döyüş, aclıq, xəstəlik və qırğınlara görə həyatını itirməsi ilə xarakterizə edilir. Şərq cəbhəsi demək olar ki, bütün həbs düşərgələrinin fəaliyyət göstərdiyi, gettoların tərtib edildiyi və poqromların, Holokostun baş verdiyi yer hesab edilir. İkinci Dünya müharibəsində təxminən 70 milyon nəfər həlak olmuşdursa, bu ədədin 30 milyonu Şərq cəbhəsinə aiddir. Şərq cəbhəsi İkinci Dünya müharibəsinin Avropa hissəsinin nəticəsini müəyyənləşdirmədə həlledici rol oynamışdır və Üçüncü Reyxin məğlub olmasının əsas səbəbidir.

Cəbhənin iki əsas döyüşçü tərəfi Üçüncü Reyx və Sovet İttifaqı idi. Şərq cəbhəsinin hərbi əməliyyatlarında iştirak etməyən ABŞBöyük Britaniya Sovet İttifaqına lend-liz şəklində çoxlu yardım göstərmişdir.

Arxaplan[redaktə | əsas redaktə]

İkinci Dünya müharibəsinin Şərq cəbhəsinin başlamasının əsas səbəbi faşizmkommunizm rejimləri arasındakı ziddiyyətlər idi.[12] Bolşeviklərin hökumətə gəlməsindən sonra, Almaniyada antikommunist fikirlər yayılmağa başlayırdı. Bu fikirlər Adolf Hitlerin hökumətə gəlməsindən sonra kəskin şəkildə artmışdır.[13] SSRİ tərəfindən faşizm təhlükəsinin lazımınca qiymətləndirilməməsi də müharibənin mühüm səbəblərindən biri idi. 1941-ci ilin yazında YuqoslaviyaYunanıstan danışıqsız faşistlərə təslim oldu. Balkanlardakı Britaniya korpusu Misirə qaytarıldı. Daha sonra faşistlər, demək olar ki, bütün Avropanı özlərinə tabe etmişdilər. Qarşıda SSRİ-nin işğalı dururdu. Almaniya SSRİ üzərinə “Barbarossa” adlı hücum planı hazırlamışdı. Plana görə, SSRİ 1941-ci ilin payızına kimi işğal edilməli idi.[14]

Döyüşlər[redaktə | əsas redaktə]

1941-ci ilin iyununda Almaniya SSRİ-yə hücum etdi. “İldırımsürətli müharibə” strategiyasına əsaslanan alman qoşunları qışa qədər Arxangelsk-Həştərxan xəttinə çıxmaq niyyətində idilər. KiyevSmolenski ələ keçirən almanlar həmin ilin payızında Moskvaya yaxınlaşdılar, lakin dekabrda sovet qoşunlarının əks-hücumu ilə Moskva ətrafında alman qoşunları darmadağın edildi. Bununla da “İldırımsürətli müharibə” planı puça çıxdı.

Antihitler koalisiyası döyüşlərdə uğur qazana bilmirdi. Bu, almanlara Şərqdə SSRİ-yə qarşı hücumu genişləndirməyə imkan yaratdı, lakin almanların hücumu Stalinqrad yaxınlığında dayandırıldı. Sovet qoşunlarının əks-hücumu faşistlərin ağır məğlubiyyəti ilə başa çatdı. Strateji üstünlük müttəfiq qoşunlarının tərəfinə keçdi. Müharibədə tam əsaslı dönüş yarandı.

Bu zaman Leninqradın blokadası yarıldı. Sovet qoşunları Qafqazda hücuma keçib almanları geri oturtdu. 1943-cü ilin yayında baş vermiş Kursk döyüşündə faşistlərin məğlub edilməsi ilə sovet-alman cəbhəsində əsaslı dönüş başa çatdı.

Qızıl Ordu 1944-cü ilin sonuna kimi SSRİ ərazisi faşistlərdən tamamilə azad etdi. Sovet ordusu Şərqi PrussiyaPolşaya daxil oldu. 1944-cü ilin sentyabrında BolqarıstanRumıniya müttəfiqlərlə barışıq imzaladı və Almaniyaya müharibə elan etdilər. Bu zaman sovet ordusu Yuqoslaviyaya daxil oldu.[14]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Qeydlər[redaktə | əsas redaktə]

  1. Almaniya 8 may 1945-ci ildə danışıqsız təslim oldu. Buna baxmayaraq, Almaniyaya bağlı Vermaxt qüvvələri Polyana döyüşünün sonuna qədər vuruşmağa davam etmişdir. Xorvatiya Müstəqil Dövləti 25 may 1945-ci ildə, Odjak döyüşünün sonuna qədər vuruşmağa davam etmişdir.
  2. Almaniyanın müttəfiqləri cəbhəyə əhəmiyyətli dərəcədə əsgər və xammal göndərmişdir. Bir neçə xarici qüvvə də Almaniyaya dəstək göstərmişdir. Nümunə olaraq, Frankist İspaniyanın Mavi Diviziyası və Vişi Fransanın Bolşevizmə qarşı fransız könüllülər legionunu göstərmək olar.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Toomas Alatalu (1992). Tuva: A State Reawakens.. Soviet Studies, 881–895.
  2. Rüdiqer Overmans (2000). Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg. Oldenbourg. ISBN 3-486-56531-1
  3. Riçard Overi (2004). The Dictators: Hitler's Germany and Stalin's Russia. ISBN 0-7139-9309-X
  4. Commissariato generale C.G.V.. Ufficio Storico dello Stato Maggiore dell'Esercito, Edizioni 1986, Ministero della Difesa.
  5. Krivoşeev, Q. İ. (2001). Rossiia i SSSR v voinakh XX veka: Poteri vooruzhennykh sil; statisticheskoe issledovanie. OLMA-Press., 200–203. ISBN 5-224-01515-4
  6. Erlikman, Vadim (2004). Poteri narodonaseleniia v XX veke: spravochnik. ISBN 5-93165-107-1
  7. Aksuorsi, Mark (1995). Third Axis Fourth Ally. Arms and Armour, 216. ISBN 1-85409-267-7
  8. Krivoşeev, Q. İ. (1997). Soviet Casualties and Combat Losses. Greenhill. ISBN 1-85367-280-7
  9. "Die Ostfront 1941–1945". www.russlandfeldzug.de. 28 sentyabr 2007 tarixində arxivləşdirilib. [ölü keçid]
  10. "The Failures of Historiography: Forgotten Battles of the German-Soviet War (1941–1945)". Foreign Military Studies Office. 16 dekabr 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 iyun 2018.
  11. "World War II: The Eastern Front". The Atlantic (18 sentyabr 2011).
  12. Bernard Vasserstayn (2007). Barbarism and Civilization: A History of Europe in our Time, 158–64, 173–89.
  13. Bauer, Yehuda "Why Did World War II Break Out?". Yadvashem.org.
  14. 14,0 14,1 Yaqub Mahmudlu, Tofiq Nəcəfli, Kərəm Məmmədov, Sevil Bəhramova, Sabir Ağayev (2016). Ümumtəhsil məktəblərinin 9-cu sinfi üçün "Ümumi tarix" fənni üzrə dərslik. "Şərq-Qərb" Nəşriyyatı. 8 iyun 2018 tarixində istifadə olunub.