Tibet yaylası

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Tibet yaylası
青藏高原?
Kailash north.JPG
33°N 88°E / 33°N 88°E / 33; 88Koordinatlar: 33°N 88°E / 33°N 88°E / 33; 88
Ölkələr Flag of the People's Republic of China.svg ÇXR
Flag of India.svg Hindistan



Vilayətlər Tibet Muxtar Vilayəti, Kəşmir
Dəniz səviyyəsi 5 000 m
Sahəsi 2,5 km²
Temperature up.svg
+ 30  °C
Temperature down.svg
- 40  °C
Yanvarda orta t. - 4  °C
İyulda orta t. + 14  °C
İllik yağıntı 100-300  mm
Waterbody.svg
Brahmaputra , Mekonq
Legenda jezioro.gif
Kukunor
Herpétologie test.png
Yak
Crystal licq.png
Sanjianquan qoruğu
Map symbol historical 02.png
Potala sarayı
Tibet yaylası (Çin)
Tibet yaylası
Commons-logo.svg Tibet yaylası Commonsda

Tibet yaylası (çin 青藏高原, Pinyin: Qingzang Gaoyuan, Tibet dilində: བོད་ས་མཐོ ) — Himalay dağları ilə Kunlun dağları arasında yerləşən, dünyanın ən böyük və hündür yaylası. Yaylanın əsas hissəsi Çin Xalq Respublikasının ərazisində, az bir hissəsi isə Kəşmirin ərazisinə düşür. Orta hündürlüyü 4877 m-dir. Bu üzdən yaylanı "Dünyanın damı" adlandırırlar. Ümumi sahəsi 2,5 milyon km²-dir[1].

Geologiyası[redaktə | əsas redaktə]

Tibet yayalası 50 milyon il öncə, Kaynozoy erasında Hindistan tektonik piltəsinin Avrasiya piltəsi ilə toqquşması nəticəsində formalaşmışdı[2]. Toquşma zamanı meydana gələn Himalay dağlarının qalxması ilə birgə Tibet yayalasıda yüksəldi. İndi də Tibet seysmik cəhətdən aktiv ərazi hesab olunur və orta hesabla ildə 1 sm qalxır.Poleozoyda, 200 milyon il əvvəl müasir Tibet yayalasının bir hissəsi Tetis okeanının hövzəsinə daxil idi. 100 milyon il əvvəl isə Qondvana parçalanmağa başladı və Hindistan piltəsi Afrikadan ayrılaraq şimala doğru ildə 15 sm sürətlə hərəkət etməyə başladı[3].Tibet yaylasında materik yer qabığının qalınlığı 65 km, bəzi yerlərdə isə 100 km keçir. Orta qalınlıq isə 30 km-dir.

Relyefi[redaktə | əsas redaktə]

Yayla kənardan dağ silsiləri ilə əhatə olunub. Cənubda Çin Xalq Respublikasını Hindistandan ayıran Himalay dağları yerləşir. Şimaldan isə Kunlun silsiləsi yaylanı Tarim çökəkliyi ayırır. Qərbdə Pamir dağları, şimal-şərqdə isə Silyanşan silsiləsi və Qobi səhrası yerləşir. Tibeti yaylası bir-birindən fərqlənən üç fiziki-coğrafi rayona bölünür:

  1. Şərq
  2. Şimal
  3. Cənub

Şərq bölgəsi digər bölgələrdən meşə örtüyünün çoxluğu ilə fərqlənir.[4]. Yaylanın əsas hissəsi dəniz səviyyəsindən 3-4 min metr yüksəklikdə yerləşir. Bəzi zirvələrin hündürlüyü isə 5-7 min metr arasında dəyişir. Bu dağların zirvələri qar və buzlaqlarla örtülüdür. Ümumi buzlaq sahəsi 105 min km²-dir[5]. Ərazidə olan ən yüksək dağ yaylanın qərbində yerləşən Kaylas dağıdır.(6638 m)

Tibet yaylasından Everestin panoraması.

İqlimi[redaktə | əsas redaktə]

Tibetdə əsas yüksək dağ quru çöl iqlimi hakimdir. Ərazidə iqlimin formalaşmasında yüksək dağlıq relyef və atmosfer sirkulyasiyası əsas rol oynayır. Yaylanın şimal-qərb hissəsinə daha çox quru və soyuq iqlim, cənub-şərqinə isə rütubətli, isti iqlim xarakterikdir. Bundan başqa ərazidə hündürlük qurşağı üzrə iqlimin dəyişməsidə müşahidə olunur. Yayla dünyada günəş radiasiyasının üstünlük təşkil edən bölgələrdən biri hesab olunur. İllik günəş radiasiyasının miqdarı Lxasada 2 000 000 kilokoloridir.

Daxli suları[redaktə | əsas redaktə]

Asiyanın bir çox böyük çaylarının mənbəyi Tibetdədir. Bunalara Brahmaputra, Hind, Mekonq, Saluin, Yanszı, Xuanxeni misal göstərmək olar. Tibetdə başlanğıcı olan çayların hövzələrinin ümumi sahəsi 5,4 milyon km²-dir. Çayların əsas qidalanma mənbəyi qar, buzlaq və yağış sularıdır. Ərazidə olan göllərin əksəriyyəti şorsulu və axarsızdır. Olçüsünə görə Kukunor, Nam-So, Lanqa-So, Banqonq-So, Silinq-So göllərini misal göstərmək olar[6]

Fauna və flora[redaktə | əsas redaktə]

Tibetin yüksək ərazilərində yak, tibet dağ antilopu, qar barsı və himalay ayısı geniş yayılıb.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]