AMEA Zoologiya İnstitutu

Vikipediya, azad ensiklopediya
(Zoologiya İnstitutu səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Jump to navigation Jump to search
AMEA Zoologiya İnstitutu
AMEA Zoologiya İnstitutu .jpg
Növü Elmi-Tədqiqat İnstitutu
Yaranma tarixi 1936
Sədri Elman Yusifov[1]
www.zoologiya.az

AMEA Zoologiya İnstitutu - Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Elmi-Tədqiqat institutlarından biri. Direktoru fizika-riyaziyyat üzrə fəlsəfə doktoru, dosent, bioloji müxtəlifliyin mühafizəsi problemləri üzrə tanınmış mütəxəssis Yusifov Elman Fərhad oğludur.


Yaranma Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycanın öz milli elmi kadrları və zooloji tədqiqatlar aparan xüsusi təşkilatları olmadığından, heyvanlar aləminin öyrənilməsi kiçik stansiya və laboratoriyalarda yerinə yetirilirdi. Azərbaycanda heyvanlar aləminin hərtərəfli, planauyğun, sistemli tədqiqi yalnız bu məqsədə xidmət edən elmi idarələrin və ali təhsil ocaqlarının geniş şəbəkəsinin yaradılmasından sonra mümkün oldu.1932-ci ildə SSRİ EA Zaqafqaziya Filialı Azərbaycan şöbəsinin tərkibində quru və su faunası seksiyalarından ibarət Zoologiya bölməsi yaradıldı və professor V.S.Yelpatyevski bölməyə rəhbər təyin edildi.SSRİ EA Azərbaycan filialı Rəyasət heyətinin qərarı ilə 1936-cı il martın 1-də Zoologiya bölməsi bazasında Zoologiya İnstitutu təşkil olundu. Zoologiya İnstitutu yaradıldığı ildə iki şöbədən – quru heyvanları və su heyvanları şöbələrindən ibarət idi. V.S.Yelpatyevski institutun direktoru və quru onurğalı heyvanları şöbəsinin rəhbəri, professor S.M.Qubin direktor müavini, professor A.N.Derjavin su heyvanları şöbəsinin rəhbəri təyin edildi. 1939-cu ildən 1950-ci ilə qədər instituta b.e.n. Ə.Əlizadə, 1950-1960-cı illərdə akademik S.Əsədov, 1960-cı ilin mart ayından 2011-ci ilədək akademik M.Musayev, 2011-ci ildən 2016-cı ilin mart ayınadək AMEA-nın müxbir üzvü İ.X.Ələkbərov rəhbərlik etmiş, hazırda isə instituta f.ü.f.d., dosent E.F.Yusifov rəhbərlik edir.

İnstitutda müxtəlif vaxtlarda Heyvanların embriologiyası, Mingəçevir dayaq bazası, Protistologiya, Su heyvanlarının parazitləri, Helmintologiya, Araxnologiya, Protozoologiya, Parazit-sahib münasibətlərinin biokimyəvi əsasları, Xəzər bioloji stansiyası, Bioloji təbəqə, Balıq ehtiyatlarının artırılması Faydalı həşəratların introduksiyası və iqlimləşdirilməsi, Cücülərin fauna və sistematikası, Quru onurğalıları, Ornitologiya, Teriologiya və Herpetologiya şöbə və laboratoriyaları fəaliyyət göstəmirşdir.

2016-cı ildə aparılan struktur dəyişikliklərindən sonra, hal-hazırda institutda Tətbiqi Zoologiya Mərkəzi, İctimaiyyətlə Əlaqələr Şöbəsi, Təhsil Şöbəsi, Ümumi Şöbə, Beynəlxalq Əlaqələr Şöbəsi, Parazitologiya, Protozoologiya, Quru Onurğalıları, Hidrobiologiya, Quru Onurğasızları və Paleozoologiya laboratoriyaları, həmçinin Ağsu Təcrübə Dayaq Məntəqəsi, Mingəçevir Elmi-Təcrübə Stansiyası, Zooloji muzey, Vivarium və Kitabxana da fəaliyyət göstərir. AMEA Zoologiya İnstitutunun perspektiv planında həll edilməsi qarşıya qoyulan problemlərlə bağlı, heyvanlar aləminin bioloji müxtəlifliyinin, zəif tədqiq edilmiş heyvan qruplarının öyrənilməsi; bəzi şübhəli cins və növlərin sistematika və taksonomiyasının dəqiqləşdirilməsi, təsərrüfat əhəmiyyətli nadir və nəsli kəsilmək təhlükəsi olan növlərin biologiya və ekologiyasının tam araşdırılması; bioloji və iqtisadi cəhətdən faydalı heyvanların çoxaldılma texnologiyasının hazırlanması; Azərbaycanın heyvanlar aləminin öyrənilməsində kosmik tədqiqat, informasiya texnologiyaları, riyazi modelləşdirmə, molekulyar-genetik, tədqiqat üsullarının zooloji tədqiqatlara tətbiqi, əkiz növlərin genom quruluşunun müəyyənləşdirilməsi; müxtəlif təbii komplekslərdə antropogen təsirin güclənməsi şəraitində heyvanların yaranma, say, ekoloji və davranış xüsusiyyətlərinin tədqiqi; elektron məlumat bazasının yaradılması; məsələlərin araşdırılması nəzərdə tutulur.

Zoologiya institutu..jpg
Zoologiya institutu...jpg

Əsas fəaliyyət istiqamətləri[redaktə | əsas redaktə]

Zoologiya İnstitutunda 5 əsas elmi istiqamət üzrə aparılan çoxillik tədqiqatlar nəticəsində Azərbaycanın heyvanlar aləminin növ tərkibi öyrənilmiş; 2000 növdən artıq sərbəstyaşayan və parazit ibtidai, insanlarda və heyvanlarda parazitlik edən 1500 növdən çox helmint, 400 növdən artıq fitohelmint, 290 növə qədər rotatori, 360 növdən çox xərçəngkimilər, təqribən 25 min növ həşərat, 1200 növdən artıq hörümçəkkimilər, 181 növ molyusk, 101 növ balıq, 11 növ suda - quruda yaşayan, 54 növ sürünən, 370 növ quş, 113 növ məməli heyvan (o cümlədən 13 növ cücüyeyən, 33 növ yarasa, 37 növ gəmirici, 2 növ dovşankimi, 19 növ yırtıcı, 8 növ cütdırnaqlı və 1 növ kürəkayaqlı) müəyyən edilmişdir. Hal-hazırda Azərbaycanın «Qırmızı kitabı»nın II nəşrinə, nəsli kəsilməkdə və təhlükə altında olmaqla, qorunmasına ehtiyac yaranan 213 növ heyvan daxil edilmişdir. Bunların içərisində respublikamızın hidrofaunasına mənsub olan heyvanlardan 4 növ, Buğumayaqlılar (Arthrapoda) tipindən olan, Həşarat (Insecta) sinfinin Dəvədəlləklər (Mantoptera) dəstəsindən 1 növ, Torqanadlılar (Neuroptera) dəstəsindən 1 növ, Yarımsərtqanadlılar (Hemiptera) dəstəsindən 5 növ, Sərtqanadlılar (Coleoptera) dəstəsindən 16 növ, Pulcuqqanadlılar və ya kəpənəklər (Lepidoptera) dəstəsindən 53 növ, Zarqanadlılar (Hymenoptera) dəstəsindən 6 növ daxil edilmişdir. Balıqların (Pisces) 10 növü, Suda-quruda (Amphibia) yaşayanların 6 növü, Sürünənlərin (Reptilia) 14 növü, Quşlar (Aves) 61 növü, Məməlilərin (Mamalia) isə 36 növü Azərbaycanın «Qırmızı Kitabı»na daxil edilmişdir. Zooloqların mühüm araşdırmalarının bəhrəsi olan 3-cildlik "Azərbaycanın heyvanlar aləmi" əsəri rus (1995 - 2002) və azərbaycan dilində (2002 - 2004) nəşr olunmuşdur. İbtidailərdən tutmuş məməlilərə qədər Azərbaycan heyvanlarının növ tərkibini, genofondunu, biologiya və ekologiyasını əhatə edən məlumat bankı hazırlanıb İnternet sisteminə daxil edilmişdir. Zoologiya İnstitutunun laboratoriyalarının kolleksiya fondunda 700 növ parazit və sərbəstyaşayan ibtidailərin preparatları, insanlarda, heyvanlarda və bitkilərdə parazitlik edən 1400 növ helmintin, 3109 növ su onurğasızlarının, 20000-dən çox quru onurğasız növünün 1 milyona qədər nümunələri, 43 növ balıq, 13 növ amfibi, 40 növ reptili, 382 növ quş, 84 növ məməli heyvanın müqəvvaları, fiksə edilmiş eksponatları, orqanları, skeletləri və s. nümunələr toplanmışdır. Bununla yanaşı kolleksiya fondlarında keçmiş SSRİ və dünyanın başqa ölkələrinin heyvanlarının da nümunələri saxlanılır. Kolleksiya materialları Azərbaycanın heyvanlar aləminin biomüxtəliflik fondu kimi qorunub saxlanılır, zənginləşdirilir, onların üzərində müqayisəli morfoloji, taksonomik tədqiqatlar aparılır. Zooloji muzeydə (1971) 450 növ onurğasız, 625 növ onurğalı heyvanın 1890 ədəd müqəvvası, skeleti, yaş və quru preparatı saxlanılır. Hər il muzeyə 5-6 mindən artıq yerli əhali və xarici qonaq gəlir. Heyvanların təbiətdə və insanların həyatında əhəmiyyəti təbliğ edilir, müqayisəli morfoloji tədqiqatların aparılması haqda məlumatlar verilir.

Hazırda Zoologiya İnstitutunda 1 akademik, 1 müxbir üzv,13 elmlər doktoru və 49 elmlər namizədi işləyir. Azərbaycan zooloqlarının heyvanlar aləminin fauna, biologiya, ekologiya, sistematika, təsərrüfat əhəmiyyəti, qorunması, çoxaldılma texnologiyası, parazitar xəstəliklərin öyrənilməsinə həsr edilmiş zooloji, tibb və baytarlıq əhəmiyyəti kəsb edən 160-dan çox monoqrafıya, kitab və toplusu nəşr edilmişdir. Zoologiya İnstitutunun alimləri Rusiya EA Zoologiya İnstitutu, Rusiya EA Bitki və Heyvanların Ekologiyası İnstitutu, Rusiyanın Çelyabinsk Dövlət Universiteti, Sitologiya, Ekologiya və Təkamül Problemləri, Dağ ərazilərinin Ekologiyası, Fransanın Jozef Fauriyer Universiteti, ABŞ-ın Texas və Kaliforniya Universitetləri, Finlandiyanın Turku Universiteti, Türkiyənin Orta Doğu Texniki Universiteti, Almaniyanın Drezden Muzeyi, Gürcüstanın Zoologiya İnstitutu ilə əməkdaşlıq edir, 20-dən çox beynəlxalq qrantlar hesabına müştərək tədqiqatlar yerinə yetirilmişdir. Respublikadaxili Əlaqələndirmə Problem Şurası elmi-tədqiqatların aparılmasında geniş fəaliyyət göstərmişdir.İnstitutun perspektiv planında heyvanlar aləminin bioloji müxtəlifliyinin araşdırılması, zəif tədqiq edilmiş heyvan qruplarının öyrənilməsi, bəzi şübhəli cins və növlərin sistematika və taksonomiyasının dəqiqləşdirilməsi, təsərrüfat əhəmiyyətli nadir və nəsli kəsilmək təhlükəsi olan növlərin biologiya və ekologiyasının tam araşdırılması; bioloji və iqtisadi cəhətdən faydalı heyvanların çoxalma texnologiyasınm hazırlanması və digər qarşıya qoyulan problemlərlə bağlı istehsalata tətbiq etmək üçün təkliflərin hazırlanması nəzərdə tutulur.


Son illərdə əldə etdiyi elmi nəticələr[redaktə | əsas redaktə]

  • Zoologiya İnstitutunda çoxillik məhsuldar tədqiqatların aparılması nəticəsində Azərbaycanın heyvanlar aləminin növ tərkibi öyrənilmiş, 1500 növdən artıq sərbəst yaşayan və heyvanlarda parazitlik edən ibtidai, insanlarda, heyvanlarda və bitkilərdə parazitlik edən 1600 növdən çox helmint, 1930 növ buğumayaqlı, 20 mindən çox həşərat, 101 növ və forma balıq, 10 növ suda-quruda yaşayan, 54 növ sürünən, 365 növ quş, 97 növ məməli heyvan müəyyən edilmişdir. Azərbaycan zooloqları respublika faunasından 109 nadir və nəsli kəsilmək təhlükəsi olan heyvan növü müəyyən etmiş və onlar "Azərbaycan SSR-in Qırmızı kitabı"na daxil edilmişdir.
  • Kollektiv Azərbaycan Respublikasının "Qırmızı Kitab"ının II nəşrini işləyib hazırlamışdır.
  • Dünyada ilk dəfə müxtəlif sistematik qruplara aid elm üçün yeni 466 heyvan növü təsvir edilmişdir. Zooloqların araşdırmalarının çox mühüm bəhrəsi olan "Azərbaycanın heyvanlar aləmi" adlı 3 cildlik kitabı Rus və Azərbaycan dillərində nəşr olunmuşdur.
  • İnternet sisteminə daxil etmək üçün ibtidailərdən tutmuş məməlilərə qədər Azərbaycanın bütün heyvanlarının növ tərkibini, genofondunu, biologiya və ekologiyasını əhatə edən informasiya - məlumat bankı hazırlanır.
  • Ekoloji-faunastik tədqiqatlar nəticəsində sərbəst yaşayan təkhüceyrəlilərin, onurğalı heyvanlarda parazitlik edən koksidilərin və helmintlərin növ tərkibi, sahiblərə görə spesifikliyi, ekoloji amillərin parazit-sahib sisteminə təsiri, invaziyaların təbii ocaqları və yayılma yolları müəyyənləşdirilmişdir. Parazitlərin və onların sahiblərinin maddələr mübadiləsinin oxşar və fərqli xüsusiyyətləri araşdırılaraq nəzəri cəhətdən əsaslandırılır. Respublikanın buğumayaqlılar faunasının növ tərkibi, biologiyası, ekologiyası və fiziologiyası öyrənilir. Bitki zərərvericilərinin təbii düşmənləri olan 2500 yırtıcı və parazit həşəratlar müəyyənləşdirilmiş, bioloji mübarizə məqsədilə onların kütləvi çoxaldılma metodları işlənib hazırlanmışdır.
  • Azərbaycanda yaşayan balıqların, su onurğasızlarının, amfibilərin, reptililərin, quşların, məməlilərin əksər növlərinin biologiyası, ekologiyası, növdaxili müxtəlifliyi, yayılma qanununauyğunluqları öyrənilmişdir. Nadir və təsərrüfat əhəmiyyətli növlərin çoxaldılma reintroduksiya metodları hazırlanır.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Xəzər TV (05.09.2018). "Azərbaycan Türkiyəyə ilan zəhəri satacaq" (azərb.). Youtube.com. İstifadə tarixi: 2018-09-05.

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]