Niue

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Niuē Fekai
bayrağı gerbi
Bayrağı Gerbi
Himn: Ko e Iki he Lagi
– xəritədə yeri
Paytaxt Alofi
Böyük şəhərlər Hakupu
Rəsmi dil Niuecə, İngiliscə
Etnik qruplar niue
İdarəetmə forması Konsitutsiyalı monarxiya
'
Ərazi
• Ümumi

259 km²
Əhali
• Təxmini sayı (2013)
• Siyahıyaalma (2004)
Əhali sıxlığı

1.300 nəfər
1.761 nəfər
5 nəfər/km²
ÜDM (AQP)
  • Cəmi

$$7.6 milyon
Pul vahidi Yeni Zellandiya dolları (NZD)
İnternet domeni .nu
Telefon kodu +683

Adın etimologiyası[redaktə]

Hal-hazırda Niuenin rəsmi sənədlərdə istifadə olunan tam adı - Niue fekaidir. O, iki hissədən ibarətdir: niue sözü 'niu (kokos palması) isimindən yaranıb və "kokos palması budur" kimi tərcümə olunur.Fekai isə "adamyeyən" kimi tərcümə olunur. Lakin adada kannibalizm mövcud deyildi. Ancaq Niuenin ən qədim adı - nuku-o-taxa (niue Nuku-tu-taha) , hansı ki, verilmişdi, yerli əfsanələrə əsasən, Xuanaki (niue Huanaki) adında adanın ilk kəşf edəni və hansı ki, "tək dəyən (duran) ada" [2] kimi niue dilində tərcümə etmək olar. Niue adasının digər tarixi adı - meyvəsiz ada kimi tərcümə olunanMotu-te-fuadır. Fakaxoa-israfçıya (niue Fakahoa-motu), Nuku-tuluea (niue Nuku-tuluea). Bütün bu adlar istifadədən çıxdı, və onlar yalnız niueanskix-də əfsanələr qarşılamaq olar, mahnılar. Niuenin bir digər tarixi adı Savicdir (ing. Savage Island). Bu ad adanı ilk dəfə kəşf etmiş məşhur ingilis dəniz səyyahı Ceyms Kukun adıyla bağlıdır. İngilis dilindən bu ad "vəhşilər adası" kimi tərcümə olunur. Bu adanın yerli əhalisi ingilis səyahətçisini düşməncəsinə qarşıladıqlarına görə onların yaşadıqları adaya bu ad verilmişdi.

Tarix[redaktə]

Əsas məqalə: Niue tarixi

Tarixçilərin fikirincə Niue adasında bizim eradan əvvəl birinci minilliyin son yüzilliklərində Tonqa adaları, Samoa adaları, Kuk arxipelaqının şimal qrupunda yerləşən Pukapukadan gələn polineziyalılar məskunlaşmışdır [1]. Bu halda iki düşmən tayfanın uzaq keçmişində eyni adada mövcudluq Niuedə məskunlaşmanın iki mərhələdə baş verdiyini güman etməyə əsas verir: məskunlaşmanın ilk mərhəsində ilk olaraq Motu tayfasının insanları Niueyə köçüb gəlmişlər və güman ki,bu tayfa Samoa adalarından üzüb gəlmişdir.Ehtimal ki, Tafiti tayfasının insanları daha sonra Niuedə məskunlaşmışlar. Bununla belə Niuenin yazılı tarixinin başlanğıcı yalnız XVIII əsr ortasına təsadüf edir.

Adanı ilk kəşf edən avropalı 1774-cü ildə ingilis dəniz səyyahı Ceyms Kuk olmuşdur. Düşmən yerlilərlə xoşagəlməz görüşünə görə səyahətçi adanı ing. Savige Island (azərb. Vəhşilər adası) adlandırdı.

Niue uzun müddət ərzində avropalıların görüş dairəsindən kənarda qalırdı. Yalnız 1830-cu ildə London missioner cəmiyyətinin üzvü Con Uilyams adaya gəldi və beləliklə Niue tarixində missioner dövrü başlandı. Samoada hazırlıq keçmiş Peniamina missionerinin yerli sakinlərin xristianlaşdırılmasında əhəmiyyətli rolu oldu. Artıq təxminən XIX əsrin ortalarında niuelilərə xristianlığı qəbul etdirmişdilər. 21 aprel 1900-cü ildə Niuedə Britaniya hakimiyyəti qurulmuş və imperiyanın protektoratına çevrilmişdi. 1901-ci ildə Niue Yeni Zelandiya tərəfindən zəbt edildi və ada inzibati olaraq Kuk adalarına tabe edildi. 1974-cü ilə qədər Yeni Zelandiyadan asılı olan Niueni Yeni Zelandiyanın səlahiyyətli nümayəndəsi idarə edirdi. 19 oktyabr 1974-cü ildə Niuedə Yeni Zelandiya ilə münasibətlərin yeni formasını təyin edən konstitusiya qəbul edildi. Ona əsasən Niuenin daxili siyasəti müstəqil oldu və qanunverici hakimiyyət Niue Qanunverici məclisinin tabeliyinə keçdi (niue Fono Ekepule). Eyni zamanda Niue sakinləri üçün Yeni Zelandiya vətəndaşlığı saxlanıldı.

Fiziki-coğrafi xarakteristika[redaktə]

Niuenin dövlət təhsili (yaranması) ekvatorun və Oğlağın (Dağ keçisinin) Tropikinin arasında Polineziyada Sakit okeanda yerləşdirilmiş eyni adlı qaldırılmış mərcan mərcan adasından və üç sualtı rifindən ibarətdir. Niue adası Tonqa adalarından təxminən 480 km şərqdə yerləşir, Rarotonqa adasından qərbə 930 km-da, Kuyun Adalarının əsas adası və təxminən Oklenddən şimal-şərqə 2400 km-da, Yeni Zelandiyanın [4] ən böyük şəhəri. Ən yaxın arxipelaqi — eyni adlı dövlətə aid olan və Niue adasından qərbə yerləşdirilmişlər (Dostluqların) və şimal-qərbə və aid olan Samoaya uzanan Samoanın arxipelaqının Tonqanın adalarıdır və Amerikaya Samoanın (Şərqinə ). Niue ümumi ərazisi 261,46 km² təşkil edir, nə dünyada onun ən böyük tək qaldırılmış mərcan adasıyla edir. Adanın ən yüksək nöqtəsi, Mutalaun yaşayış məntəqəsinin yaxınlığındakı 68 m-ə çatan adsız yüksəklikdir.

İnzibati ərazi bölgüsü[redaktə]

Niue adası 13 inzibati dairəyə bölünmüşdür. Bu inzibati dairələrin mərkəzləri eyni adları daşıyan kəndlərdir.[2].

[[]]

Dairənin adı İngilis dilindəki adı Sahə,
km²
Əhali (2006) Sıxlıq,
insan/km²
1 Avatele Avatele 13,99 164 11,72
2 Alofi Alofi 46,48 581 12,50
3 Vayea Vaiea 5,4 59 10,93
4 Lakepa Lakepa 21,58 72 3,34
5 Liku Liku 41,64 62 1,49
6 Makefu Makefu 17,13 62 3,62
7 Mutalau Mutalau 26,31 85 3,23
8 Namukulu Namukulu 1,48 14 9,46
9 Tamakautoqa Tamakautoga 11,93 157 13,16
10 Toi Toi 4,77 31 6,50
11 Tuapa Tuapa 12,54 120 9,57
12 Hakupu Hakupu 48,04 162 3,37
13 Hikutavake Hikutavake 10,17 56 5,51
Cəmi 261,46 1625 6,22

İqtisadiyyat[redaktə]

Balıqçılıq[redaktə]

Niuedə balıqçılıq adanın sahillərində məhdud olan balıq resurslarıyla əlaqədar çox güclü inkişaf etməmişdir. Sahilin sərt meyilli olmasına görə okeana çıxışın çətin olması,təbii körfəzlərinlaqunların olmaması balıqçılıq fəaliyyətinə mane olan səbəblərdən biridir. [3].


Əhali[redaktə]

Dil[redaktə]

Niue dili
Azərbaycanca Niuecə
Salam! Fakaalofa atu! (tək adama)
Hələlik! E, koe! (tək adama)
Mənim adım Şamildir. Ko Shamil e higoa haaku.
İndi saat neçədir? Kua ta e matahola fiha he mogo nei?
İndi doqquzun yarısıdır. Kua hafa he mole e matahola hiva.
Bura gəl. Omai taha ki fale.

Din[redaktə]

Mədəniyyət[redaktə]

İdman[redaktə]

Elm[redaktə]

Təhsil[redaktə]

Niuenin təhsil sistemi Yeni Zelandiya modelinə əsaslanır və əsasən oxşar tədris planına malikdir[4]. Orta təhsil 5 yaşdan 14 yaşa qədər uşaqlar üçün icbaridir [4]. Ölkədə əhalinin savadlılıq səviyyəsi çox yüksəkdir: Niue hökumətinin məlumatlarına əsasən ölkə əhalisinin 99 %-i savadlıdır[4]. Əhalinin azalmasına görə 1989-cu ildən başlayaraq bütün ibtidai məktəblər Alofidə cəmləşməyə başladı. Niuedə Alofi kənarında yerləşmiş yalnız bir orta məktəb mövcuddur. Niuedə Cənubi Sakit okean Universitetinin filialı mövcuddur. Bu, orta məktəbi bitirdikdən sonra ali təhsil almaq üçün ölkədə olan yeganə ali təhsil müəssisəsidir. Niuelilərin əhəmiyyətli hissəsi xaricdə, məsələn: Yeni Zelandiyada, Avstraliyada, Ficidə təhsil alır [4].

Səhiyyə[redaktə]

Mətbəx[redaktə]

KİV[redaktə]

Nəqliyyat[redaktə]

Niue aeroportu.

Pis nəqliyyat əlaqəsi Okeaniya bölgəsi və bütün dünya ölkələriylə ticarət əlaqələrinin, həmçinin turizmin inkişafına əhəmiyyətli dərəcədə maneələr törədir. Sahilboyu adalar Niuenin 13 kəndindən keçən 64 kilometr yol boyunca davam edir. Adanın mərkəzindən həmçinin iki əsas yol keçir. Bu yolların ümumi uzunluğu təxminən 230 kilometr təşkil edir. Yolların əksəriyyəti bərk örtüyə malikdirlər və çox yüksək səviyyədə yol xidmətləri tərəfindən dəstəklənirlər.[5]. Adada təbii liman yoxdur. Bununla belə Alofi qəsəbəsində kiçik gəmilərin yan ala bildiyi liman var.[5]. Hannan Beynəlxalq aeroportu 1970-ci ildə tikilmiş, 1994-cü ildə Boinq-737 təyyarərinin enə bilməsi üçün eniş zolağı genişləndirilmişdi [5]. Adayla müntəzəm hava əlaqəsi Yeni Zelandiya aviaşirkəti "Air New Zealand tərəfindən təmin olunur. Adada ictimai nəqliyyat yoxdur [5]. Sakinlərin əksəriyyəti şəxsi maşınlardan istifadə edir.

Siyasət[redaktə]

Qanunverici hakimiyyət[redaktə]

Qanunverici hakimiyyətin ən səlahiyyətli orqanı 20 deputatdan ibarət olan birpalatalı Niue Qanunverici Məclisidir. Məclisin on dörd üzvü Niuenin 14 vilayətinin hər birində yerləşən bir seçki məntəqəsindən seçilir. Məclisin digər altı üzvü Niue Konstitusiyasının qanununa əsasən seçilir.[6] Deputatlıq müddəti - 3 ildir. Məclisin birinci iclasında deputatlar spiker seçir. Niue parlamentinin klerki hökumət xidməti nümayəndəsidir. Əgər spiker postuna uyğun şəxs yoxdursa, onda məclis iclaslarının keçirilməsi üçün lazım olan bütün funksiyalar klerkə həvalə olunur.[7]

Silahlı qüvvələr[redaktə]

Şəkillər[redaktə]

İstinadlar[redaktə]

  1. Joslin Annelies Heyn. (May 2003). # Migration and Development of Niue Island. Səh. XV.. The University of Montana. Yoxlanılıb 14 - 01-2008.
  2. Environment Statistics - Land in Niue. Staitistics of Niue. Archived from the original on 2011-08-11. Yoxlanılıb 2010-01-07.
  3. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named P
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Initial National Communication Of Niue Island Under The United Nations Framework Convention On Climate Change. (2000). Education. Copyright by the Niue Climate Change Project - Niue Meteorological Service. Archived from # the original on 2011 - 08-11. Yoxlanılıb 25 - 11-2007.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 Initial National Communication Of Niue Island Under The United Nations Framework Convention On Climate Change. (2000). Transport. Copyright by the Niue Climate Change Project - Niue Meteorological Service. Archived from # the original on 2011 - 08-11. Yoxlanılıb 25 - 11-2007.
  6. Hissə 2, maddə 16 (2) .
  7. Hissə 2, maddə 20 (9) .

Mənbə[redaktə]

Həmçinin bax[redaktə]