Tütək

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Tütək
Tutek.gif
Azərbaycanın qədim xalq musiqi aləti - tütək.
Məxsusluğu: Flag of Azerbaijan.svg Azərbaycan
Oxşar alətlər: *

Tütək – üfləmə ağac musiqi aləti.

Tarixçə[redaktə]

İnsanlar tarixin muxtəlif dovrlərində qarğı, qamış, sumuk, ağac, saxsı və metaldan nəfəsli musiqi alətləri duzəltmişlər. Ən qədim nəfəsli musiqi aləti tutək hesab edilir. Belə guman edilir ki, tutəyi cobanlar icad etmiş, ilk dəfə onlar dilə gətirmişlər.

Etnoqrafik axtarışlardan aydın olur ki, hələ də Azərbaycanın kənd yerlərində daxili boşluğu olan bəzi bitkilərin, xususilə taxıl və qamışın ozəyini əl ilə dartıb cıxarır, buğum hissəsini qırdıqdan sonra deşiyin ağzını azacıq əzərək bəsit calğı aləti duzəldirlər. Onu ufurdukdə nazik cır səs alınır, hətta bəzən onların uzərində kicik dəliklər acılıb muxtəlif havalar calınır. Kim bilir, bəlkə də nəfəslə calınan musiqi alətlərinin yaranmasında belə sadə xalq təcrubəsinin muəyyən rolu olmuş, sonralar ağac və qarğı zoğundan tutək duzəltmişlər. Sadə tutəklərin qayırılması o qədər də cətin deyildir. İcərisi novlu olan quru qarğını kəsib ucunda dil, uzərində isə səslənməni nizama salan dəlik acırlar.

Nizami Gəncəvinin məlumatından aydın olur ki, naməlum bir coban qamışlıqdan kecərkən bir qamış kəsib ondan tutək duzəldir və urəyinin kədərini onunla dağıdır. Guya gəzintiyə cıxan İskəndər tutəyi dilə gətirən cobanı gorur. Şah onu huzuruna cağırıb tutəyin sirrini oyrənmək istəyir. Şair cobanın dili ilə tutəyi belə təsvir edir:

Dedi: – Bir quyudan goyərib cıxmış,
Şəkərdən şirindir məncə bu qamış.
Dəldim, yaraladım oz əlim ilə,
Hələ kəsilməmiş gəlməzdi dilə.
O cansız olsa da sevirəm can tək,
Dilsizdir, mənimçün dildir bu tutək...

Eramızın IV-V əsrlərinə aid edilən və albanlara məxsus zərif naxışlarla bəzənmiş tunc qab tapılmışdır. Qabın uzərində rəqqasə və calğıcı rəsmləri arasında tutəyə oxşar musiqi aləti də təsvir edilmişdir.

Xaqaninin, Füzulinin əsərlərində bu zərif musiqi aləti haqqında məlumat var. Tutəyin govdəsinin ustundə yeddi, arxa tərəfində isə bir dəlik olur. Tutəyin təsviri tapmacalarımızda da oz əksini tapıb. Səsi yumşaq, urəyə yatan və məlahətlidir.[1]

Bir vaxtlar, əsasən, çobanların istifadə etdiyi üfləmə ağac musiqi aləti olmuşdur. Bir çox ölkələrdə tütəyin müxtəlif növləri çox geniş yayılıb.

Quruluşu[redaktə]

Boruşəkilli gövdə ərik, qoz, tut və ya qamışdan hazırlanır. Gövdənin üz hissəsində 7, alt hissəsində isə 1 oyuq olur. Alətin baş tərəfində borunun içərisinə yanakı kəsilmiş ağac tıxac (dil) daxil edilir.

Uzunluğu 280-300 mm, diametri 20 mm-dir. Gövdənin üst hissəsində yeddi, alt hissəsində isə bir oyuq olur. Alətin baş tərəfində borunun içərisinə yanakı kəsilmiş ağac tıxac (dil) daxil edilir. Tıxacla gövdə arasında xüsusi ölçüdə boşluq saxlanılır ki, həmin hissədən ağız boşluğuna yığılmış hava dodaqlar vasitəsi ilə gövdəyə üflənir.

Sağ və sol əlin barmaqları ilə oyuqları açıb-bağlamaqla səs ucalıqlarını almaq mümkün olur. Onun səs düzümü kiçik oktavanın "si" səsindən üçüncü oktavanın "do" səsinə qədərdir. Mahir ifaçılar bir neçə səs də əlavə edə bilirlər. [2]

Növləri[redaktə]

Ölçüsünə görə böyükkiçik (cürə, pikkolo) olur. Cürə tütəyin borusunun uzunluğu kiçik olduğundan digər tütəklərə nisbətən səsi qışqırıqlı çıxır.

Tütəyin digər növləri:

  • Çoban tütəyi
  • Quş tütəyi
  • Gil tütək [3].

İstinadlar[redaktə]

  1. Azərbaycan etnoqrafiyası, Bakı-2007, "Şərq-Qərb" nəşriyyatı. Üç cilddə. III cild. səh. 225. ISBN 978-9952-34-152-2
  2. Əfrasiyab Bədəlbəyli. İzahlı monoqrafik musiqi lüğəti - Tütək
  3. Abbasqulu Nəcəfzadə. Azərbaycan çalğı alətlərinin izahlı lüğəti. Bakı, 2004.

Ədəbiyyat[redaktə]

Həmçinin bax[redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə]