Çupikcə

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Ölkələr: Amerika Birləşmiş Ştatları (Chevak, Alyaska)
Təsnifatı
Kateqoriya: ???
Dil kodları
ISO 639-1:
ISO 639-2:
ISO 639-3:
Bax: Layihə:Dilçilik

Çupikcə və ya Hooper Bay–Chevak çupikcəsi (öz adı Cugtun ; İngilis dilində Cup’ik və ya Chevak Cup’ik, Hooper Bay–Chevak Cup’ik ) – Alyaska'da, indiki vaxtda yalnız Chevak qəsəbəsində, köhnədən Hooper Bay bölgəsində də Çupiklər tərəfindən danışılan Eskimos-Aleut dil ailəsinin Yupik dilləri qrupundan bir Eskimos dili olan Alyaska yupikcəsinin dialekti.

Çupikcə təhdid altındakı dillərdəndir. İndiki vaxtda Chevak qəsəbəsində üç dillilik görülər: Çupikcə, İngiliscə və hər ikisinin qarışığı olan qarışıq dil.

Təsnifatı[redaktə]

¹yeri qəti deyil

Təhsil[redaktə]

Çupikcənin öyrədildiyi tək məktəb. İrəlidəki yeni məktəb (mavi) və yaxındakı köhnə məktəb (qırmızı)

Dünyada yalnız bir məktəbdə, Kashunamiut Məktəb Bölgəsinə (LKSD Kashunamiut School District) bağlı olan məktəbdə Çupikcə "xarici dil" kimi öyrədilər. Alyaska Yerli Dil Mərkəzi tərəfindən Alyaska yupikcəsindən (Yup’ik) və Nunivak çupikcəsinden (Cup’ig) ayrı olaraq Çupikcə (Cup’ik) ilə də dərs kitabı nəşr olunar.[1]

Fonologiya[redaktə]

Çupik əlifbasında istifadə edilən 18 hərf (4 sait və 14 samit) var: a c e g i k l m n p q r s t u v w y.[2]

Bu hərflər istifadə edilməz : b d f h j o x z.

Saitlər:

  • Qısa saitlər: a i u e
  • Uzun saitlər: aa ii uu
  • Diftonglar: ai ui au iu ua ia

Samitlər:

  • Stops: p t c k q
  • Voiced fricatives: v l y g r w
  • Voiceless fricatives: vv ll ss gg rr ww
  • Voiced nasals: m [m] n [n] ng [ŋ]
  • Voiceless nasals: m [m̥] n [n̥] ng [ŋ̊]

Qrammatikası[redaktə]

  • Sözlərdə üç say vardır: tək, iki, cəm
  • Sözlər yalın halda çoğu zaman adlıq hal şəkilçisi qəbul edir: daha çok -q və ya -k
  • Sözlər (və ya cümlələr) 4 hissədən ibarət olur: kök (İng. stem), yapım şəkilçisi (İng. postbase), çəkim şəkilçisi (İng. ending), bağlaç (İng. enclitic)
  • Azərbaycan dilində yiyəlik forma (genitive + possessive) ilə ifadə edilən (mis: adamın evi) ifadəsi vardır, Çupik dilində yiyəlik forma olmadığı üçün ona yaxın olan digər bir formadan (relative + absolutive) istifadə edilir.

Alyaska yupikcəsinin əsl dialekti olan Yukon-Kuskokwim yupikcəsi ilə Chevak çupikcəsinin müqayisəsi:

Yukon-Kuskokwim yupikcəsi Chevak çupikcəsi mənası
elicaraq (Y) / elitnauraq (K) elicaraq
skuularaq (Çupik – İngilis qarışığı)
şagird
elicarista (Y) / elitnaurista (K) elicarta
skuularta (Çupik – İngilis qarışığı)
müəllim
yugnikek’ngaq aiparnatugaq yoldaş
yuilquq cuilquq tundra
nuussiq caviggaq bıçaq
uluaq kegginalek yarım-ay qadın bıçağı
canek evek ot sapı
ellalluk ivyuk yağış

Ədədlər[redaktə]

Yukon-Kuskokwim
yupikcəsi
[3][4][5]
Hooper Bay-Chevak
çupikcəsi
[6]
Nunivak
çupikcəsi
[7]
mənası
atauciq atauciq ataucir 1
malruk malruk malzrug 2
pingayun pingayun pingayun 3
cetaman citaman cetaman 4
talliman talliman talliman 5
arvinglegen / arvinelgen arvinelgen arwinleg 6
malrunlegen / malrunelgen malrunelgen malzrunleg 7
pingayunlegen / pingayunelgen pingayunelgen pingayunleg 8
qulngunritaraan qulngunritaraq qulngunrita’ar 9
qula / qulen qula qula 10
qula atauciq qula atauciq qula-ataucir 11
qula malruk qula malruk qula-malzrug 12
qula pingayun qula pingayun qula-pingayun 13
akimiarunrita’ar akimiarunritaraq akimiarunrita’ar 14
akimiaq akimiaq akimiar 15
akimiaq atauciq akimiaq atauciq akimiar ataucir 16
akimiaq malruk akimiaq malruk akimiar malzrug 17
akimiaq pingayun akimiaq pingayun akimiar pingayun 18
yuinaunrita’ar cuinaunritaraq cuinaunrita’ar 19
yuinaq cuinaq cuinar 20
yuinaq qula / yuinaq qulen cuinaq qula cuinar-qula 30
yuinaak malruk / malruk ipiaq (Yukon) malruk ipiaq malzrug-ipiar 40
yuinaak malruk qula malruk ipiaq qula . 50
yuinaat pingayun / pingayun ipiaq pingayun ipiaq pingayun ipiar 60
yuinaat pingayun qula pingayun ipiaq qula . 70
yuinaat cetaman citaman ipiaq cetaman-ipiar 80
yuinaat cetaman qula citaman ipiaq qula talliman ipiar qula 90
yuinaat talliman talliman ipiaq talliman ipiar 100
tiissitsaaq tiititsaaq / tiissitsaaq tiisiss'ar 1.000
qulen tiissitsaat . . 10.000
yuinaat talliman tiissitsaaq . . 100.000
miilicaaq . . 1.000.000
tiissitsaaq miilicaaq . . 1.000.000.000

Rus dilindən keçmiş bəzi sözlər[redaktə]

Çupik gənci, Hooper Bay, 1930

Rus Amerikası dövründə (1733 – 1867) 1821 ilində ilk dəfə RuslarlaRuscayla qarşılaşan Çupiklərin dillərində Rusca alıntılar indiki vaxtda da canlılığını davam etdirər:

  • caarralaq (< Rus. сахар) 'şəkər'
  • caayuq (< Rus. чай) 'çay'
  • cainik (< Rus. чайник) 'çaydan'
  • cap’akiq ( < Rus. сапоги) 'bot, poti'
  • cass'aq (< Rus. часы) 'saat'
  • culunaq (< Rus. солонина ?) 'duzlu balıq'
  • kalantaassaq (< Rus. карандаш) 'karandaş'
  • kalmaaniq (< Rus. карман) 'cib'
  • kelipaq (< Rus. хлеб) 'çörək'
  • luussitaq (< Rus. лошадь) 'at'
  • mass’laq (< Rus. масло) 'kərəyağı'
  • missuulleq (< Rus. мешок) 'bag; çuval'
  • muluk’uuq (< Rus. молоко) 'süd'
  • mult’uuq (< Rus. молоток) 'çəkic'
  • pal’tuuk (< Rus. пальто) 'palto'
  • pelatekaq (< Rus. палатка) 'çadır'
  • putuskaq (< Rus. подушка) 'yastıq'
  • spickaq : (< Rus. спичка) 'kibrit'
  • tiititsaaq / tiissitsaaq (< Rus. тысяча) 'min'
  • yaassiik : (< Rus. ящик) 'qutu'

İstinadlar[redaktə]

  1. Central Alaskan Yup'ik Collection Container List
  2. http://www.alaskool.org/projects/chevak/chevak/sound1.htm
  3. Jerry Lipka, Culturally Negotiated Schooling: Toward a Yup’ik Mathematics
  4. How to count in Yup’ik
  5. Yup’ik Eskimo Grammar, Irene Reed and all.(1977)
  6. On the Facebook: Cup'ik Word Of The Day – Chevak by Rebecca Nayamin (Kashunamiut School Cup’ik Language Teacher)
  7. Nuniwarmiut Piciryarata Tamaryalkuti, Nunivak Island Cup'ig Language Preliminary Dictionary

Xarici keçidlər[redaktə]