Əşrəf Şəmizadə

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Əşrəf Əbdürrəhman oğlu Şəmizadə
krımtat. Eşref Abduraman oğlu Şemi-zade, Эшреф Абдураман огълу Шемьи-заде
Əşrəf Şəmizadə.jpg
Doğum tarixi 21 iyun 1908(1908-06-21)
Doğum yeri
Vəfat tarixi 11 mart 1978(1978-03-11) (69 yaşında)
Vəfat yeri
Dəfn yeri
Vətəndaşlığı SSRİ SSRİ
Milliyyəti Krım tatarı
Təhsili
Fəaliyyəti şair, tərcüməçi, ədəbiyyatşünas, publisist
Əsərlərinin dili Krım-tatar dili

Əşrəf Əbdürrəhman oğlu Şəmizadə (krımtat. Eşref Abduraman oğlu Şemi-zade, Эшреф Абдураман огълу Шемьи-заде; 21 iyun 1908, Evpatoriya, Tavriya quberniyası[d]11 mart 1978, Moskva) — Krım tatar, SSRİ şairi, tərcüməçi, ədəbiyyatşünas, publisist və ictimai xadim. Özbəkistan SSR əməkdar mədəniyyət işçisi (1968).

Həyatı[redaktə | mənbəni redaktə et]

Əşrəf Şəmizadə oğlu ilə, 1937-ci il

Əşrəf Şəmizadə Krımın Evpatoriya şəhərində Krım tatarı olan müəllim ailəsində anadan olub. 1927-ci ildən gənclər üçün nəzərdə tutulan "Koz Aydın" ("Xoş Xəbərlər") jurnalında məsul katib, daha sonra jurnalının redaktoru işləyib. Həmin il Krım tatar yazılarının ərəb əlifbasından latın qrafikasına keçməsi komissiyasının elmi katibi təyin edilib.

1928-ci ildən - Rusiya Proletar Yazıçılar Birliyinin (RAPP) Krım şöbəsinin üzvü olub.

1930-1932-ci illərdə Moskvada Dövlət Kinematoqrafiya İnstitutunun (indiki VQİK) ədəbi və ssenari şöbəsində təhsil alıb.

1933-1941-ci illərdə "1905-ci ilin xatirəsi"nə tikilmiş Evdə yaşayıb.[1]

1934-cü ildə SSRİ Yazıçılar İttifaqının ilk qurultayında iştirakçı qismində iştirak edib. Eyni ildə SSRİ Yazıçılar İttifaqının üzvü seçilib. O, bu təşkilata seçilən ilk üzvlərindən biri olub. Sonra Rəyasət Heyətinin üzvü və yeni yaradılan Krım Yazıçılar İttifaqının katibi seçilib. Dəfələrlə SSRİ-nin görkəmli ədəbiyyat və incəsənət xadimləri ilə görüşmüşdür. Bunlar arasında Maksim Qorki, Vladimir Mayakovski, Korney ÇukovskiSamuil Marşak kimi mütəfəkkirlər var idi.

Müharibədən sonra[redaktə | mənbəni redaktə et]

Yazıçının anadan olub və yaşadığı ev.

Əşrəf Şəmizadə 1937-ci ildə represiyalara uğrayan ziyalılardan olub. Böyük Vətən müharibəsi illərində 18-20 may 1944-cü il tarixləri aralığında Krımdan Krım tatarlarının deportasiyası həyata keçirildi. SSRi rəhbərliyi Krım tatarlarının sürgünü zamanı heç kəsə güzəştə getmirdilər. Onlardan biri də bütün tutullarına baxmayaraq, Əşrəf Şəmizadə idi. Şəmizadə bu sürgünə qarşı çıxan ilk Krım tatarı ziyalılarından idi. Sovey höküməti bunu ona bağışlamadı. Şəmizadə dəfələrlə həbs olundu və təqiblərə uğradı. Şəmizadə İosif Stalin hakimiyyəti illərində ömrünün təxminən 8 ilini həbsxanalarda və QULAQ-da keçirib.

Əşrəf Şəmizadə digər Krım tatarları kimi 1944-cü ildə ailəsi ilə birlikdə Özbəkistana sürgün edilib.

Ailəsi[redaktə | mənbəni redaktə et]

  • Həyat yoldaşı - Səidə, ictimai xadim, yazıçı, Əli Bodaninskinin qızı.
  • Oğlu - Aydın Şəmizadə, (1933—2020) mədəniyyət xadimi, yazıçı və fizika-riyaziyyat elmləri doktoru.

Yaradıcılığı[redaktə | mənbəni redaktə et]

Yazıçının yaşadığı evin divarında xatirə lövhəsi
Əşrəf Şəmizadənin anadan olmasının 100 illiyinə həsr olunmuş Ukraynanın yubiley zərfi

1923-cü ildə gənc qələm sahibinin ilk şeiri "Çöldəki Yaz Axşamı" nəşr olundu. 1925-ci ilin yanvarında Krım Cümhuriyyət Sovet Partiya Məktəbinin tələbəsi Əşrəf Şəmizadə liderin ölümünün birinci ildönümünə həsr olunmuş "Lenin" şeirini yazdı. 1926-cı ildən bəri davamlı nəşr olunmağa başlandı.

Dnepr su elektrik stansiyasının inşaatçılarına həsr olunmuş "Dneprelstan" şeirinin (1930), lirik şeir və şeirlər toplusunun "Svirel" (1965), "Qartal uçuşu" (1969), lirik-epik şeirinin müəllifi olub. Tənqidçilərin "Krım tatar dilinin ensiklopediyası" adlandırdığı "Kozyash Divar"(" Göz yaşları divarı") şerinin müəllifidir.

1933-cü ildə nəşr olunan "Böyük Sovet Ensiklopediyası" nın 62 cildində şairə həsr olunmuş məqalədə vurğulanırdı:

" Şəmizadənin son illərdəki şeirləri ("Dneprelstan" dastanı və başqaları) ... lirik intensivliyi və bədii məharəti ilə seçilir. Şəmizadənin fəaliyyəti Krım tatar dilinin inkişafı üçün böyük əhəmiyyətə malikdir ”. "

Müharibədən sonrakı dövrdə bədii yaradıcılığı Krım tatar xalqının başına gətirilən bəlalara həsr olunub. Krım tatar ədəbiyyatı tarixinə dair məqalələr nəşr etdi, orta məktəblər üçün bir neçə dərs vəsaiti və "Həyat və İş" (1974) kitabını yazıb. Krım tatar ədəbiyyatının, xüsusən ədəbi tənqidin qorunub saxlanmasına və inkişafına böyük töhfə verib. Təqiblərə baxmayaraq, şair bir sıra şeir kitabları və ədəbi məqalələr toplusu çap etdirməyi bacardı. İlk dəfə görkəmli XVII-ci əsr şairi Aşıq Ömərin həyat və yaradıcılığına dair tədqiqat işi toplamış, araşdırmış və nəşr etdirib.

Həm Krım tatarlarının, həm də özbək ədəbiyyatının inkişafındakı böyük töhfələrinə görə, 1968-ci ildə Əşrəf Şəmizadə "Özbəkistan SSR-nin əməkdar mədəniyyət işçisi" fəxri adına layiq görülmüşdür.

O, həm də Vilyam Şekspir, Aleksandr Puşkin, Mixail Lermontov, Adam Mitskeviç, Nizami Gəncəvi, Lev Tolstoy, Servantes, Ömər Xəyyam, Vladimir Mayakovski, Sergey Yesenin, Maksim Qorki, Aleksandr Tvardovski, Taras Şevçenko, Rəsul Həmzətov və başqalarını Krım tatar dilinə çeviribdir.

Əşrəf Şəmizadənin əsərləri SSRİ xalqlarının bir çox dillərinə tərcümə edilmişdir.[2]

Seçilmiş əsərləri[redaktə | mənbəni redaktə et]

  • "Dneprelstan" (Dneprostroy haqqında şeir. Simferopol, 1935),
  • "Qaval" (Daşkənd, 1965),
  • "Toğan k'aya" ("Qartal uçuşu", şeirlər və şeirlər toplusu, Daşkənd, 1969),
  • "Sənə mahnılarımı verirəm" (Özbəkistanın Xalq Şairəsi Zülfiyyənin əsərlərinin tərcümələri. Daşkənd, 1972),
  • "Omyur ve yaratıjılık" ("Həyat və İş", ədəbi məqalələr toplusu.
  • "Svirel", şeirlər toplusu. (Daşkənd, 1974),
  • "Xalq xidmətində" ("Xalqın xidmətində", ədəbi və tənqidi məqalələr toplusu. Daşkənd, 1977),
  • "Şiirler ve poemalar" ("Şeirlər və Şeirlər". Daşkənd, 1978),
  • "Kozaş Divar" ("Aslıxan") Şeir-destan. (Akmesjit: Tarpan, 2007)
  • "Göz yaşları divarı", şeir-destan, Simferopol, 1995).

İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. Свод памятников истории, архитектуры и культуры крымских татар. Том III. г. Симферополь. — Белгород: «КОНСТАНТА», 2018. — с. 344—347. — 392 с.
  2. Eşref Şemi-zade. Saylanğan şiirler.

Ədəbiyyat[redaktə | mənbəni redaktə et]

  • Большая советская энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. 1969—1978.
  • Левин Ф., Эшрефу Шемьи-заде ‒ 60 лет, «Литературная газета», 1968, 10 июля.

Xarici keçidlər[redaktə | mənbəni redaktə et]