Əhməd Şah Məsud

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Əhməd Şah Məsud
dari. احمد شاه مسعود
Əfqanıstan müdafiə naziri
may 1992 — sentyabr 1996
 
Təvəllüdü: 1 sentyabr 1953(1953-09-01)
Canqalak, Pəncşir vilayəti, Əfqanıstan
Vəfatı: 10 sentyabr 2001 (48 yaşında)
Təxar vilayəti, Əfqanıstan

Əhməd Şah Məsud (dari. احمد شاه مسعود, tac. Аҳмадшоҳи Масъуд, Ahmadşohi Masud; 1 sentyabr 1953 — 10 sentyabr 2001) — əfqan səhra komandiri, Əfqanıstanın müdafiə naziri (19921996). "Pəncşir aslanı" ləqəbi ilə tanınır.

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

1953-cü il sentyabrın 1-də Pəncşir vadisində tacik əsilli ailədə anadan olmuş Məsudun atası Əfqanıstan kralı Zahir şahın ordusunda polkovnik rütbəsini daşıyıb. Uşaqlığı Kabildə keçən Məsud burada "İstiqlal" adlı fransız məktəbində təhsil alaraq, Kabil Texniki Universitetinin memarlıq fakültəsinə daxil olub. Lakin universiteti bitirə bilməyən Məsud 1970-ci illərdə professor Bürhanəddin Rəbbaninin formalaşdırmaqda olduğu islam hərəkatına qoşulub. İslam hərəkatının öncülləri sırasına qatılan Məsud kralın təzyiqləri nəticəsində 1974-cü ildə Pakistana mühacirət edib. Bir il sonra təkrar vətəninə dönən Məsud Pəncşir vadisindəki Roka bölgəsini ələ keçirməyə nail olub. Lakin ordunun müdaxiləsi nəticəsində təkrar Pakistana qaçıb.

Hərbi və siyasi fəaliyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Sovet işğalı dövründə[redaktə | əsas redaktə]

Məsudun səhra komandiri kimi formalaşması SSRİ-nin Əfqanıstanı işğal etdiyi 1979-cu ildən başlayır. Həmin vaxt Konar bölgəsində əhalini kommunistlərə qarşı silahlandıran Əhməd Şah Məsud Sovet ordusuna qarşı əldə etdiyi nailiyyətlərlə bütün Əfqanıstana səs salır. Həmin dövrdə Əfqanıstanda mücahidlərlə işləyən qərb hərbçiləri Məsudu "Bacarıqlı strateq" və "Hindquş Napoleonu" adlandırmışdılar. Yerli ərazini, relyefi, ən başlıcası isə bölgədə dağların altı ilə yüz kilometrlərlə məsafədə uzanan təbii tunellərə bələd olan Məsudun qüvvələri kiçik bölgəni 1989-cu ilədək Sovet ordusu üçün "başağrısına" çeviriblər. Sovet ordusunun on il boyunca 80 kilometr uzunluğundakı və hər iki tərəfi dağlarla əhatələnmiş Pəncşir vadisinə girmək cəhdləri nəticəsiz qalıb. Statistik məlumatlara görə, SSRİ-nin Əfqanıstandakı itkilərinin 60 faizi məhz Pəncşir bölgəsində olub.

Əhməd Şah Məsudun komandanlığı altındakı mücahidlər 1984-cü il aprelin 30-da Pəncşir vadisində sovet ordusunun 682-ci motoatıcı alayının 1 taborunu mühasirəyə salaraq, tam şəkildə məhv edib. Bu, əfqanların 6 illik müharibədə sovet ordusu üzərində ən böyük qələbəsi idi. Əfqanlar 1985-ci ilin aprel ayında Sovet ordusunun Maravardakı bölüyünü də tam şəkildə məhv etməyə nail olurlar.

1985-ci ilin iyun ayında Sovet qoşunlarının Əfqanıstan hökumətinin komandanlığı altında olan hərbi birliklərlə birgə Pəncşirdə keçirdiyi əməliyyat da uğursuzluqla nəticələnib. Əməliyyat coğrafiyasını genişləndirən Əhməd Şah Məsudun qüvvələri 1986-cı ildə Əfqanıstan hökumət qoşunlarının Fərəhdəki bazasını ələ keçirib.

Pəncşir bölgəsində Sovet ordusunun zabiti kimi döyüşlərdə iştirak etmiş Xudayar Əliyevin sözlərinə görə, Məsudun qüvvələri digər mücahid qruplarından fərqli olaraq, daha yaxşı təşkilatlanmış və taktiki cəhətdən hazırlıqlı olub.

Sovet işğalından sonra[redaktə | əsas redaktə]

Sovet ordusu Əfqanıstanı tərk etdikdən sonra Məsud Nəcibulla hökumətinə qarşı silahlı mübarizəsini davam etdirir. 1992-ci ildə özbək general Rəşid Dustumla anlaşaraq Kabili ələ keçirir. Bundan sonra ölkədə Bürhanəddin Rəbbaninin başçılıq etdiyi yeni hakimiyyət qurulur. "Hezbi-İslami" partiyasının rəhbəri Gülbəddin Hikmətyar baş nazir, Məsud isə müdafiə naziri təyin edilir. Lakin hakimiyyətdaxili mübarizə Qəndəhar vilayətində yaranmış Taliban hərəkatını gücləndirir. Talibana qarşı ən böyük müqaviməti təşkil edən Məsudun ordusu 1994-cü ildən 1996-cı ilədək Kabili müdafiə etməyə nail olur. 1996-cı ildə Taliban hərəkatı ölkədə hakimiyyəti ələ keçirəndə Şah Məsud Rəbbani və əfqan ordusunun sadiq hissələrini götürərək dağlara çəkilir və Şimal Alyansını qurur və tacik, özbəkhəzaraların dəstəyi ilə Talibanın şimala doğru irəliləməsinin qarşısını alır.

Xarici KİV-lərin xəbərlərində və diplomatların qeydlərində Məsudun Şimal Alyansına rəhbərliyinə dair qeyd olunur ki, Əfqanıstandakı narkotik tacirləri Şimal Alyansının nəzarət etdiyi bölgələrə girməkdən çəkinirdilər. O, eyni zamanda əfqan gənclərin təhsil alması və peşə sahibi olması, texnologiyaları mənimsəməsi üçün fəaliyyət göstərib.

2000-ci ildə Əfqanıstan prezidentinin köməkçisi kimi Strasburqa dəvət edilən Şah Məsud burada Fransanın o vaxtkı xarici işlər naziri Yuber Vedrin, Fransa parlamentinin sədri Raymon Forni və Senatın sədri Kristian Ponsele, Avropa Parlamentinin prezident Nikol Fonten kimi şəxslər tərəfindən qəbul edilib. Avropa Birliyindən iqtisadi, siyasi və hərbi dəstək alan Məsuda Rusiya da hərbi yardımlar göstərməyə başlayıb.

Əhməd Şah Məsud müdafiə naziri olduğu dövrdə Ermənistanla müharibə aparan Azərbaycana da kömək təklif edib. Əfqanıstanda nisbi sakitliyin hökm sürdüyü qısamüddətli dövrdə Məsud rəsmi Bakının nümayəndələrinə gərəkirsə Qarabağda döyüşməyə əsgər göndərə biləcəklərini söyləyib.

Ölümü[redaktə | əsas redaktə]

Əfqan komandir 9 sentyabr 2001-ci ildə Pəncşir vadisindəki Hoca Bahəddin kəndində ondan müsahibə götürmək istəyən Belçika pasportlu və Mərakeş əsilli iki nəfərin törətdiyi partlayış nəticəsində həlak olub.

Məsudun generallarından Əbdülvahhab Cüyəndə hadisəni belə təsvir edir: "Mərakeş əsilli iki jurnalist müsahibə üçün gəlmişdi. Biz gələndə əsgərlər dedilər ki, jurnalistlər 5 gündür gözləyirlər. Əslində Məsudun iş proqramı çox gərgin idi. Jurnalistlərə ayırmağa vaxtı yoxdu. Ona məlumat verildi. Dedi ki, "gəliblərsə görüşüm, əlləri boş getməsinlər". Jurnalistlər içəri girdilər. Az keçməmiş partlayış baş verdi. Əvvəlcə bir şey başa düşmədim. Çünki onları yoxlamışdıq, təmiz çıxmışdılar. Partlayış zamanı jurnalistlərdən biri ölmüş, digəri yaralanmışdı. Yaralını da mühafizəçilər güllələdilər. Yaralı Məsudu vertolyotla Düşənbəyə aparsaq da, yolda vəfat etdi".

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]