Arif Mansurov

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
ARİF MANSUROV
Arif-Mansurov-(1939-2003).jpg
Doğum tarixi 1939
Doğum yeri Bakı
Vəfat tarixi 2003
Vəfat yeri Bakı
Saytı arifmansurov.org/photos.…

Arif Ənvər oğlu Mansurov (1939 - 2003)

Cəmilə Mansurova həyat yoldaşı Arif Mansurov haqqında

Babası haqqında danışmağı çox sevərdi. Saatlarla danışardı Mirzə Mansur haqqında. Söhbətdən-söhbətə onun xasiyyəti, dünyagörüşü, vərdişləri bizim də gözümüz qarşısında yanlanardı. Kişi gözümüzdə ucalıb-böyüyərdi. Heç vaxt görmədiyimiz Mirzə Mansur, elə bil, sağ-salamatdı, böyük, uca kişi cismində dayanıb-durub qarşımızda. Elə bil, nəyisə düz eləməyəndə heç kim də görməsə, Mirzə Mansur birinci görəcək. Görüb tənə edəcək. Özümüzü yığışdırardıq. Mötəbər kişiydi. Belə kişilərin hətta ruhu qarşısında qınağa tuş gəlməkdən çəkinərsən. Bax, beləydi Arif Mansurovun valideyninə münasibəti. Bizi də bu münasibətin təsiri altına sala bilirdi. Mən "valideyn" deyəndə səhv eləmirəm. Bəli, Mirzə Mansur Arifə atalıq eləmişdi. Mirzə Mansur, Azərbaycan muğam tarixində öz yeri, öz imzası olan məşhur tarzən, təskinliyini yalnız Arifdə tapırdı; nəslinin yeganə davamçısı kimi qalan tək bircə oğul nəvəsində. Arif danışırdı ki, ali məktəbi bitirib mühəndis diplomu alanda sevinə-sevinə gəlib diplomunu birinci Mirzə Mansura göstərmişdi. Baba üzündə məmnun ifadəylə tələsmədən diplomu gözdən keçirib Arifə qaytardı. Təbrik etdi, xeyir-dua verdi, ardınca bu sözləri əlavə etdi:

"Gün o gün olsun "böyük insan" diplomunu alasan; sağ olsam, bu mənzilimə, ölsəm, o mənzilimin üstünə gətirib göstərərsən. Arxayın ol, hər iki halda görüb sevinəcəyəm".

Arif ömrüboyu o kişini sevindirə bilməyəcəyindən nigaran idi. Amma nahaq belə düşünürdü.

- Nahaq belə düşünürdü, - deyib ah çəkdi Cəmilə xanım, sonra davam etdi. - O bu həyatda böyük insan ola bilmişdi. Nə onu böyüdən babasının, nə də üzünü görmək ona qismət olmadığı atasının ruhu qarşısında başıaşağı qalmadı.

30-cu illərin sonlarıydı. Filarmoniyada tez-tez gənc, bununla belə, özünü artıq peşəkar musiqiçi kimi təsdiq etmiş bir oğlanı görmək olardı. Özündən yaşlı, adlı-sanlı sənətkarlarla bir oturub-durardı, onlarla ədəb-ərkanla davranardı, bir az ərköyünlük edərdi; yeri gələndə şirin zarafatlarından da qalmazdı. Cavan idi, istiqanlı və suyuşirin bir oğlanıydı. Hamı da xətrini çox istəyirdi. Təkcə Mirzə Mansurun oğlu olduğundan ad çıxarmamışdı, istedadlı, qabiliyyətli bir gəncdi. Vaxtaşırı burada onun konsertləri təşkil olunur, müxtəlif yubiley, əlamətdar günlər münasibətilə keçirilən konsert proqramlarında, ona da bir qayda olaraq, ayrıca nömrə ayrılırdı. Şəhərdə bu gənc tarzənin ifa etdiyi "Çahargah"dan söhbətlər gəzərdi. "Çahargah" onun ifaçılıq sənətinin zirvəsiydi. Artıq sənətdə hünər göstərə bilən gənc oğlanın istədiyi bir qız da vardı. Onu hər konsertinə dəvət edərdi. Deyərdi: "Sən olanda ilhamım daha da artır". Onları kim görmüşdüsə deyirdi, gözəl idilər, bir-birlərinə yaraşıq verib, yaraşıq alardılar. Göz oxşayardı onların bir yerdə olması. Özləri də çox istəyirdilər bir-birlərini. Odur ki, tez evləndilər. Hələ heç əsgər çağırmamışdılar oğlanı.

1939-cu ildə əsgərliyə çağırıldı. Bu zaman bir körpə oğlu vardı. Onu yoldaşı və ata-anasıyla qoyub getdi Belorusiyaya, hərbi xidmətə.

İki il idi hərbi xidmətini çəkirdi. 41-ci ilin əvvəllərində evə, ata-anasına, həyat yoldaşı Fəridə xanıma, bir də oxuyub-yazmaq nə olduğunu hələ bilməyən körpə balası Arifə yazırdı ki, yaxınlarda əsgərlik müddətimi başa vurub evə dönəcəyəm. İyun ayının 21-də onların Brestdə yerləşən hərbi hissəsində konsert keçirilirdi. Konsertdə yaxşı iştirakına görə, ona qəşəng bir saat mükafat vermişdilər. Sonradan həmin o saat əmin-amanlıq dövrünün son günündən yadigar saxlanmaqdan ötrü evə göndərilmişdi. Özü tərəfindən, yoxsa hərbçi dostları tərəfindən, bunu heç kim bilmədi.

O konsert gününün gecəsi düz, saat 3:15-də birdən-birə əsgərlərin başı üzərindən yeri-göyü titrədən od qasırğası qalxdı. Sakit yay gecəsinin yuxulu-mürgülü bir aləmində deyərdin, qiyamət qopdu. Həmin gecənin döyüşləri haqda sonradan hərbi memuarlarda oxuyuruq ki, müharibənin ilk dəqiqələrindəki bu dəhşəti dünyada tarixboyu baş verən heç bir hadisəylə müqayisə etmək olmaz. Almanların planına görə, Brest bir neçə saata tutulmalıydı. Amma tarixdən bildiyimiz kimi, Brest qalasının fədakarcasına müdafiəsi, qeyri-bərabər döyüşdə minlərlə insanın öz həyatı bahasına sərhədi qoruması almanların planını alt-üst elədi.

Ənvər Mansurov müharibədən geri dönmədi. Əfsanəvi Brest qalasının müdafiəsi uğrunda həlak oldu. Amma məktubda yazılır ki, "Sizin oğlunuz Brest uğrunda döyüşdə itkin düşüb". Onların hamısını - Mirzə Mansuru, Fəridə xanımı, ən əsas da, elə Arifin özünü nigaran qoyan da bu məlumatdakı qeyri-müəyyənlik oldu. O, ömrünün axırına qədər atasının öldüyünə inanmırdı. Onun fikrincə, atası sağ idi, itkin düşmüşdü. Həyatı hardasa başqa bir yerdə keçirdi. Müharibəydi, hər şey ola bilərdi. Bəlkə də onları kənardan görürdü. Onun təsəvvürünə görə, kənardan bir kişi onu daim müşahidə edirdi. Ona görə də "Ata" adının qarşısında böyük məsuliyyət daşıdığını heç zaman unutmazdı.

Müharibədən sonra Mirzə Mansur oğlu Ənvər kimi nəvəsi üçün də tar düzəltmişdi. Tarı köksünə basıb mizrabı vura-vura onun şirmayı dillərində barmaqlarını gəzdirib şirin, əzin xalq mahnılarımızı ifa edərdi. O, tam əminliklə deyirdi ki, atam sağ qalsaydı, məni başqa sahəyə qoymazdı. Mən də tarzən olardım.

Müharibə elə bir hadisədir ki, sülhlə olsun, qələbəylə olsun, fərqi yoxdu; bitəndən sonra da xeyli müddət insanların taleyinə təsir göstərir. O zaman, 1945 -1950-ci illərdə, "qara kağız" alan ailələrə belə, bir də görürdün, sağ olması haqda ümidlərdən əl üzdükləri əsgərlər qayıdıb gələrdilər. Mansurovlar da Ənvərin yolunu çox gözlədilər. Fəridə xanım, gözəl-göyçək bir qadın, ərinin yolunu illərlə gözlədi. Oğlunu yanından artıq sevə-sevə, üstündə əsə-əsə böyüdürdü. O, həkim idi. Müharibə vaxtı hospitallarda səhərdən-gecəyə kimi işləyərmiş. Müharibənin, aclığın, çətinliyin nə demək olduğunu hər vəchlə oğlundan gizlətməyə çalışırdı. Elə olurdu ki, Fəridə xanım bütün gününü bir qaynadılmış yumurtanın yarısını səhər, yarısını axşam yeməklə yola verərdi. Oğluna isə dükanda nə yaxşı satılardısa, müharibənin o ağır günlərində belə imkan tapıb alardı.

Hamının, həm Ənvərin, həm də öz ata-anasının məsləhətlərini eşitmək belə istəmirdi. Gənc idi, amma həyat yoldaşının ölümüylə barışmırdı, yolunu gözləməkdən usanmırdı. Amma həyatın da öz qanunları var. İllər keçdikcə, xatirələrində yaşayan adam get-gedə uzaqlaşır, vidalaşıb yoxluğa çəkilirdi. Müharibədən 14 il sonra bu qadının da, nəhayət, həyatında təzə səhifə açıldı. O, xasiyyətinə uyğun bir nəfərlə yeni ailə həyatı qurdu. O zaman İmişli rayonunda səhiyyə şöbəsinin müdiri işləyirdi. Nikah bağladığı Vidadi Quliyev isə bu rayonun partiya komitəsinin birinci katibi idi. Onların ailə həyatı qarşılıqlı hörmət əsasında qurulmuşdu.Vidadi müəllim Arifi çox istəyirdi. Arif üçün o, ata ola bilməsə də, yaxın dost ola bildi. Fəridə xanımla birgə onlar Arifin təhsilinə, dünya-görüşünə, sənət seçməsinə, hətta vəzifələrdə çalışanda belə, həmişə düzgün mövqedən çıxış etməsinə, düzgün qərarlar qəbul etməsinə təsir göstərə bilirdilər. Azərbaycan ziyalısına məxsus ən yaxşı xüsusiyyətlər bu insanlarda, Fəridə xanım və Vidadi müəllimin simasında cəmləşmişdi.

Bütün bunlarla bərabər, yenə də Fəridə xanım haqda cəm halda danışmaq qətiyyən düzgün olmazdı. Bu qadın bir möcüzəydi. Onun fikrincə, söhbət əgər qadından, dünyaya uşaq gətirən anadan gedirsə, artıq o, hörmətə layiqdir. Lakin hörmətə layiq olmaq azdır. Sənin həyatın, sənin dünyagörüşün, xasiyyətin, zövqün, hətta taleyin belə uşaqlarının həyatında davam edəcək. Sən xoşbəxt olmalısan ki, uşaqların da xoşbəxt olsun. Sən maraqlı həyat yaşamalısan ki, uşaqların da yaşanan həyatın nə qədər maraqlı və qiymətli olduğunu anlasın. Bədbəxtlik varsa, onu arzuolunmaz qonaq kimi qovub rədd etməlisən. Əks halda, bədbəxtlik yoluxucu xəstəlik kimi bütün yanına, qanına hopacaq, təkcə sənin yox, uşaqlarının da taleyinə hakim kəsiləcək. Respublikanın əməkdar həkimi olan Fəridə xanım təkcə səhiyyə işçisi, evin xanımı, yaxud böyük hərflə Ana olmaqla kifayətlənmirdi. O, nəyə yanaşırdısa, orada qeyri-adilik görə bilirdi və bu qeyri-adiliyə yanaşması da hamıdan fərqli, tamamilə başqa cür olurdu. Onun kimi Arifi heç kim görüb anlaya bilməzdi. Ona görə yox ki, Arifin anasıydı. Bəlkə elə ona görə ki, Arifin anası olmaması da, ona daha obyektiv yanaşmağı, həyata gözünü açmağı bacarırdı. İlk gənclik çağlarından Arifi, demək olar, hər il xarici ölkələrə turist kimi göndərirdi. Qayıdanda təəssüratıyla bağlı qeydlər tələb edirdi ondan. Həyatda peşə seçimi etməsinə xüsusi diqqət yetirirdi. Ən vacibi isə, Fəridə xanım onun atasızlığını dərindən duyurdu.

Hər bir insanın həyatda kumiri, idealı, nümunə bildiyi şəxs olur. Arif üçün bu şəxs onun atasıydı. Üzünü görmədiyi Ənvər Mansurov. Atasının yoxluğu onun varlığını müəyyən edirdi. Fəridə xanım oğlunda bunu görə bilirdi. Amma buna kəsir kimi, natamamlıq kompleksi kimi baxmırdı. Əksinə, oğluna kömək edirdi ki, bu yoxluğun özündən qüvvə alsın, atasını böyük görsün. Arifin gözündə atası məğlubedilməz Brest qalası kimi qüdrətli, uca bir heykəl idi.

Cəmilə xanım 66-cı ilin yay günlərinin birində dənizdən Mərdəkandakı bağ evlərinə qayıdanda burada bir mavigözlü, ortaboylu oğlanı gördüyünü xatırlayır. İnstitutda onun bibisioğluyla birgə oxuyurdu. Vəssalam, təkcə bunu xatırlayır və o vaxtın özündə də təkcə bunu bilirdi. Sən demə, həmin o mavigözlü oğlan gedib onun bibisini dilə tutubmuş ki, qızgildən razılıq al, sonra anamı elçi göndərim. Bibim cavabında təəccüblə deyib ki, cavan, müasir oğlansan, get əvvəl qızla tanış ol, bir-birinizin xoşunuza gəlin, sonradan elçilikdən söhbət eləyək də "Yox, belə olmaz", - deyib israr eləyirdi Arif. Gərək hər şey dədə-baba aydasıyla baş tutsun. Üç il, artıq qızın belə bir adamın onlara gəldiyini unutduğu müddətdə Arif onun bibisini dilə tutmaqla məşğul olub. Nəhayət, Fəridə xanım, respublikada tanınmış, hörmətli qadın, onlara elçi gəldi. Lap köhnə qayda ilə. Yenə qız evi təəccüb etdi ki, bu nə məşədiibadlıqdır, qoy, cavanlar bir-birləriylə tanış olub xasiyyətlərini bəyənsinlər, sonra biz öz sözümüzü deyək də, Amma Arif tutduğundan dönmürdü. Cəmilə xanım birinci kəlməni onunla toy gecəsi kəsdi. Bu qədər gözüaçıq, dünyanı gəzib-dolaşmış, deyib-gülən, məclislərin yaraşığı, qızların ürəyinə od salmağı bayaran bu qaynargözlü, çevik, dilli-dilavər oğlanda keçmişə, adət-ənənələrə qəribə bir bağlılıq vardı. "Mən dədə-baba qaydasıyla evlənməliyəm", - deyib-dayanmışdı sözünün üstündə.

Onların toyu o zaman şəhərdə yeganə sayılan dağüstü parkdakı "Dostluq" restoranında keçirilirdi. Məclisdə yenə Fəridə xanımın düşünüb yenilik tapmaq məharəti üzə çıxdı. Onun nəzarəti altında plov üç rəngdə - ağ, qırmızı, sarı rənglərdə bişirilmişdi. Hər buludun da ortasına qoyulan spirti alovlandırıb məşhur "Ağ gül, qırmızı gül, bir də sarı gül" mahnısının sədaları altında məclisə aşlar gətirildi. İndi hər toyda bu mərasimi yerinə yetirirlər. Heç kim də bilmir ki, bu gözəl mərasimin müəllifi Fəridə xanım olub.İsgəndər İsgəndərov respublikada, ümumiyyətlə, keçmiş ittifaqda səmərələşdirici ideyaları, ixtiralarıyla tanınan, olduqca böyük hörmətə malik əməkdar mühəndis idi. Çox təmiz, vicdanlı bir insan olub. Amma nədənsə o zaman Dövlət Baş Sənaye Tikinti-Mexanizasiya İdarəsinin rəisi, Moskva ilə böyük əlaqələri olan Pastuşnı onunla yola getmirdi. Bir gün Pastuşnı İsgəndərovun bir neçə layihəsini istehsalata təqdim etməzdən əvvəl Moskvaya, əlaqədar təşkilatlara göndərdi. İsgəndərov özü də Moskvaya yollanmalı oldu. O öz layihələrinin elmi cəhətdən əsaslı və təcrübi baxımdan səmərəli olduğunu sübut etməli idi. Amma nədənsə onun fikirləriylə razılaşmır, onu qızğın və əsəbi mübahisələrə çəkirdilər. İş o yerə çatdı ki, Moskvada, həmin təşkilatda İsgəndərovu partiya sıralarından azad etdilər. Bu isə işin itirilməsi, karyeranın sonu demək idi. Həmin dövrdə Azərbaycan Respublikası Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi vəzifəsində Heydər Əliyev çalışırdı. Bu hadisə Heydər Əliyevi çox qəzəbləndirdi. Ümumiyyətlə, onun başının üstündən, ondan xəbərsiz respublika sənayesi ilə hər hansı bir işin Moskva tərəfindən birbaşa görülməsi xoşuna gəlmirdi. Bu məsələylə ciddi məşğul olmaqdan ötrü həm elmi, həm də istehsalatı dərindən bilən yüksəksəviyyəli mütəxəssis lazım idi. Arif Mansurov o zaman Nazirlər Sovetində işləyirdi. Gənc yaşlarından elmi məqalələriylə diqqəti cəlb etdiyindən, onu Nazirlər Sovetində şöbə müdiri vəzifəsinə təyin etmişdilər.

Heydər Əliyev Arif müəllimi yanına çağırıb İsgəndərov insidenti ilə məşğul olmağı, trestin son illərdə işini və Pastuşnının kimliyini yoxlamaq və araşdırmağı ona tapşırdı. Neyə olur ki, respublika rəhbərliyinin başı üzərindən Azərbaycanın əməkdar mühəndisini partiya biletindən məhrum edirlər?! Xeyli araşdırmadan sonra məlum edilib sənədləşdirilir ki, Pastuşnının öz işində nöqsanlar həddən artıq çoxdur və bu şəxs bir çox məsələlərdən qeyri-qanuni əlaqələr üçün istifadə edir. Araşdırma sənədlərinə əsasən, Pastuşnı işdən azad edilir. Onu bu vəzifədə 35 yaşlı Arif Mansurov əvəz edir. Sovet dövründə belə vəzifələr çox nadir hallarda cavan mütəxəssislərə həvalə olunurdu.

O bu vəzifədə 14 il çalışdı. Həmin dövrdə trestin işini çox yüksək səviyyəyə qaldıra bildi, onun ittifaqda nüfuzunu artırdı. Fədakaryasına çalışırdı. Hətta Yaponiyadan olan mütəxəssislərlə əməkdaşlıq edir, onların ölkəsindən ən müasir avadanlıqları gətizdirir, yeni iş üsulları tətbiq edirdi. İşgüzarlığına, yaxşı nəticələr göstərdiyinə və ən əsası, insani keyfiyyətlərinə görə Heydər Əliyevin ona münasibəti müsbət idi. Arifin işində uğur qazanması hamının ürəyincə olmurdu, onun paxıllığını çəkənlər çoxuydu. Bu paxıllıq, qara həsədaparma uzun müddət çəkəcək. Nəhayət, Arifin həyatında bir gün xoşagəlməz, ağrılı, dramatik bir dönüşə səbəb olacaq. Sonradan olacaq bunların hamısı. Hələliksə, sakit, sabit 70-ci illərdir. Arif işləyir, mübarizə aparır və qalib gəlirdi.

Atasını unutmurdu. O, tez-tez Brestə gedirdi. Ona həyat bəxş edən insanın qəbrini axtarırdı. Oradakı memorial abidənin yaranması onun da həyatında böyük hadisəyə çevrildi. Brest onun üçün Bakıdan sonra ikinci doğma şəhərə dönmüşdü.

1989-cu ildə onu respublikanın tikinti materialları üzrə sənaye naziri təyin etdilər. Böyük bir imperiyanın dağılma ərəfəsi idi. Milli zəmində münaqişələr yaranmaqdaydı. Qarabağ problemi ortalığa atılmışdı. Ermənistandan qaçqınlar, nformasiya müharibəsi, Moskva televiziyasından Azərbaycan xalqının adına söylənən yalanlar, təhqirlər… Bütün bunlara qarşı durmadan, bir addım geri çəkilmədən və heç bir sözü, heç bir replikanı belə diqqətdən yayındırmadan, qulaqardına vurmadan mübarizə aparmaq lazım gəlirdi. Bütöv bir xalqın haqqını qorumaqdan söhbət gedirdi.

Sakit, günəşli yaz günüdür. Bakının mərkəzində yerləşən, iki yanaşı pəncərəsi Bülbül prospektinə, digər pəncərələri 28 May küçəsinə baxan bu mənzildə, küçənin yeknəsəq səs-küyündə belə sakitlik var. Bəzən yorğun, bəzən nigaran, bəzən dözülməz sakitlik. Elə bil, nəsə buranı - evi, çölü, hər tərəfi tərk edib gedib, bir daha qayıtmayacaq. Bu sakitlikdən bizi uzaqlaşdıran müvəqqəti də olsa xatirələrdir. Cəmilə xanım Mansurovanın həyat yoldaşı haqqında xatirələrini dinləyirik.

Xatirələr çoxdur. Sanki bu insan, Arif müəllim, eyni vaxtda bir yox, bir neçə ömür yaşayıb. Birdən jurnalımızın fotoqrafı üzr istəyib, Cəmilə xanımı söhbətdən ayırır:

- Xanım, bir an obyektivə baxın.Fotoaparatın çıqqıltısı. Ardınca yenə çıqqıltı. Sonra bir daha, bir daha. Baxır. Şəkillər bir-birinin dalınya çəkilir. Amma yox. Fotoqrafın üzündən görünür ki, istədiyini ala bilmir. Söhbət Arif müəllimdən gedir. Çəkilən şəkillər isə söhbətin ruhuna uyğunlaşmır. Necə, hansı rakursdan çəkmək barədə fotoqraf narahatdır. Belə olanda biz də vəziyyətə qatışırıq. Bəlkə fotoqrafın istədiyini sualımızla əldə edə bilərik:

- Onun portretini bir cümləylə yaratmalı olsaydınız, nə deyərdiniz?

Sualımız bir az gözlənilməz oldu. Cəmilə xanım bir xeyli düşündü. Azca kövrəldi, gözləri doldu. Sonra yaddaşında baş qaldıran hansısa bir məqam onun üzündən kövrək ifadəni tamamilə silib-apardı. Başını qaldırıb qısaca söylədi:

- O, vətənpərvər idi!

Nəhayət, istənilən şəkil çəkildi. Bayırda maşınların yeknəsəq səs-küyü, evdə isə donuq sakitlik. 2006-cı ildir. 1989-cu ildə Azərbayyanda vətənpərvər olmamaq qeyri-mümkün idi. Hər gün sənin ünvanına alçaldıcı sözlər deyiləndə, dünənə kimi özünü dost göstərənlərin bu gün sənə qarşı kin-küdurətini, yalnız azərbaycanlı olduğuna görə qanını içməyə hazır olduğunu görəndə, bütün xalqına qarşı yağdırılan ağ yalanları, iftiraları, təhqirlərı eşidəndə, halalca varını, dədə-baba torpaqlarını öz adına çıxıb əlindən qoparmaq istəyəndə, yüz minlərlə qaçqın ordusu dirigözlü, şeytansifətli düşmənin,vəhşi qətllərin əlindən, ölümün ağzından qurtulub axın-axın elindən, yurdundan qovulub bura gələndə, qarşıdan hələ nələr gələcəyini, doğma yerinin-yurdunun, şəhərinin, kəndinin sabah nələrə düçar olacağını bilməyəndə, hamının - böyüyün-kiçiyin, qadının-kişinin, qocanın-cavanın gözündə nigarançılıq oxuyanda vətənpərvər olmaya bilməzsən. Bir nəfərin etirazı yüz nəfərin etirazıyla, yüz nəfərin etirazı min nəfərin etirazıyla birləşəndə, min nəfərlər də birləşib-qovuşub milyonlar olanda bu, tarixdə dönüş yarada biləcək dalğaya çevrilməliydi. Nə yazıqlar olsun bizə ki, belə nəhəng, qüdrətli dalğanı Bakı şəhərinin küçələrində xərclədik. Bu böyüklükdə dalğanı hiylə adlı soyuq, gözəgörünməz maneəyə çırpıb xıncır-xıncır, pərən-pərən eləyib ətrafa səpələdik. Bunun yerinə ədavət, soyuqqanlılıq, biganəlik və qorxu gəldi. Nə yazıqlar olsun bizə ki qarşıdan müharibə gəldiyini görüb-bilmək istəmədik. Bəli, 1989-cu ildə vətənpərvər olmamaq mümkün deyildi. Amma on-on beş ildən sonra da, yeknəsəq həyatın səs-küylü sükutunda da əvvəlki dalğa ruhunu, dalğa gücünü özündə qoruyub-saxlamaq, sınmayıb, həyatın özünə də bu ovqatla "əlvida" demək böyük insan dəyanətindən xəbər verir.

Arif müəllim o dövrlərdə mübarizə yox, müharibə meydanına atılmışdı. Həmin il onun yazdığı və nəhəng tirajla bütün SSRİ-yə ildırım sürətiylə yayılan məşhur "Tarixin ağ ləkələri və yenidənqurma" adlı publisistik kitabı böyük və güclü Moskva, üstəgəl, hiyləgər Ermənistandan, lap elə dünyanın başqa-başqa ölkələrindən bizim əleyhimizə aparılan təbliğata, informasiya müharibəsinə qarşı çıxmaq demək idi.

1989-cu ildə vətənpərvər olmamaq qeyri-mümkün idi. Amma Vətəni təkcə məkan bilməklə, yaxud qərib ölkələrin qərib şəhərlərində qərbsayağı yaşamaq, yalnız Novruz bayramlarında azərbaycanlı olduğunu yada salıb şirin məclislər keçirmək demək deyil. Vətən yaddaşdır. Tarixindən, qədim daş kitabələrindən, dinindən, müqəddəs günlərindən, övliyalarından tutmuş, məhəllədə çıxıb ağsaqallarla dünyanın gərdişindən, olanlardan-keçənlərdən, muğamlar haqda edilən söhbətə, sabahkı günün sakini olacaq o balaca uşağın gəlib kişi kimi sənə salam verməsinə qədər böyük bir zaman-məkan dairəsini əhatə eləyən yaddaş. O yaddaş ki dünən də bizi ondan məhrum eləmək istəyirdilər, bu gün də. Fərq ondadır ki, dünən bizi o yaddaşdan məhrum eləyə bilmədilər, bu gün isə deyəsən, onların niyyətləri baş tutmaqdadır.

1924-cü ildə vəfat edən Hacı Zeynalabdin Tağıyevin Mərdəkanda qəbri viran qalmışdı. Arif müəllim qəbrin üstünü götürdü, orada Hacının abidəsini ucaltdı. Tağıyevin bu məmləkət üçün kim olduğunu hələ uşaqlıqdan, Hacı ilə şəxsən tanış olan babası Mirzə Mansurdan çox söhbətlər almışdı qulağı. Sonradan onun həyatı, ictimai fəaliyyəti haqqında xeyli məlumatlar topladı. Bu kişi atalıq eləyib hamıya, deyirdi Arif müəllim. O, hər bir azərbaycanlının qarşısında atalıq borcu hiss edirdi. Bax, burda yenə Arif müəllimin düşüncəsinə üzünü görmədiyi atasının surəti hakim kəsilirdi. Şəhərin görümlü yerlərinin birində böyük qəzəlxan Əlağa Vahidin heykəlini qoydurdu. Bu şair öz dövründə əsl qiymətini almamışdı. Ehtiyac içində yaşamışdı. Heç olmasa, ölümündən sonra ona layiq olduğu hörməti etmək lazım idi. Arif müəllimin ən böyük arzularından biri Azərbaycanın müstəqilliyini öz həyat amalına çevirmiş Məmmədəmin Rəsulzadənin heykəlini ucaltmaq idi. Təəssüflər olsun ki, son arzusunu həyata keçirə bilmədi.

Bu sakit yaz günündə onun portretini yaradan sözləri həyat yoldaşı Cəmilə xanım bir xeyli düşünəndən sonra dilinə gətirdi:

- O, vətənpərvər idi!

1989-cu ildə Dağlıq Qarabağ probleminə həsr olunan məşhur partiya konfransında, SSRİ xalq deputatları qurultaylarının hər çağırışlarında ən fəal iştirakçı kimi çıxışlar edirdi. Dövr ağır idi. Elə birinci infarktını da bu zaman qazandı. "Qazanc" sözü səhvən işlədilmir. Belə fəaliyyətlə, belə gərgin iş rejimi və daim siyasi mübarizədə olan insanın qazancı, əlbəttə, ən yüngül halda infarkt olacaq. Məsələ də bundadır ki, infarktdan ayağa duran kimi əvvəlkindən daha ağır iş rejimini boynuna götürdü. Onu ekologiya naziri təyin etdilər. Bu o zaman olduqca mühüm bir sahə sayılırdı. Əlbəttə, hər bir dövrdə ekoloji problemlər öndə durmalıydı. Amma həmin dövrdə bu sahəyə xüsusi olaraq diqqət ayrılırdı. Ölkə dağılırdı, ərazilər, suda və quruda sərhədlər barədə qızğın mübahisələr gedirdi. Belə bir vaxtda ekoloji problemlər ən böyük və mühüm diskussiyaların əsas mövzusuna çevrilirdi. Bu vəzifədə Arif müəllim 1996-cı ilə qədər işlədi.

Bəli, o, vətənpərvər idi. Həmişə! 1990-cı ildə isə vətənpərvər olmamaq o demək idi ki, sən insan deyilsən. 19-20 və ondansonrakı yanvar günlərində Arif müəllim oğlu Ənvərlə birgə "sovet ordusu"nun bizim doğma şəhərimizdə törətdiyi vəhşilikləri bir-bir videokameraya çəkir, yaralıları xəstəxanalara daşıyır, ailələrəaxtarışlarında köməklik eləyirdi. Həmin günlər onun həyatının bəlkə də ən böyük hadisəsi baş verirdi. Elə hallar olur ki, insan tamamilə özünü unudur, özü barədə düşünməyə bir an belə vaxtı olmur. "Mən kiməm?" sualı bircə an da olsa onun ağlına gəlmirdi. Elə bu sualı özlərinə verdiklərinə görə də o hadisələrdə, dəfndə çox az vəzifə adamı iştirak edirdi. "Mən kiməm?" sualına başımıza gətirilən faciə, sinəmizə yağdırılan güllələr, o müdhiş gecənin səhəri gördüyümüz dəşhətli mənzərələr cavab verirdi. Biz Vətənimizin tarixi gününü o gün yaşayırdıq. O şəhidlərin yerində hər birimiz ola bilərdik. Əgər olmadıqsa, bu o demək deyil ki, güllələr bizdən yan keçdi. 20 Yanvar hadisəsi yaddaşımızdan silinə bilməz. Yaddaş vətəndir. Vətənsə bizim yaşadağımız və yaşatdığımız məkandır. Biz təkrar-təkrar bu hadisəni yaşayırıq. Bu gün də. Bir anlığa təsəvvür edək ki, 20 Yanvar hadisəsini tamamilə yaddaşımızdan silirik və haqsızlıqla barışırıq. O zaman azərbaycanlıları xalq kimi təsəvvür eləmək olarmı?

İnsan həyatının ən dəhşətli anı odur ki, haqsızlığa gücü çatmadığını anlayır. Amma Arif müəllim o günlərdə, ondansonrakı dövrlərdə ağlına belə gətitrmirdi ki, bizim xalqın haqsızlığa gücü çatmayacaq. Axı haqsızlıqla necə barışmaq olar? Bəlkə elə bu səbəbdən o bəzən çılğın, sərt, kobud ola bilərdi. Ən yüksək əzifələr tutan şəxslərə odlu çıxışlarıyla əks çıxmaqdan çəkinməzdi. Bəlkə də bu çıxışlardan hər biri onun karyerasının sonu ola bilərdi. Onu tutduğu vəzifədən azad edə bilərdilər, hər işdən kənarlaşdıra bilərdilər. Bütün bunları özü də anlayırdı. Amma bu onun xasiyyəti idi. Onun bioqrafiyasını yaradan xasiyyəti. Bu onun qorxmazlığı idi. O hətta ölümü barədə zarafata salıb danışardı.

Evimiz Mirzə Fətəli küçəsində idi. Bakının köhnə məhəlləsində. Təzəpir əscidinin yanındaydı. Bir gün yaxından dostluq etdiyi şeyxülislam Allahşükür Paşazadə ona belə bir sualla müraciət etdi:

- Arif, sən vəzifə adamısan, yaxşı imkanların var. Nə əcəb şəhərin daha geniş, daha müasir yerlərinin birində özünə ev düzəltmirsən?

Arif yarızarafat, yarıciddi şeyxin sualına belə cavab vermişdi:

- Mən sizin işinizi yüngülləşdirirəm. Öləndə özüm gələcəyəm məni yuyasınız, sonra da özüm durub gedəcəyəm evə.

2002-ci ildə onun bu zarafatı yada düşdü. Artıq o, vəzifədən 6 il idi, kənarlaşdırılmışdı. Adı az, demək olar, heç hallanmırdı. Xəstə idi. Son illər Mərdəkandakı bağında qalırdı. Güman etmək olardı ki, cəmiyyətdə, xalq arasında nüfuzu da əvvəlki deyil. Amma onu, şeyxə zarafatla dediyi kimi, yuyulandan sonra evə gətirəndə görülənlərə inanmaq olmazdı. Evə, onun xəbərinə axın-axın adamlar gəlirdi. Yaxşı əməllər unudulmur. Onun dəfnindən təkcə tanışları yox, onu anımayan, həmişə, xeyrində və şərində yaxın olduğu, əl tutduğu, özünün də bir nümayəndəsi olduğu xalqın içindən saysız-hesabsız insanlar gəlmişdilər.

Cəmilə xanım azca doluxsunur. Azca pauzadan sonra həyat yoldaşı haqqında xatirələrini danışmağa davam etdi.

Mən ona qarşı 1997-ci ildə edilən hərəkətə haqsızlıqdan başqa heç bir ad qoya bilmərəm. O, həyatıboyu haqsızlığa qarşı vuruşmağa özündə qüvvə tapıb. Doğma atasının gözünü açandan həm var, həm də yox olmasını öz həyatına böyük zərbə bilib. Öz oğulluq haqqı uğrunda vuruşub. "Atasızlıq" kəsirini qəbul etmirdi. Buna qarşı mübarizə aparırdı. Atasının var olduğunu sübuta yetirmək üçün. Xalqına edilən haqsızlığa qarşı mübarizə aparanlarla birgə həmişə ön sırada olub. O, insanın gücsüzlüyünə inanmırdı. Buna yalnız zəif və qorxaqların əhanəsi kimi baxırdı. Onu həmişə haqsızlıqla vuruşan görmüşəm. Amma 1997-ci ildə ikinci dəfə onu infarkt vuranda, o, klinik xəstəxanada reanimasiya şöbəsində yatdığı zaman, hüquq-mühafizə orqanlarının bir neçə əməkdaşı şöbənin palatasına daxil olub onu, infarktdan yatan xəstəni, çarpayıdan qaldıraraq həbs edib türməyə aparanda, belə bir misli görünməmiş haqsızlıq baş verəndə o vuruşmadı. O, sakitcə əmrə tabe oldu. Hadisə mənim gözümün qarşısında baş verdi. əli, o, xəstə idi. Amma mənim üçün bu hadisə haqsızlığa qarşı həmişə döyüş vəziyyətində duran insanı qəfildən, gözlənilmədən sındırmaq demək idi.

Onu bu dəfə də həmişə hörmət gördüyümüz Heydər Əliyevin göstərişiylə azad etdilər. Son illərdə, xəstə, bağda tənhalığa çəkilmiş halda olsa da, yenə işləyirdi. Xeyr, sınmamışdı. Öz yazılarıyla, hələ çoxusu işıq üzü görməyən yazıları ilə mübarizəsini davam etdirirdi.

Xarici Keçid[redaktə | əsas redaktə]