Betmen

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Betmen
ing. Batman
Batmanlee.png
"Batman №608" buraxılışının üz qabığından olan təsvir. Rəssam: Cim Li, konturçu: Skott Uilyams.
NəşriyyatFlag of the United States.svg DC Comics
Yayım tarixi"Detektiv komiksləri" #27 (may, 1939)
YaradanBill Finger
Bob Keyn
Bioqrafiya
Əsl adıBrüs Ueyn
Cinsikişi
Boyu188 sm[1]
Çəkisi95 kq[1]
Göz rəngimavi
Saç rəngiqara
Növüinsan
Komiks bioqrafiyası
Dünyayaxşı
KomandalarıBetmen ailəsi
Ədalət Liqası
Yadlar
Birləşdirilmiş Betmen
Bütün Millətlərin Betmenləri
PartnerləriAlfred Penniuort
Robin
Betgörl
Ceyms Qordon
Pişik-qadın
Supermen
DüşmənləriCinayətkarlar, hakimiyyətin satqın nümayəndələri. Supercanilər: Coker, İki simalı, Pinqvin, Zəhərli Sarmaşıq, Cənab Friz, Uyuq, Gilüzlü və digərləri
LəqəbləriQara cəngavər
Qotem mühafizəçisi
Detektiv Houk
Tomas Kviqli
Frenk Dikson
Gücləri
    • Dahilik səviyyəsində olan intellekt, elmin bir çox sahələrində geniş biliklər
    • Dünyanın ən yaxşı xəfiyyəsi
    • İnsanın fiziki inkişafının pik səviyyəsi
    • Dünyanın bir çox döyüş sənətinin ustası
    • Maskalanmanın və gizliliyin ustası
    • İradənin böyük gücü
    • Böyük maliyyə imkanları
    • Yüksəktexnoloji qurğulara giriş
    • Zirəklik və diribaşlıq
    • Təzyiq və qorxutma ustası
    • Bacarıqlı qılıncoynadan
    • Sərrast atıcı
    • Qaçış bacarığı
SilahlarıYarasa bumeranqlar

Betmen (ing. Batman), başlanğıcda Bet-men (ing. Bat-man "Yarasa - adam") — DC Comics nəşriyyat evində buraxılmış ən məşhur komiks personajlarındandır. Bu superqəhrəman personaj rəssam Bob Keyn və yazıçı Bill Fingerin birgə müəllifliyi ilə yaradılmışdır.[2] İlk dəfə 1939-cu ilin may ayında "Detektiv komiksləri" (ing. Detective Comics) buraxılışının 27 nömrəli sayında dərc edilmişdir. Yaxın vaxtlara qədər Bob Keyn personajın əsas yaradıcısı hesab edilirdi, lakin aparılmış bir çox tədqiqatlardan sonra, 2015-ci ildə müəlliflik hüququ Bilə Fingerə təqdim edilmişdir, çünki qəhrəmanın yaradılmasında Keynin töhfəsi olduqca əhəmiyyətsiz idi.

Betmenin orijinal tərcümeyi-hal versiyasında — baş qəhrəman, müvəffəqiyyətli sənaye sahibi, filantrop və qadınların sevimlisi olmuş milyarder Bryus Ueynanın gizli alter-eqosudur. Uşaqlıqda, öz valideynlərinin qətlinin şahidi olmuş, Bryus öz həyatını ədalət uğrunda cinayətin aradan qaldırılmasına və mübarizəyə həsr etməyə and içir. Özünü fiziki və mənəvi şəkildə hazırlayaraq, o, yarasanın stilizə edilmiş kostyumunu geyinərək və cinayətkarlarla qarşı durma üçün şəhərin küçələrinə çıxır[3]. Betmen haqqında bəhs edən başlıca hadisələr, özündə Nyu-YorkÇikaqo şəhərlərinin elementlərini birləşdirmiş uydyrma Qotem şəhərində cərəyan edir[4][5][6][7]. Bir neçə ikincidərəcəli personajların, həmçinin partnyoru olmuş Robinin, eşikağası Alfredin, polis komissarı Ceyms Qordonun və bəzən də superqəhrəman qadın Betgörlun birqə səyləri sayəsində, Betmen Qotem-Siti şəhər hakimiyyətinin satqın nümayəndələrinə, əxlaqsız cinayətkar cəmiyyətə, həmçinin Cokerin, İki Simalının, Zəhərli Sarmaşıq və Pinqvin adlı mənfi personajların üzv olduqları cani qruplara qarşı durur[8]. Superqəhrəmanların əksəriyyətindən fərqli olaraq, Betmen fövqəltəbii qüvvəyə malik deyil, lakin öz intellekti, professional döyüş sənəti bacarığı, elmdə və texnikada olan bilikləri, həmçinin dayanıqlı iradəsi ilə düşmənləri qorxutmağı və geri çəkilmələrinə müvəffəq olur. Daim qarşı durduğu cinayətkarlardan fərqli olaraq, Betmen heç vaxt heç kəsi öldürmür və qisasçılıqla məşğul olmur.

Yarandığı dövrdən etibarən, Betmen çox qısa bir zamanda geniş populyarlıq qazandı və eyniadlı şəxsi komiks silsiləsini nəşr etmək hüququnu əldə etmiş oldu. Vaxt ötdükcə baş qəhrəmanın müxtəlif izahlı versiyaları yaradılmağa başlandı. 1966-cı ildə "Betmen" teleserialının efirdə çıxışından sonra aktyor Adam Uest tərəfindən təcəssüm edilmiş Betmen obrazı çox illər boyunca komikslərdə istifadə olunurdu. 1980-ci illərdə Qara cəngavərə daha qorxunc zahiri görünüşün geri qaytarılması qərara alınmışdır və həmin yeni obraz, Frenk Millerin müəllif olduğu, 1986-cı ildə işıq üzü görmüş Batman - The Dark Knight Returns (azərb. Betmen: Qara cəngavərin qayıdışı) adlı mini komiks serialında öz əksini tapmışdır.

Miller tərəfindən təkrarən yazılmış yeni obraz, daha sonralar rejissor Tim Börton tərəfindən 1989-cu ildə ekranlaşdırılmış "Betmen" və rejissor Kristofer Nolan tərəfindən 2005-ci ildə təkrarən çəkilmiş "Betmen: Başlanğıc" filmlərinin yaradılması üçün əsas olmuş və personajın məşhurluğunu dirçəltməyə imkan yaratmışdır[9]. Mədəni ikona qismində, Betmen obrazı kino, televiziya və kitablar üçün adaptasiya edilmiş, həmçinin video oyunlar, oyuncaqlar və geyimlər kimi bütün dünyada satılan malların müxtəlif növlərində meydana çıxırdı. Hal-hazırda Betmen IGN-in "Bütün zamanların 100 ən yaxşı komiks qəhrəmanı" siyahısında ikinci yeri tutaraq, SupermenHörümçək-adam ilə birlikdə ən tanınmış superqəhrəmanların üçlüyünə daxil olur[10].

Nəşr tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Yaradılması[redaktə | əsas redaktə]

Betmenin yaradıcısı Bob Keyn, italyan rəssamı Qratsiano Oriqanın karikaturası, 1993-cü il

1939-cu ilin əvvəlində "Action Comics" seriyalarındakı "Supermen" personajının müvəffəqiyyətindən sonra "National Publications" (sonralar DC Comics adlandırılacaq) kompaniyasının redaktorlarından olan Vin Sallivan (ing. Vin Sullivan) Bob Keynə "Supermen" personajının uğurunu təkrarlayan yeni personajların hazırlamasını təklif edir. Nəşriyyatın sorğusuna cavab olaraq, Bob Keyn "Bet-Men" (sonralar "Batman") adlı personajı yaratmaq qərarına gəlir. Keyn ilə birlikdə yeni qəhrəman üzərində çalışan Bill Finger aldığı təəssüratlar və işin gedişatı barəsində daha sonralar bunları söyləmişdi:

" Keyn "Betmen" təxəllüslü personajın yaradılması ideyası var idi, və o istəyirdi ki, mən onun eskiz şəkillərinə baxım. Mən Keynə yaxınlaşdım, və o, arzuladığı və zahirən Supermenə olduqca bənzəyən personajı çəkdi; personajın üzərində, fikrimcə qırmızımtıl triko, çəkmələr və ip üzərində yırğalanan kiçik maska təsvir olunmuşdur. Personajın kostyumunu dik şəkildə yerləşdirilmiş iki böyük sərt yarasa qanadları bəzəyirdi. Kostyumun mərkəzində "Yarasa" şəkli olan böyük bir emblem vardır, eskizin aşağısında isə, böyük hərflər ilə "BETMEN" sözü yazılmışdır[11].
"

Finger, Keynin başlanğıcda planlaşdırdığı qəhrəman obrazını korrektə etməyi qərara alır və personajın gerçək şəxsiyyətinin gizlədilməsi üçün simasındakı maskanın bütöv olmasını, həmçinin yarasa qanadlarının olduqca bayağı göründüyünü hesab edərək, onun klassik qara plaş ilə əvəz olunmasını təklif edir[12][13][14][15]. Finger personaja "Brüs Ueyn" (ing. Bruce Wayne) adını verir; o, şotland rahibi, kral və xanımların sevimlisi olmuş Robert Brüsdən ilhamlanaraq qəhrəmana zadəgan keyfiyyətlərini vermişdir. Finger, daha sonralar "Brüs Ueyn" adının 1936-cı ildə yazıçı Li Falk məşhur olmuş "Fantom" (ing. The Phantom) komiks qəhrəmanının əsasında yaratdığını söyləmişdir[16].

Betmen tərcümeyi-halının müxtəlif detalları, həmçinin süjetin özü və vizual dizayn 1930-cu illərin kütləvi mədəniyyəti - o dövrün filmləri, jurnalları, qəzetləri, komiksləri, həmçinin Keynin şəxsi tərcümeyi-halı əsasında yaradılmışdır. Keyn məhz 1920-ci ildə ekranlaşdırılmış Zorro nişanı və 1930-cu illərin məşhur Yarasa pıçıltısı adlı filmlərin təsiri altında Betmenə yeni bədii tərtibat əlavə etmişdir. Həmin dövrün ədəbiyyat qəhrəmanları, misal üçün 30-cu illərin pulp-jurnallarının ayrılmaz siması olmuş Dok Sevic və yaxud cinayətlə və haqsızlıqla mübarizə aparmış Kölgə adlı sirli superqəhrəman, Betmen obrazının xarakterikləşdirilməsi üçün istifadə edilmişdirlər; Finger, Betmenin peşəkar xəfiyyəlik bacarıqlarını Şerlok Holmsdan ilhamlanaraq yaratmışdır[17].

Keyn avtobioqrafiyasında personajın yaradılmasının təfərrüatları ilə bölüşmüşdür:

" Bir dəfə mən Bilə [Finqerə] zəng vurdum və dedim ki, məndə Bet-Men adlı yeni personaj var, lakin sadə eskizlər üzərində təsvir olunan personaj, hələ tam başa çatdırılmayıb. Mən, Bilin bu eskizlər ilə yaxından tanış olmasını istəyirdim. O gəldi və mən ona şəkilləri göstərdim. O zamanlar, personajın simasında kiçik maska var idi və həmin maska daha sonralar Robin adlı digər personajda tətbiq edilmişdir. Şəkillər ilə tanış olan Bil belə bir təklif irəli sürdü: "Məxfilik təəssüratının yaradılması üçün personajın yarasaya daha çox bənzəməsi və bunun üçün də göz ətrafları istisna olmaqla bütün üz nahiyəsinin örtülməsi məqsədəuyğun olardı. Həmin etapda, Bet-men qırmızı rəngli kostyum daşıyırdı, qanadları və maskası isə qara rəngdə idi. Mən düşünürdüm ki, qara ilə qırmızı rənglərin birgə kombinasiyası daha uyğundur. Bil, həmin kostyumun həddindən artıq parlaq olduğunu qeyd edərək, boz və qara rənglərin istifadəsinin personaja qorxunc görünüş bəxş edəcəyini söylədi. Əllərə bərkidilmiş sərt qanadlar, kostyumun ən maraqlı detalı idi. Lakin qanadların böyük ölçüləri baş qəhrəmana maneəçilik törədə bilərdi və buna görə biz Bil ilə qərara gəldik ki, kostyumu yarasa qanadlarına bənzəyən plaş ilə əvəz etməliyik. Bundan başqa, barmaq izlərinin əşyalar üzərində qalmaması üçün personajın əlində əlcəklərin olması başlıca şərt idi və biz eskizə müvafiq əlavəni etmək qərarına gəldik[16]. "

Müəllif hüquqları məsələsi[redaktə | əsas redaktə]

Action Comics #12-də ilk dəfə nəşr edilmiş təsvir və elanla personajın Detective Comics #27-də debüt etməsi haqqında elan verilmişdir.

Keyn Betmen haqqında olan bütün komikslərin üzlərində onun müəllifliyini məcburi şəkildə göstərilməsi şərti ilə birlikdə personajın müəllif hüquqlarını imzaladı. Lakin naməlum səbəblərdən, müqavilə şərtlərinin riayəti 1960-cı illərin ortalarında dayandırılmışdır — belə ki, satışa buraxılan komikslərin üzəridə qeyd edilən Keynin adı ssenaristlərin və rəssamların standart imzaları ilə əvəz edilmişdir. 1970-ci illərin sonlarında Cerri SiqlCo Şuster Supermen, Uilyam Miltonun isə Ecazkar qadın komikslərində müəllif kimi (created by) qeyd edilməyə başlanmalarından sonra Bob Keyn də bu və ya digər Betmen komikslərinin buraxılışlarında ənənəvi müəllif imzaları ilə birlikdə personajın müəllifi qismində qeyd edilməyə başlamışdır.

Keyndən fərqli olaraq, Bil Finger analoji tanınma və məşhurluq əldə etmədi. O, 1960-cı illərə qədər personajın müəllifi kimi xatırlanırdı, sonrakı illərdə isə, onun Betmenin yaradılmasında olan rolu tədricən azaldılmağa başladılmışdır. 1965-ci ilin fevral ayında işıq üzü görmüş Batman № 169 buraxılışında, redaktor Culius Şvarts Fingeri komikslərdə sabit şəkildə supercanilik edən Ridler personajının yaradıcısı adlandırmışdır. Tezliklə Fingerlə imzalanan müqavilə yalnız onun iştirakı ilə satışa buraxılmış komikslərin miqdarını tənzimləyirdi, onun müəlliflik hüququnu təsdiqləyən adı isə üz qabıqlarından çıxardılmışdır. Keyn bu haqda daha sonralar bunları söyləmişdir: "Bil öz karyerasında böyük nailiyyətlərin olmadığına görə məyusluq hissi yaşayırdı. O özünün yaradıcılıq potensialının tam şəkildə istifadə edilmədiyini və bununla əlaqədar olaraq da müvəffəqiyyətin ondan yan keçdiyini hesab edirdi"[18]. Finger 1978-ci ildə vəfat edir, lakin DC Comics nəşriyyat evi onu Betmen obrazının yaradıcılarından birisi kimi qəbul etməkdən imtina edir. Buna baxmayaraq, Finger indiyə kimi Yaşıl Fənər adlı başqa bir personajın müəllifi olaraq tanınır.

Finger və Keyn ilə müxtəlif layihələr üzərində çalışmış Cerri Robinson, Keyn tərəfindən betmen personajının müəlliflik hüququna bilavsitə sahib olmaq qərarını ciddi tənqid atəşinə məruz qoyur. 2005-ci ildə məşhur The Comics Journal dərgisinə etdiyi intervyuda o, eskiz kağız üzərində yaradılmış personajdan fərqli olaraq, Keynin nə əldə etdiyi şöhrətlə, nə də aldığı pullar ilə bölüşmək fikrində olmadığını qeyd etmişdir.

" Cerri Robinson:
Müəlliflərin siyahısına Bili daxil etmək lazımdır, çünki mən bilirəm ki, o orada aktiv şəkildə iştirak edirdi. Bu, mənim Boba bağışlamayacağım tək şeydir. <… > Hüquqi anlamda hər şey Siql və Şuster tandemində olduğu kimi tənzimlənməli və çap edilən komikslərdə bir yazıçının və bir rəssamın müəllifliyi göstərilməli idi[19].
"

Başlanğıcda Keyn, öz keçmiş iş yoldaşı olmuş Fingerin personaja dair sürdüyü müəlliflik iddialarını təkzib edirdi və hətta 1965-ci ildə pərəstişkarların ünvanına açıq məktub göndərərək, Fingerin nəinki Betmenə qarşı, həmçinin Robin və digər aparıcı superqəhrəmanlara və supercanilərin müəllifliyini süni yollarla mənimsəməyə çalışdığını yazmışdır. Keynin sözlərinə görə, Fingerin bütün bəyanatları dələduzluqdur və qətiyyən həqiqətlərə uyğun deyil. Keyn həmçinin Fingeri "kabus-yazıçılardan" birisi olduğunu bildirərək, komikslərin üzlərində onun adının yoxluğunu, onun novatorluq keyfiyyətlərinə malik olmadığını və məhz bu səbəbdən də kabus kimi digər müəlliflərin kölgəsində qaldığını bildirmişdir[20]. 1989-cu ildə Keyn etdiyi müsahibələrin birisində, Bil Fingerlə daha öncə yaşadığı hadisələri yenidən yada salaraq, bunları söyləmişdir:

" O zamanlar DC siyasəti, daha çox rəssamlara yönəldilmişdir, yazıçılar isə ikincidərəcəli şəxslər olaraq qəbul edilirdilər. Əgər sən yaza bilmirsənsə — digər yazıçıları həmin layihəyə cəlb edirlər, amma onların adı heç vaxt komiksin hazır variantında göstərilmirdi. Bil məni heç zaman müəlliflik hüququ məsələsində rəsmi müraciət etmədiyi üçün mən könüllü şəkildə bu danışıqlıqları başlamırdım. Düşünürəm ki, bütüm problem mənim eqoizmimdə idi. Mən onun [Fingerin] ölümü xəbərini eşitdiyim zaman çox məyus oldum[21]. "

Birinci nəşrlər[redaktə | əsas redaktə]

Betmenin debüt etdiyi Detective Comics #27 (May 1939) nəşrinin üz qabığı. Rəssam Bob Keyn.

The Case of the Chemical Syndicate (azərb. Kimya sindikatı haqqında iş) adlandırılan və Betmen haqqında bəhs edən birinci komiks süjeti, 1939-cu ilin mayında Detective Comics № 27 buraxılışında dərc edilmişdir. Betmenin də birgə iştirak etdiyi hadisələr, başlanğıcda pulp-jurnalları üslubunda yazılırdı (o dövrün pulp-jurnallarında sensasiyalı, qalmaqallı və həssas materiallar və hekayələr dərc edilirdi). Bu özünü təkcə rəssamların tərtibat fəaliyyətində deyil, həm də personajın özünün cinayətkarlara qarşı etdiyi hərəkətlərdən dolayı peşmanlığında biruzə verirdi. Betmen tezliklə oxucular arasında məşhurluq əldə etdi və 1940-cı ildə şəxsi komiks seriyalarını nəşr etmək hüququnu qazandı və paralel şəkildə də Detective Comics peyda olmaqda davam edirdi. O zaman National Publications şirkəti komikslərin ən böyük naşiri hesab edilirdi və Supermen və Ecazkar qadın ilə birlikdə, Betmen personajı nəşriyyatın müvəffəqiyyətinin təməl daşı olmuşdur[22]. Başlanğıcda World’s Best Comics (rus. Dünyanın ən yaxşı komiksləri) adı ilə tanınan və 1940-cı ilin payızında debüt edən World’s Finest Comics (azərb. Dünyanın ən gözəl komiksləri) adlı komiks seriyalında Betmen və Supermen yan yana meydana çıxmağa başladılar. Seriyalın yaradıcılarının arasında Cerri Robinson və Dik Sprenqin adlarını qeyd etmək olar.

İlk buraxılış ərzində personaja zahiri görünüşün və xarakterin detallarını özündə ehtiva edən bir neçə element əlavə edilmişdir. Keynin sözlərinə görə, o, birinci altı buraxılış ərzində Betmenin çənəsini daha ifadəli etmiş, həmçinin kostyumun tərkib hissəsi olan üz maskasındakı qulaqları uzatmışdı; Betmenin sabitləşmiş obrazını isə, o, təxminən bir il sonra əldə etmişdir[23]. Sonrakı dövrlərdə Betmenin ayrılmaz atributuna çevrilmiş kəmər elementi ilk dəfə 1939-cu ilin iyul ayında, Detective Comics № 29 buraxılışında nümayiş edilmişdir, üzərində yarasa loqosu olan bumeranqlar, həmçinin Betaplan adlandırılan və uçuş aparatının analoqu olan baş qəhrəmanın ilk nəqliyyat vasitəsi №31-li buraxılışda təqdim olunmuşdur. Mənşə tarixi və personajın uşaqlığı 1939-cu ilin noyabrında buraxılmış № 33 komiksində göstərilmişdir. Finger həmçinin Ueynin valideynlərinin qətli haqqında bəhs edən süjetin müəllifi hesab edilir. Komiksin baş səhifəsində gənc Brüs Ueyin öz valideynlərinin qəbiri qarşısında ayaq üstə duraraq, onların ölümünün qisasını almağa və bundan sonra öz həyatını cinayətlə mübarizəyə həsr etməyə and içməsi səhnəsi təsvir edilmişdir[24][25][26].

Zamanla Betmen personajı standart pulp-versiyalardan uzaqlaşaraq daha unikal görkəmə və xarakterə sahib olmuş oldu. 1940-cı ilin aprel ayında nəşr eidlmiş Detective Comics № 38 buraxılışında ilk dəfə Betmenin gənc şəriki, Robin adlı personaj oxuculara təqdim olunmuşdur[27]. Robin adlı personaj Fingerin təklifi üzrə daxil edilmişdir, bu addım baş qəhrəmanın "Doktor Uotsona bənzər" bir şəxslə dostluq etmək ehtiyacı ilə qəbul edilmişdir[28]. Keynin Betmeni solo qəhrəmanı olaraq görməyə üstünlük verməsinə baxmayaraq, məhz Robinin tətbiqi komiks satışlarını demək olar ki, iki dəfə artırdı və sonrakı dövrlərdə böyük superqəhrəman və gənc partnyorların meydana çıxmasının tendensiyasının başlanğıcını verdi[29].

1942-ci ilə kimi Betmen haqqında bəhs edən süjetlərdə praktiki olaraq bütün kanonik detallar artıq daxil edilmişdir[30]. DC Comics nəşriyyat evi İkinci dünya müharibəsindən sonrakı ilk illərdə, çoxsaylı insanların həyatlarını aparmış o dövrün ağır durumundan maksimal uzaqlaşdırılmış süjetlərin yaradılmasına yönəlməyə başladı. Nəşriyyat evi tərəfindən 1940-cı ilə qədər dərc edilən buraxılışlarından tutqun və depressiv süjetlər götürülmüşdür. Oxuculara pozitiv abu-havanın bəxş edilməsi məqsədilə, Betmenin cinayətin və hər hansı başqa neqativ hadisələrdən azad edilmiş şəhərdə mötəbər və tərbiyəli vətəndaş kimi təqdim edilmişdir[31].

1950-1960-cı illərin başlanğıcı[redaktə | əsas redaktə]

Cerri Robinson — 1940-1950-ci illərdə satışa buraxılmış seriyaların birgə müəllifi və bütün nəşr dövründə aktiv fəaliyyət göstərmiş ən görkəmli ssenarist idi.

1950-ci illərdə komikslərin məşhurluğunun qəflətən azalmasından sonra, Betmen bəzi personajlardan fərqli olaraq, özünün pərəstiş kütləsini itirmədi və nəşrlərdə görünməkdə davam edirdi[32]. 1952-ci ilin iyununda nəşr edilmiş Superman № 76 buraxılışının The Mightiest Team in the World (azərb. Dünyada ən qüdrətli komanda) adlı süjet xəttində Betmen ilk dəfə əsas seriya çərçivəsində Supermenlə birləşir, və onların hər ikisi şəxsiyyətləri barəsində ətraflı məlumat əldə edirlər. Süjet xəttinin müvəffəqiyyətinin ardınca, hər iki qəhrəmanın yenidən birləşdiyi World's Finest Comics seriyası hekayə strukturunu qismən dəyişdirdi və hər iki personajı birgə komanda şəklində təqdim etdi. Seriya ticari müvəffəqiyyəti əldə etmiş oldu və cari tendensiya 1986-cı ildə baş vermiş genişmiqyaslı reorqanizasiya işlərinə kimi mövcud oldu.

Betmen haqqında bəhs edən komikslər psixoloq Frederik Vertam tərəfindən 1954-cü ildə satışa çıxarılmış "Günahsızların yoldan çıxardılması" (ing. Seduction of the Innocent) kitabında tənqid obyektinə çevrilmişdir. O belə bir fikir söylədi ki, uşaqlar adətən komikslərdə gördükləri hərəkətləri, o cümlədən cinayətkarlığı yamsılamağa meyllidirlər və bu səbəbdən də Betmen haqqında olan komiksləri yeniyetmələrə neqativ təsir göstərən başlıca amil kimi xarakterizə etmək olar. Xəfiyyəlik, triller və qorxu janrlarının populyarlıq sıçrayışından sonra komikslər yeniyetmələrin arasında cinayətlərin artırılmasının başlıca faktoru olaraq qiymətləndirilmişdir. Həbs olunmuş bəzi gənc cinayətkarlar sorğu-sual prosesi zamanı, bu tipli komiksləri daim oxuduqlarını və məhz bu səbəbdən də müvafiq cinayəti törətdiklərini etiraf etmişdilər. Vertam günahı gənc cinayətkarların və onların məsuliyyətsiz valideylərin üzərindən götürərək, bu insanların daim oxuduqları komikslərə yönəltməyi təklif etdi[33]. Komiks buraxılışlardan birisində Betmen və Robinin arasında açıq-aşkar göstərilən homoseksual münasibətlər, Vertamın diqqət yönəltdiyi daha bir məqam oldu[34]. Bu cür ehtikarlıqlar nəticəsində, komikslərin məşhurluq səviyyəsi aşağı düşdü, nəşriyyatlar isə, komikslərdə zorakılığın səviyyəsini izləməyə icazə verən Comics Code Authority adlanan senzura sistemini daxil etmək məcburiyyətində oldu[35][36]. Doğma şəhərlərində əmin-amanlığı asanlıqla dəstəkləyən superqəhrəmanlar haqqında süjetlər yenidən məşhurluq əldə etməyə başladılar. DC iki yeni personaj-qadını daxil etmək qərarına gəlirlər (1956-cı ildə Betvumeni, 1961-ci ildə isə Betgörlu)[37].

1950-ci illərin sonlarında Betmen haqqında komikslərdə süjetlər elmi-fantastik xarakter daşımağa başladı, DC şirkəti daha çox ikincidərəcəli personajlara istiqamətlənərək, yeni süjetlərdə elm sahəsində fantastik fərziyyələri müvəffəqiyyətlə meydana çıxırdı[38]. Şirkət alman çoban iti (Bet-it) və familyar ruh olan Bet-gənə kimi yeni personajları yaratmaq qərarına gəlir, süjet xəttində isə getdikcə daha çox yadplanetli varlıqlar peyda olmağa başlayır. 1960-cı ilin fevralında, The Brave and the Bold № 2 buraxılışında, Betmen Amerikanın Ədaləti Liqasının tərkibində debüt etdi, bir il sonra isə, əsas personajlardan biri kimi eyni adlı komiks seriyasında çıxış etməyə başladı.

Personajın yenidən mənalandırılması[redaktə | əsas redaktə]

Betmen (Adam Uest) və Robin (Bert Uord) 1966-cı ildə ekranlaşdırılmış teleserialın baş qəhrəmanları idilər. Uest tərəfindən yaradılmış personajın obrazı sonrakı bir neçə il boyunca komikslərdə istifadə olunurdu

1964-cü ildə Betmen haqqında komikslərin məşhurluğu kəskin düşdü. Bob Keyn fərz etdi ki, bunun nəticəsində DC şirkəti Betmeni "öldürməyə" qərar qəbul edə bilər[39], ancaq bunun əvəzinə əsas seriyanın ssenaristi postu Culius Şvartsa həvalə olundu. O, 1964-cü ilin mayında Detective Comics № 327 buraxılışı ilə başlanmış radikal dəyişikliklərin təşəbbüskarı oldu. Şvarts Betmen haqqında olan süjetlərə detektiv janrını qaytarmağa qərar verdi və personajın obrazının dəyişikliyi məqsədilə rəssam Karmayn İnfantinonu dəvət etdi. Betmenin kostyumu və onun istifadə etdiyi betmobil ciddi modifikasiya olunmuşdur, onların hər ikisinin üzərinə stilizasiya edilmiş qara yarasa və onu haşiyələndirən sarı ellips əlavə edilmişdir. Kosmik varlıqlar, 1960-cı illərdə yaradılmış yeni personajlar, həmçinin Betvumen və bəzi başqa qəhrəmanlar süjetdən uzaqlaşdırılmış, Ueynin eşikağası Alfred isə, süjet xəttinə uyğun olaraq öldürülmüşdür, ancaq oxucuların mənfi reaksiyasın görə nəşriyyat, onu tezliklə geri qaytarmağı qərara almışdır. Pelisayds malikanəsinə tezliklə Ueynin yaxın qohumu - Harriet xala köçür və o, Brüs və Dik Qreyson ilə birgə yaşamağa başlayır[40].

"Betmen" teleserialının 1966-cı ildə geniş ekranlara buraxılışı, komiks-personaja əhəmiyyətli təsir göstərdi. Seriyanın məşhurluğu artmağa başladı, və buraxılışların satışları 900 000 surətə yaxınlaşdı[41]. Teleserialınardına komiks serialarında Betgörl və Alfred kimi keçmiş personajların yenidən qayıdışı baş vermişdir. Komikslərin pərəstişkarlar arasında olan müvəffəqiyyətə baxmayaraq serial 1968-ci ildə ləğv edilmişdir və Betmen haqqında komikslərin satışları da növbəti dəfə enməyə başlamışdır.

1969-cu ildə yazıçı Dennis O'Nil və rəssam Nil Adams Betmen obrazını maksimal dərəcədə Adam Uestin adətən seriallarda təqdim etdiyi obrazdan uzaqlaşdırmaq istiqamətində, personajın öz köklərinə qaytarılması, onun çəkildiyi süjetlərin daha tutqun olması və Betmeni - "Qara cəngavərə" çevirmək üçün bir sıra cəhdlər göstərdilər[42]. O'Nilin sözlərinə görə, layihənin başlanğıcında, o, DC nəşriyyatının kitabxanasına tez-tez baş çəkirdi və burada Keyn və Fingerin işləri ilə tanış olmaq üçün Betmen haqqında komikslərin erkən buraxılışlarını oxuyurdu[43].

1970-ci ilin yanvar ayında Detective Comics № 395 buraxılışında təqdim olunan The Secret of the Waiting Graves (azərb. Gözləyən qəbirlərin sirri), O'Nil və Adamsın ilk birgə süjet layihəsi oldu. O dövrün bir neçə süjeti Culius Şvartsın iştirakı ilə O'Nil və Adams, həmçinin kontur ustası Dik Cordano tərəfindən yazılmışdır. Betmen seriyaları üzərində müxtəlif yazıçılardan və rəssamlardan ibarət böyük iş qrupu çalışırdı[44]. Cordanonun sözlərinə görə, onlar tutqun və tünd Betmenə geri qayıtmaq qərarına gəldilər, və məhz bu qərarın nəticəsində, komikslər oxuyucular arasında çox yaxşı qəbul edilmişdir. Bu gün bizim hamımızın istifadə etdiyiminz iti yarasa qulaqları və qara plaşı olan ənənəvi Betmen obrazı da Adamsın obraz variantlarından birisi hesab edilir. Adams və O'Nil birgə işləri sayəsində, komikslərin pərəstişkarlarının arasında geniş tanınmaya nail oldular, lakin bu məşhurluq satışların səviyyəsini artırmağa cuzi səviyyədə kömək etdi.Analoji vəziyyət növbəti seriya müəllifləri arasında da baş verdi - yazıçı Stiv Enqlhart və rəssam Marşall Rocers tandemi tərəfindən 1977-ci ilin avqust ayından başlayaraq, 1978-ci ilin aprel ayına kimi davam etmiş № 471-476 buraxılışları daha sonralar rejissor Tim Börton tərəfindən 1989-cu ildə Betmen filminin, 1992-ci ildə isə eyniadlı cizgi filminin ekranlaşdırılmasına ciddi təsir göstərmişdir. 1980-ci illərdə Betmen haqqında olan komikslərin satışlarının sayı durmadan azalırdı və 1985-ci ildə rekord aşağı səviyyəyə çatdı[45].

Frenk Millerin seriyası və sonrakı dövr[redaktə | əsas redaktə]

1986-cı ilin fevral-iyun aylarında müəllif Frenk Miller tərəfindən yaradılmış "Batman: The Dark Knight Returns" (azərb. Betmen: Qara cəngavərin qayıdışı) adlı mini-seriyanın təqdimatı keçirildi. Əlliyaşlı Brüs Ueynin həyat tarixçəsinə toxunan mini-seriya personajın məşhurluğunun böyük sıçrayışına səbəb oldu, nəşriyyat evinin keçmiş maliyyə müvəffəqiyyətini geri qaytardı, həmçinin nəşriyyatın ən gözə çarpan seriyalarından birisinə çevrildi[46].

Həmin il Dennis O'Nil Betmen haqqında bəhs edən seriyaların redaktoru postuna yenidən təyin olundu və "Sonsuz Yer kürələrində böhran" adlanan iri həcmli krossover keçidinin təşəbbüskarlarından birisi oldu (krossover - bir neçə müstəqil uydurulmuş kainatın qəhrəmanlarının birləşdiyi bədii əsərə verilən addır). Krossover nəşriyyatın superqəhrəmanlarının şəxsiyyətlərinin status-kvosunu birdəfəlik dəyişdirməyə müvəffəq oldu. Sonsuz paralel dünya çoxluğunu özündə ehtiva edən multikainatın ləğvi vasitəsi ilə, krossover 50 illik hekayə konsepsiyalarına dəyişiklik gətirərək, DC Comics şirkətinin bütün seriyalarını sıfırlaşdırılmış və "yenidən işə salınmışdır". O'Nilin sözlərinə görə, o, Betmen personajlarının tamamilə yeniləməsi üçün xüsusi olaraq işə götürülmüşdür. Nəticələrdən biri Batman: Year One (azərb. Betmen: Birinci il) süjet tağı olmuş, 1987-ci ilin fevral-may aylarında çıxarılmış Batman № 404-407 buraxılışlarında Frenk Miller və rəssam Devid Mazuçelli Betmenin mənşəyini yenidən yazmışlar. Sonradan seriyanın oturuşmuş qaranlıq stilini yazıçı Alan Mur və rəssam Brayan Bolland davam etdirərək, Batman: The Killing Joke (azərb. Betmen: Öldürücü zarafat) tək buraxılışını təqdim etmişlər. Bu buraxılışda komissar Qordonu dəli etmək istəyən Coker onun qızı Barbaranın ayağını yaralayır, daha sonra isə Qordonu qaçıraraq ona fiziki və psixoloji işgəncə verir[47].

Betmenə olan geniş auditoriya diqqəti, 1988-ci ildə oxucular tərəfindən açıq səsvermənin həyata keçirilməsi üçün başlıca səbəb oldu (səsvermədə ikinci Robinin, Ceyson Toddun öldürüləcəyi və ya sağ qalacağı üzrə sorğu aparılırdı). 28 səs fərqi ilə, oxucular Toddun ölümünə dair lehinə səs verdilər və komiks qəhrəmanı Batman: A Death in the Family (azərb. Betmen: Ailədə ölüm) buraxılışında qətlə yetirilir. Həmin hadisədən bir il sonra isə, Tim Börton tərəfindən Betmen obrazının ictimaiyyətin diqqətini yenidən geri qaytarmağa müvəffəq olmuş, yaradıcı qrupa isə milyonlarla dollarlar yayım və marketinq gəliri gətirmiş yeni tammetrajlı film ekranlaşdırılırmışdır. Bununla belə, sonrakı dövrlərdə efirdə yayımlanmış üç film — rejissor Tim Börtonun "Betmen qayıdır" və rejissor Coel Şumaxerin "Betmen həmişəlik" və "Betmen və Robin" filmləri o qədər müvəffəqiyyətli olmurlar. Betmen barəsində franşizanın uğurlu yenidən buraxılışı rejissor Kristofer Nolanın 2005-ci ildə "Betmen: Başlanğıc", "Qara cəngavər" (2008) və "Qara cəngavər: Əfsanənin dirçəlişi" (2012) filmlərinin ekranlaşdırmasından sonra baş verdi. 1989-cu ildə surətləri yarım milyon həcmində satılmış və Betmenin birinci solo ifası olmuş "Legends of the Dark Knight" (azərb. Qara cəngavərin əfsanələri) seriyasının buraxılışına start verilmişdir[48].

1993-cü ildə Batman: Knightfall (azərb. Betmen: Cəngavərin məğlubiyyəti) adlı süjet tağında "Beyn" adlı yeni cani peyda olur - o, seriyaların birində Brüs Ueynin onurğasını sındırır. Betmen, onurğasından müalicə aldığı zaman, onun qara plaşını Azrail ləqəbi ilə tanınan və Qotem şəhərinin potensial qatili və linç edəni olan Jan-Pol Velli oğurlayır və öz üzərində daşımağa başlayır. Bu və onun ardınca Betmen haqqında bəhs edən digər krossoverlər üzərində yazıçılar Daq Monk, Çak Dikson və Alan Qrant çalışmışdılar. 1998-ci ildə Batman: Cataclysm (azərb. Betmen: Kataklizm) adlı yeni krossover işıq üzü görür. Krossover özündə 1986-cı ildə baş vermiş kapital modifikasiya anından etibarən, Qotem şəhərinin dağılmasınadək Betmen və onun ətrafında fiqurasiya etmiş digər personajlar ilə baş vermiş bütün hadisələri birləşdirmişdir. Seriyanın bitməsindən sonra O'Nil tutduğu vəzifədən azad edilmiş və Bob Şrek adlı digər redaktor ilə əvəz edilmişdir.

2000-ci il və müasir dövr[redaktə | əsas redaktə]

Son illərdə Betmen hekayələrinin ən məşhur yazıçıları: Frenk Miller (yuxarıda) və Qrant Morrison (aşağıda)

1990-cı illərin sonlarında daha əvvəl televiziyada ssenari müəllifi kimi çalışmış Cef Loeb seriya üzərində işə başlayır. O, Tim Seyllə birlikdə “The Long Halloween” (azərb. Uzun Hellouin) və “Dark Victory” (azərb. Qara qələbə) adlı iki mini seriya yazmış və bu seriyalarda hadisələr Betmenin fəaliyyətinin ilk dövrlərində baş vermiş, həmin dövrlərdə qəhrəmanın qarşılaşdığı supercanilərin (ilk növbədə Harvi Dentin) hekayəsi də yenidən yazılmış, Bayram kimi bəzi canilər isə tamamilə ixtisar edilmişdir ki, bu da fanatların etirazına səbəb olmuşdur.

2003-cü ildə Loev və Cim Li əsas Betmen seriyasına daxil olan “Batman: Hush” (azərb. Betmen: Sakitlik) adlı süjet üzərində işləməyə başlayır. On iki buraxılışdan ibarət hekayədə Betmen və Pişik-qadın Qotem cinayətkarlarına qarşı mübarizə aparmış, həmçinin “dirildilmiş” Ceyson Todd Xaş adlı gizli caniyə qarşı mübarizə aparmışdır. Bütün öldürülmüş personajların gec-tez qaytarılmasına baxmayaraq, Ceyson Todd qayıdacağına ən az ümid olan personajlar arasında ilk yerdə idi. Komiks oxuyucuları arasında “Baki vəziyyəti” (Marvel Comics personajı olan Kapitan Amerikanın köməkçisi Baki Barnsın adı ilə) adlı aforizm vardı: “Baki, Ceyson Todd və Ben dayıdan başqa heç kim ölü qalmır.”[49] Toddun qaytarılması oxucular tərəfindən müsbət qarşılanmış, hekayə isə Cim Linin daimi komiks seriyası çərçivəsində ilk işi olmuşdur. Süjet maddi baxımdan da uğurlu olaraq “Diamond Comic Distributors” siyahısında birinci yeri tutmuşdur; həmin siyahıda Betmen hekayələri 1993-cü ildə “Batman № 500” nəşrindən sonra yer almamışdır. Toddun qayıdışı yazıçı Cadd Vinnikin “Under the Hood” (azərb. Papaq altında) adlı süjet xətti üçün əsas yaratmışdır. Həmin hekayədə Todd, Qırmızı başlıq adlı supercaniyə çevrilir.

2005-ci ildə DC-nin əsas kanonuna daxil olmayan “All-Star Batman and Robin” adlı seriyaya başlanılmış, həmin seriyada hadisələr multikainata daxil olan aləmlərdən birində baş vermişdir. Frenk Miller və Sten Li tərəfindən yazılmış seriya həm oxucular, həm də tənqidçilər tərəfindən müsbət qarşılanmış[50][51], həm də maddi baxımdan uğurlu olmuşdur.[52][53]

2006-cı ildən etibarən Betmenin davam edən iki əsas hekayəsinin – “Batman”“Detective Comics” - ssenari müəllifləri müvafiq olaraq Qrant Morrison və Pol Dini seçilmişlər. Dini və Morrison birlikdə 1950-ci illərin elmi-fantastika ənənələrini geri qaytararaq keçmiş hekayələrə yeni baxış təqdim etmiş, onların bəziləri isə Betmenin narkotik hallüsinasiyaları kimi verilmişdir. Morrisonun yaradıcılığının kulminasiyası Batman R.I.P süjet xətti olmuşdur; burada əvvəl məlum olmayan “Qara əlcək” adlı gizli təşkilat Betmeni dəli etməyə çalışır. Süjet xətti geniş Morrisonun genişmiqyaslı Final Crisis adlı krossoverinə keçid olmuş və burada Betmenin Darksaydın əli ilə öldürülməsi göstərilmişdir.

2009-cu ildə çıxarılmış “Batman: Battle for the Cowl” (azərb. Betmen: Kapüşon uğrunda döyüş, “Kapüşon” – Betmenin maskasına işarədir) adlı seriyada Betmenin öldüyünə inanan qəhrəmanlar, kimin onun yerini tutacağına qərar verməyə çalışırlar. Ueynin protejesi Dik Qreyson yeni Betmen, oğlu Demien isə yeni Robin olur.[54][55] 2009-cu ilin iyununda Vinnik yenidən Betmen seriyası üzərində işə başlayır, Qrant Morrison isə “Batman and Robin” adlı ayrıca seriya üzərində çalışmağa başlayır.[56]

2011-ci ildən etibarən Betmen bir neçə davamlı seriya (əsas kanon və alternativ kainatlara aid) komikslərində görünür: müvafiq olaraq 19391940-cı illərdə başlamış “Detective Comics”“Batman” seriyaları; 2010-cu ildə “Qaranlıq gecə”dən sonra başlamış və üçüncü cilddə yenidən yazılmış “Catwoman”; 2011-ci ilin iyulundan çıxarılan və Betmenin Autsayderlərlə birlikdə çalışmasından bəhs edən “Batman and the Outsiders” (azərb. Betmen və Autsayderlər); 2009-cu ilin avqustundan davam edən “Batman and Robin” (azərb. Betmen və Robin), “Gotham City Sirens” (azərb. Qotem sirenləri), “Red Robin” (azərb. Qırmızı Robin)[57]; 2010-cu ildən başlamış və Betmenin eyniadlı dəstə ilə çalışdığı “Birds of Prey” (azərb. Ovçu quşlar)[58]; 2011-ci ildən başlamış və Betmen: Mərd və cəsur cizgi serialı əsasında yaradılmış “Batman: The Dark Knight” (azərb. Betmen: Qara cəngavər)[59], “Batman Incorporated” (azərb. Betmen birləşməsi)[60] , “Batwoman” (azərb. Betvumen)[61], “The All New Batman: The Brave and the Bold” (azərb. Tamamilə yeni Betmen: Mərd və cəsur)[62], həmçinin “Batman Beyond” (azərb. Gələcəyin Betmeni)[63] seriyasının dördüncü cildi. Flashpoint (azərb. Fleşpoint) adlı krossoverdən sonra DC Comics nəşrlərinin The New 52 yenidən buraxılması zamanı 52 seriya sıfırlanaraq yeni müəlliflərlə yenidən çıxarılmağa başlanmış, qalan seriyaların çıxarılması dayandırılmışdır. Müəlliflər Betmen hekayələrinin nəql üslubunda ciddi dəyişikliklər edilməyəcəyini və orijinala yaxınlığın saxlanacağını bildirmişdilər.[64] 2012-ci ildə “Leviathan” (azərb. Leviafan) seriyasının tamamlanmasından sonra başladılan “Batman Incorporated” seriyasının ikinci cildinin müəllifi Qrant Morrison olmuşdur.[65]

Uydurma personaj bioqrafiyası[redaktə | əsas redaktə]

Detective Comics #33 (Noyabr, 1939) nəşrində Tomas və Marta Ueynlərin cinayətkar Co Çill tərəfindən qətlə yetirilməsi. Rəssam Bob Keyn.

Nəşrinə başlanılmasından keçən 70 il ərzində DC-nin siyasəti ilə bağlı olaraq Betmenin bioqrafiyası çoxlu sayda əhəmiyyətli və kiçik dəyişikliklərə məruz qalmışdır. Zaman keçdikcə personajlar köhnəlirlər və bu kimi problemdən qaçmaq üçün nəşriyyatlar onların tarixçələrini “yenidən yazırlar” ki, 1986-cı ildə Sonsuz dünyalarda böhran korssoverindən sonra da bu baş verir. Tarixçi Robert Piroson 1990-cı illərin əvvəllərində qeyd edir ki, bir çox personajlardan fərqli olaraq Betmen konkret tarixi dövrlə bağlı başlanğıc hekayəsinə malik deyil; onun bioqrafiyasının xüsusiyyətləri beş on illikdən çox bir müddətdə dəfələrlə dəyişdirilərək yeni keyfiyyətlər almışdır.[66]

Betmen bioqrafiyasının bütün variantlarında adətən onun həyatının dəyişmə nöqtəsi uşaq olarkən valideynlərinin qətlə yetirilməsi hadisəsi hesab edilir. Həkim olan atsı Tomas Ueyn və anası Marta Ueynin cinayətkar Co Çillin silahdan açdığı atəş nəticəsində gözü qarşısında qətlə yetirilməsindən sonra azyaşlı Brüs Ueyn mənəvi olaraq zədələnir. Həyatının gənclik illərinə çatdıqdan sonra Brüs Qotemdə cinayətkarlığın kökünü kəsməyə qərar verir və daha sonra Betmen adını götürərək maskalı qisasçıya çevrilir. Komiks tarixçiləri həm də Robinin Betmen filmlərində peyda olmasını əhəmiyyətli hesab edirlər. Lakin, Dennis O’Nilin əvvəl ssenari müəllifi, daha sonra isə Betmen seriyasının redaktoru olması ilə seriyalar arasında ardıcıllığı saxlamaq ümidi ilə Robin arxa plana keçirilmişdir.[67]

Qızıl dövr[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Betmen (Dünya-2)

1939-cu ildə Detective Comics № 27-də ilk dəfə peyda olduğu gündən Betmen cinayətkarlığa qarşı döyüşən qəhrəman kimi təqdim edilmişdir.[68] Brüs Ueynin uşaqlığı ilə bağlı hadisələ №33-də təqdim edilmiş, daha sonra № 46-da dəqiqləşdirilmişdir. Həmin nəşrlərə görə, Brüs 19 fevralda[69] zəngin sənayeçilər, şəhərdə xeyriyyəçiliklə məşğul olan Tomas və Marta Ueynlərin ailəsində doğulmuşdur. Onun atası şirkətlə məşğul olmaq əvəzinə hospitalda çalışmaqla insanlara kömək edirdi. Brüs, Ueynlərin Qotemin şəhər kənarında yerləşən ailə malikanəsi olan Pelisaydsda böyümüş, səkkiz yaşında olarkən onun gözləri qarşısında kinoteatrdan çıxan valideynləri kiçik cinayətkar Co Çilla tərəfindən qətlə yetirilmişdir. Valideynlərinin dəfni zamanı Brüs onların qisasını almağa və Qotemdə cinayətkarlığın kökünü kəsməyə and içir. O, intensiv fiziki məşq edərək döyüş sənətini və detektiv bacarıqlarını öyrənir, lakin yaxşı fiziki hazırlığın kifayət etmədiyini başa düşür. Ueyn hesab edir ki, “cinayətkarlar kifayət qədər batil və qorxadırlar” və buna görə də düşür ki, xarici görünüşü onlarda qorxu yaratmalıdır. Bunun üçün uyğun obraz axtardığı müddətdə pəncərəyə yarasa gəlir və Brüs onun obrazını əsas alaraq Betmen adı götürməyə qərar verir.[70]

Fəaliyyətinin ilk dövrlərində polis “maskalı qisasçı” adlandırdığı Bermeni ruhi xəstə hesab etmiş və mənfi yanaşmışdır. Həmin dövrdə Brüs Culi Medison adlı qızla görüşür, bir müddət sonra isə Dik Qreyson adlı sirk akrobatını himayəsinə götürür. Betmenin köməkçisinə çevrilən Dik maska taxaraq [[Robin (personaj)|Robin]] adıyla ona kömək etməyə başlayır. Betmen Supermenlə birlikdə[71] Amerikanın Ədalət Cəmiyyətinin[72] əsasını qoyan qəhrəmanlardan biri olur. Polis ona qarşı müsbət yanaşmağa başlayır, bir müddət sonra Betmenə Qotem polisinin hörmətli detektivi adı verilir.[73] Bir müddət sonra Ueynlərin eşikağası olan Alfred Penniuort şəhərə qayıdır, Betmenin sirrini öyrəndikdən sonra isə, ona kömək etməyə başlayır.

Gümüş dövrü[redaktə | əsas redaktə]

Betmen, həlak olmuş Ceyson Toddu əvəz etmiş Robin Tim Dreyklə birlikdə. Rəssam Cim Li.

DC-də Gümüş dövrünün başlanğıcı yeni Fleş Barri Allenin təqdim edildiyi 1956-cı il hesab edilir. Qızıl dövrdən Gümüş dövrə keçid mərhələsində Betmen hekayələrinin stili dəyişərək daha ciddiləşir, 1960-cı ilin əvvəllərindən isə elmi-fantastika elementləri – yad planetlilər, elmi təcrübələr - əlavə edilir. Lakin, 1964-cü ilin mayında çıxarılmış Detective Comics № 327 nəşri ilə Betmen yenidən köklərinə - detektiv hekayələrə qaytarılır.

1960-cı illərdə multikainatın yaradılmasından sonra məlum olur ki, Qızıl dövrün Betmeni Dünya-2-də, Gümüş dövrün Betmeni isə Dünya-1-də yaşayırdı, buna görə də, əvvəl yazılmış mənşə hekayəsi alternativ hesab edilməyə başladı. Personaj özü Dünya-2dən olan Betmen adlandırılmağa başladı, bir müddət sonra Superman Family № 211-də göstərilir ki, Brüs Dünya-2-də Pişik qadın olan Seline Kaylla evlənir, onların sonradan Ovçu olan qızı Helena Ueyn doğulur.

Sonradan Ovçu Dünya-2-nin Robini olan Dik Qreysonla birlikdə Qotemi qorumağa başlayır. Betmenin bu hekayələri əsas kanona daxil olmayan alternativ variant hesab edilsə də, DC-nin anoloji personajları olan Yaşıl fənər Alan SkottHel Cordan və Fleş Cey QarrikBarri Allendən fərqli olaraq fasiləsiz nəşr edilmişdir. Sonrakı onillik ərzində Dünya-1 Betmeninin mənşə hekayəsi dəyişdirilmiş və inkişaf etdirilmişdir; 1969-cu ildə çıxarılmış Batman № 208 nəşrində uşaq ikən gələcəyin Supermeni ilə tanış olması və əmisi Filipp Ueyn tərəfindən tərbiyələndirilməsi əlavə edilmişdir.[74][75] 1980-ci ildə o zaman seriyanın redaktoru olan Pol Levitz “Untold Legend of the Batman” (azərb. Betmenin danışılmamış hekayəsi) seriyasının müəllifi olur və orada Brüs Ueynin bioqrafiyasını xronoloji ardıcıllıqla təsvir edir.

Bu müddət ərzində Betmen həmişə digər qəhrəmanlarla, xüsusilə 1954-cü ildə World’s Finest Comics seriyası zamanı tanış olduqları və 1986-cı ilə kimi birlikdə çalışdıqları Supermenlə əlbir olmuşdur. Betmen və Supermen bir-birinin əsl kimliklərindən xəbərdar olan yaxın dostlardılar. Brave and the Bold № 28 nəşrində onlar birlikdə Amerikanın Ədalər Liqasının əsasını qoyurlar. 1970-ci illərdə Brave and the Bold seriyasının adı Batman olaraq dəyişdirilir, personaj özü isə hər ay bir neçə personajla birlikdə komandada peyda olur.

1969-cu ildən etibarən Dik Qreyson kollecə getməyə başlayır ki, bu da Betmenin tarixçəsinin bəzi məqamlarını yenidən nəzərdən keçirməyə imkan verir. Cinayətkarlara və cinayətlərin baş verdiyi yerlərə daha yaxın olmaq üçün, Ueynlərin malikanəsindən köçərək, Qotemin mərkəzidə yerləşən Wayne Enterprises binasındakı penthausda məskunlaşır. 1970-ci illərin ortalarından 1980-ci illərin əvvəllərinə kimi Betmen demək olar ki, həmişə tək fəaliyyət göstərir, yalnız nadir hallarda onun köməyinə Robin və Betgörl gəlir. Hekayələr yenidən ənənəvi qaranlıq təsvir və nəql üslubuna qayıdır, cinayətlərin təsviri isə daha da ağırlaşdırılır. Qatil-psixopat Coker və bir neçə yüz il yaşlı, Brüs və Betmenin eyni adam olmasını bilən terrorist Ras al-Qul kimi köhnə personajlar Betmen hekayələrinə qaytarılır, həmçinin bir neçə yeni personaj da peyda olur. 1980-ci illərdə Dik Qreyson Robin adından və Betmenlər birlikdə çalışmaqdan imtina edərək, Naytvinq adını götürür və müstəqil fəaliyyət göstərməyə başlayır.[3]

Brave and the Bold seriyasının final buraxılışı olan 1983-cü ildə çıxarılmış № 200 nəşrində Betmen Ədalət Liqasını tərk edərək Autsayderlər adlı şəxsi komandasını yaradır. 1986-cı ildə çıxarılmış Batman and the Outsiders № 32 nömrəsindən sonra seriya ləğv edilənə kimi Betmen komandanın rəhbəri olur.

Müasir dövr[redaktə | əsas redaktə]

“Crisis on Infinite Earths” (azərb. Sonsuz dünyalarda böhran) adlı məhdud komiks seriyasından sonra nəşriyyat personajların müasir dövr və yeni oxucular üçün uyğunlaşdırılması məqsədi ilə onları yenidən nəşr etməyə başlayır. 1986-cı ildə çıxarılmış Batman № 404—407 nəşrlərində Betmenin mənşə hekayəsi Frenk Miller tərəfindən yenidən yazılmış, onun möhkəm və səbrsiz xarakterinə xüsusi vurğu edilmişdir.[76] Dünya-2 Betmeni süjetdən tamamilə çıxarılmış, o cümlədən Böhrandan sonrakı adlandırılan Gümüş dövr/Dünya-1 Betmeninin bioqrafiyasına aid bəzi məqamlar ixtisara salınmışdır. Multidünyanın təxirə salınmasından sonra isə Dünya-1 tamamilə ləğv edilmişdir. Edilmiş dəyişikliklər nəticəsində əvvəl dürüst və effektiv fəaliyyət göstərən Qotem polisi korrupsiyalaşdırılmış və cinayətkar qrupların təsiri altına düşmüşdür. Betmeni oyundan kənarlaşdırmağa çalışan həmin cinayətkar dəstələrin fəaliyyəti nəticəsində Betmen polis tərəfindən qanundan kənar elan edilmişdir. Dik Qreysonun keçmişi dəyidirilməsə də, cinayətkarın yetim oğlu olan yeni Robin – Ceyson Todd peyda olmuşdur.[77] Gənc Brüs Ueynin opekunu olmuş Filipp Ueynlə bağlı tarixçə ləğv edilmiş, Brüsün Alfred Penniuort tərəfindən böyüdülməsi göstərilmişdir. Betmen artıq Amerikanın Ədalət Liqasının banisi olmasa da, 1987-ci ildə komandanın yenidən formalaşdırılması zamanı bir müddət onun lideri olmuşdur. Betmenin böhrandan sonrakı bioqrafiyasında yaranmış boşluqları aradan qaldırmaq üçün, DC 1989-cu ildə Legends of the Dark Knight (azərb. Qara cəngavərin əfsanələri) seriyasını buraxmağa başlamış, həmçinin, Millerin 1986-cı ildə çıxarılmış seriyasının süjeti ilə əlaqəli mini-seriyalar və əlavə buraxılışlar yayımlanmışdır.

1988-ci ildə çıxarılmış Batman № 426—429 buraxılışlarında ikinci Robin Ceyson Toddun Coker tərəfindən öldürülməsindən sonra Betmen cinayətkarlara qarşı daha qəddar, lakin, eyni zamanda daha az ehtiyyatlı olmuşdur. Toddun ölümündən sonra Betmen bir müddət tək çalışsa da, 1990-cı illərin əvvəllərində özünə yeni tərəfdaş – Tim Dreyki tapır və o, yeni Robin olur.[78] 2005-ci ildə Ceyson Todd “dirildilir” və keçmiş tərəfdaşı ilə barrikadanın fərqli tərəflərində çalışmağa başlamışdır.

Betmenin əsas seriyasının 1990-cı illərdə çıxarılmış bir çox nüsxələri krossover-seriyasının tərkibinə daxil edilmişdir. 1993-cü ildə DC Death of Superman (azərb. Supermenin ölümü) və “Knightfall” (azərb. Cəngavərin enişi) süjet xəttlərini nəşr edir. “Knightfall” süjetində cinayətkar Beyn Brüs Ueynin onurğasını zədələyir, buna görə də o, bir müdət Betmen kostyumunu Azrailə verməyə məcbur olur. “Knightfall” seriyasının tamamlanmasından sonra süjet iki hissəyə bölünür: bir tərəfdən yeni Betmen olan Azrailin macəralarından bəhs edilir, digər tərəfdən Brüs Ueynin başına gələnlər, yenidən Qara cəngavər roluna qayıtmaq üçün yollar axtarması göstərilir. Hər iki süjet xətti “Knight’s End” (azərb. Cəngavərin sonu) hekayəsində birləşdirilir. Burada Brüs Ueyn qəddar Azrailə qalib gələrək Betmen konstyumunu geri qaytarır. Lakin, sağlamlığı fəaliyyət göstərməsinə mane olduğuna görə, bir müddət Betmen kostyumunu daşıması üçün o zaman artıq Naytvinq kimi tanınan Dik Qreysona verir.[79]

1994-cü ildə çıxarılmış “Zero Hour: Crisis in Time” (azərb. Sıfır saatı: Böhran zamanı) DC, uydurma kainatın məkan-zaman davamlığını yenidən dəyişdi və bu da həmin kainatda olan persinajların taleyinə, o cümlədən Betmenin bioqrafiyasına təsir etmişdir. Yeni davamlılıqda Betmen yalnız Qotem sakinləri arasında yayıılmış şəhər əfsanəsi kimi qəbul edilir. Betmenin valideynlərinin qatili Co Çillə görüşməsi onun bioqrafiyasından ixtisar edilmiş, “Year Two” (azərb. İkinci il) adlı süjet xətti isə kanondan kənar elan edilmişdir.

Qrant Morrisonun JLA seriyasının müəllifi təyin edilməsindən sonra Betmen yenidən Ədalət Liqasına qaytarılmışdır. Betmenin komandanın işində əhəmiyyətli iştirak etməsinə baxmayaraq, Betmen seriyasından olan komikslərdə Ədalət Liqası ikinci plana keçirilir. 1998-ci ildə baş vermiş zəlzələ nəticəsində Qotem şəhəri dağılmış və ölkənin digər əraziləri ilə əlaqəsini itirmişdir. 1999-cu ildə çıxarılmış “Batman: No Man’s Land” (azərb. Betmen: Heç kimin ərazisi) adlı süjet xəttində qəhrəman cinayətkarlığa qarşı yüksək texnologiyanın köməyi olmadan mübarizə aparmağa çalışır.

1990-cı illərin sonlarında çıxarılmış “Batman: Officer Down” (azərb. Betmen: Zabitin enişi) və “Batman: War Games/War Crimes” (azərb. Betmen: Hərbi oyunlar/Hərbi cinayətlər) süjet xəttlərində Betmen və Qotem Polis Departamentinin münasibətləri pisləşir. Betmenin tərəfdaşı olan polis komisarı Ceyms Qordon işdən çıxarılır, Betmenin planlarından biri nəticəsində şəhərdəki cinayətkar dəstələri arasında qarşıdurma yaranır, şəhər hakimiyyətini Qara maska ələ keçirir və Betmen axtarışa verilir. Həmin dövrdə Betmenin düşmənlərindən biri olan Leks Lütor ABŞ prezidenti seçilir və Wayne Enterprisesla olan bütün dövlət müqavilələrini ləğv edir. “Bruce Wayne: Murderer?” (azərb. Brüs Ueyn: Qatil?) və “Bruce Wayne: Fugitive” (azərb. Brüs Ueyn: Qaçaq) süjet xəttlərində Lütor Ueynin sevgilisi Vesperə qarşı sui-qəsd təşkil edir. Baxmayaraq ki, Betmen təmiz adını bərpa edə bilir,lakin, o növbəti tərəfdaşı olan Saşa Bordonu itirir, ”Şahmatlar” onu öz tərəfinə çəkirlər. Superman/Batman № 1—6 nəşrlərində Vesperin qətli arxasında Lüterin dayandığını isbat edə bilməyən Betmen Taliya al-Qulun imkanlarından istifadə etməyə qərar verir: Ueyn Lüterin bnkrot olaraq şirkətini itirməsinə nail olur.

2005-ci ildə çıxarılmış “Identity Crisis” (azərb. Şəxsiyyət böhranı) krossoverində Ədalət Liqasının üzvlərindən biri olan Zatanna, superqəhrəman Uzanan adamın həəyat yoldaşı Syu Dinbinin zorlanmasına görə Doktor Laytdan qisas alınmasının qarşısını almaq üçün Betmenin bəzi xatirələrini silir. Bu, Betmen və komandanın digər üzvləri arasında etibarsızlığın yaranmasının əsasını qoyur. Nəticədə, JLA seriyasına daxil olan Mark Ueydin yazdığı “Tower of Babel” (azərb. Babil qülləsi) süjet xəttində tamamilə ağlını itirən Betmen, digər qəhrəmanları izləmək və öldürmək üçün sputnik sistemi yaradır. Betmen, baş verənlərin arxasında kimin durması haqqında Ədalət Liqasını xəbərdar etməməsi üçün Mavi böcək adlı superqəhrəmanı öldürən Lord Maksvellə əlbir olur. Betmenin Mavi böcəyin ölümünə görə cavabdeh olması DC-nin “Infinite Crisis” (azərb. Sonsuz böhran) adlı sonrakı hadisələrinin əsas mövzusuna çevrilmiş, bundan sonra DC nəql üsulunu yenidən dəyişdirir. Infinite Crisis № 7 nəşrində Aleksandr Lütor-kiçik üç kainatın - birləşdirilməsinə səbəb olur, Yeni dünyanın tarixi yenidən yazılır. Marta və Tomas Ueynlərin qatili yenidən Co Çill göstərilir ki, bu da “Zero Hour: Crisis in Time” süjetindəki nəql strukturunu dəyişdirir. Lütorun Naytvinqi ağır yaralamasından qəzəblənən Betmen silah götürərək Lüteri öldürməyə qərar versə də, silah işləmir.

Sonsuz böhrandan sonra bir il çalışmayan Betmen “Face to Face” (azərb. Üzbəüz) süjet xəttində Robin Tim Dreyk və yarası sağalmış Naytvinqlə birlikdə yenidən Qotem qayıdır. 52 süjet xəttində hisslərini idarə eləməyi öyrənir və bunun üçün Nandra Parbat şəhərində meditasiya ritualı keçir.[80][81] Bu proses Betmenin yenidən formalaşdırılmasında mühüm rol oynayaraq onu daha diqqətli və hesablı edir, uzun müddət onu izləyən qorxu hissindən xilas olmağa kömək edir.

52 süjet xəttindən sonra Ueyn rəsmi olaraq Tim Dreyki övladlığa götürür.[82] Sonradan, “Batman & Son” (azərb. Betmen və oğlu) süjet xəttində Betmen və cani Taliya al-Qulun Demien Ueyn adlı doğma oğlu dünyaya gəlir. Betmen, SupermenEcazkar qadınla birlikdə Ədalət Liqasını yenidən yaradır və Autsayderləri yeni heyətdə bərpa edir.[83][84]

2008-ci ildə çıxarılmış “Batman R.I.P.” (azərb. Nur içində yat, Betmen) xəttində Qrant Morrison Ueynin psixi problemləri olmasına açıq işarə edir. Əvvəl məlum olmayan “Qara əlcək” adlı təşkilat Betmenin zəifliyindən istifadə edərək onun ağlını itirməsinə və amneziya yaranmasına səbəb olur. Hadisələrin finalı Betmağara və Ueynlərin malikanəsinin partladılmasından sonra Ueynin yoxa çıxması olur. Hamı Betmenin vertolyot partlayışında həlak olduğunu düşünür. Sonra DC hadisələrin belə inkişafını kifayət qədər uğurlu hesab etmədiyinə görə, “Last Rites“ (azərb. Sonuncu mərasim) adlı seriyanı buraxır. Həmin seriyada sağ olması təsdiqlənən Betmen Ədalət Liqasının qərargahı olan Ədalət zalına gəlir və Orionun qətlini araşdırmağa kömək edir. Sonuncu böhran xəttinin sonunda Betmen Yeni tanrılardan biri olan Darksaydla üzbəüz gəlir. Darksayd zaman və məkan dəyişməyə imkan verən Sanksiya Omeqa gücündən istifadə edərək Betmeni Paleolit dövrünə göndərir, buna görə də Betmen həlak olmuş elan edilir.

“Battle for the Cowl” (azərb. Kapüşon uğrunda döyüş) adlı mini-seriyada Brüsün dostları onlardan kimin onun yerini tutacağına qərar verməyə çalışır, nəticədə Dik Qreyson yeni Betmen olmağa razılaşır.[85] Tim Dreyk Qırmızı Robin ləqəbini götürərək Qreysonla birlikdə Betmenin sağ olmasına ümid edərək onun axtarışına gedirlər.

“Blackest Night” (azərb. Ən qaranlıq gecə) krossoverinin başlanğıcında supercani və Qara Fənərlər Korpusunun liderlərindən biri olan Qara əl Brüs Ueynin qəbirini açaraq onun kəllə sümüyünü götürür. Kəlləni alət kimi istifadə edən Qara əl Qara üzük yaradaraq ölmüş qəhrəman və caniləri zombi kimi dirildir, həmçinin Korpusun gücünün təcəssümü, həm də Ölüm tanrısının analoqu olan Nekronu dirildir. Betmenin bədəni ailə üzvləri ilə birlikdə Qara Fənər kimi dirildir. Bir müddət sonra Brüsün bədəni saxta olduğuna görə, Nekronun planları uğursuzluğa düçar olur, kəllə isə məzara qaytarılır.[86] Sonradan bəlli olur ki, Betmenin cəsədi kimi qəbul edilən cəsəd Darksaydın uğursuz “Betmenlər” ordusu yaratmaq cəhdi zamanı yaradılmış klonlardan birinə məxsusdur. Dik Qreyson Ras al-Qulun əbədi həyat üçün istifadə etdiyi Lazar çökəkliyində Betmeni diriltməyə çalışsa da, sonradan bədənin klona aid olmasına görə bunun effekt vermədiyini başa düşür.[87][88]

“Batman: The Return of Bruce Wayne” (azərb. Betmen: Brüs Ueynin qayıdışı) süjet xəttində dünya tarixinin müxtəlif mərhələlərinə səyahət edən və Darksaydın omeqa-enerji toplanması üsulu ilə onu güclü silaha çevirmək planı haqqında öyrənən Betmen müasir dövrə qayıdır.[89][89][90][91] Betmenin müasir dövrə qayıtmasında ona Ədalət Liqası üzvləri olan Buster Qold, Rip Hanter, SupermenHel Cordan Sonuncu böhrandan sonra Brüsün izinə düşərək onu axtarmağa çalışmışlar.

Qayıtdıqdan sonra yenidən Qara cəngavər olan Brüs Qotemi Dik Qreyson və Demien Ueynin nəzarətində qoyaraq daha qlobal fəaliyyət göstərməyə çalışır. Hazırda davam edən “Batman, Incorporated” (azərb. Betmen korporasiyası) seriyasında Ueyn hər ölkədə özünün “Betmen”ini yaratmağa çalışır və bu işdə Wayne Enterprisesin ona kömək etdiyini açıq şəkildə bildirir.

The New 52[redaktə | əsas redaktə]

2011-ci ilin sentyabrında DC kainatının 52-ci seriyadan sonra yenilənməsi ilə Brüs Ueyn köhnə alter-eqosu olan Betmen roluna və Ədalət Liqasına üzvlüyə qayıdır, əvvəlki hadisələrin bəzisi isə ixtisar edilərək əsas kanondan çıxarılır. Dik Qreyson yenidən Naytvinq ləqəbi götürərək Betmenlə birlikdə çalışmağa başlayır.

Betmen obrazının fərqləndirici xüsusiyyətləri maddi zənginliyi, yaxşı fiziki formada olması, deduktiv düşüncəyə malik olması və qisasçı ideyalardan asılı olmasıdır.[92] Onun xarakterinin bəzi xüsusiyyətləri ssenari üzərində işləyən yazıçıdan asılı olaraq illər ərzində dəyişilmiş və inkişaf etdirilmişdir. Dennis O’Nil qeyd edir ki, erkən mərhələdə personajın xarakterinin yaradılması böyük problemlərlə üzləşmirdi: “Culius Şvartz Betmeni Detectivdə yaratdı, Mürrey Boltinoff Brave and the Boldda və kostyumdan başqa onlar çox az şey yaratdılar.” Culius və Mürrey öz işlərini koordinasiyasız həyata keçirirdilər, O’Nilin sözlərinə görə o zaman personajın xarakterinin daimi olması vacib deyildi.[93]

Valideynlərinin öldürülməsi Brüs Ueynin həyatını dəyişir. Bob Keyn və Bill Finqer personajın mənşəyini müzakirə edərkən bildirirlər ki, “valideynlərinin ölümünü gözləri ilə görməkdən pis heç nə yoxdur.”[94] Uşaq vaxtında psixi zərbə almasına baxmayaraq, Ueyn parlaq alim kimi böyüyür, bədənini yüksək fiziki hazırlıq formasına gətirir və Betmen kimi Qotemə qayıdır. Onun fikrincə, valideynlərinin ölümündə günahkar olan rüşvət çirkabına bulanmış sistem, hakimiyyətdə olan kriminal elementlər və onların tərəfdaşı olan kiçik cinayətkarlardan biridir. Cinayətkarlıqla mübarizədə Betmen öz prinsiplərinə istinad edir.[95] On illər ərzində personajın hekayəsi müxtəlif müəlliflər tərəfindən nəql edillsə də, onun xarakterinin əsas əsas xüsusiyyətləri əhəmiyyətli dərəcədə dəyişilməmişdir.

Brüs Ueyn[redaktə | əsas redaktə]

Batman № 613 (may, 2003) buraxılışında yayımlanmış rəsmdə Brüs Ueyn Selina Kaylla birlikdə operada. Rəssam Cim Li. Özündən şübhələri uzaqlaşdırmaq üçün Brüs, valideynlərinin mirası hesabına əylənən gənc adam obrazı yaratmışdır.

Adi həyatda Betmen Qotemin zəngin iş adamı Brüs Ueyndir. Brüs, məsuiyyətsiz, o qədər də ağıllı olmayan gənc adam, qadınların sevimlisi, ailəsinin Qotemin çiçəkləndiyi dövrdə yatırdığı investisiyanın gətirdiyi gəlirlə yaşayan şəxs obrazı yaratmışdır. Brüs, Wayne Enterprises şirkətinin sahibi və baş direktorudur; şirkət də ona ailəsindən miras qalmışdır. Buna baxmayaraq, Ueyn həm də cinayətkarlıqdan əziyyət çəkmiş şəxslərə yardım edən Wayne Foundationun rəhbəri, mesenat kimi də məşhurdur. Gizli alter eqosu ilə bağlı şübhələri özündən uzaqlaşdırmaq üçün Ueyn bilərəkdən tam əks obraz yaradır. Yaratdığı obrazın dəstəklənməsi üçün Brüs çoxlu içki içməsi təəssüratı yaratsa da, əslində sağlam həyat tərzi sürərək yaxşı bədən formasını dəstəkləyir.

Yazıçılar tez-tez Betmen və Supermeni müqayisə edirlər, bütün nəşr tarixi boyunca onların bioqrafiyasında oxşar məqamlar diqqət çəkir. Hər iki qəhrəman əsl kimliyini gizlədərək tam əks obraz yaradır. Müasir komikslərdə Brüs Ueyn personajın əsl kimliyi olan Betmeni örtən “qabıq” hesab edilir ki, bu da böhrandan sonrakı dövrdə Klark Kentin maskası hesab edilən Supermen obrazının tam əksidir. Personajın psixologiyası haqqında olan “Batman Unmasked” (Betmen maskasını çıxarır) sənədli filmində Kaliforniya Universitetinin sosial psixologiya kafedrasının dosenti Kristofer Karni qeyd edir ki, Betmen şəxsiyyət kimi Brüs Ueynin humanizmi ilə hərəkət edir.

Tədqiqatçı Uill Bruker Betmenə həsr etdiyi kitabında yazır ki, personaj ilk növbədə gənc auditoriya – uşaqlar və yeniyetmələr üçün nəzərdə tutulmuşdur, buna görə də, onun üçün Brüs Ueyn olmaq yox, kostyum, texnoloji qadjetlər dəsti, ən əsası isə əxlaq – insanlıq və oxucuya etibar aşılamaq , hərəkətlərində səhvə yol verməmək vacibdir. Ti Ceyms Masler “Unleashing the Superhero in Us All” (azərb. Hər birimizdə superqəhrəmanın üzə çıxarılması) adlı əsərində pulu Brüs Ueynin həyatının ən vacib detalı adlandırır.

Dik Qreyson[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Dik Qreyson

Brüs Ueynin həlak olduğu hesab edildiyi, əslində isə zaman və məkanda səyahətə çıxdığı müddətdə onun kostyumu əvvəllər Naytvinq adı ilə fəaliyyət göstərən Dik Qreysona keçir. Birinci dəfə, Brüs Ueynin onurğası zədələndiyi zaman Qreyson həvəssiz də olsa müvəqqəti Ueyni əvəz etməyə razılaşır. Lakin, Betmenin həlak olmasını öyrəndikdən sonra asanlıqla bu rolu öz öhdəsinə götürür. Buna baxmayaraq, Ueyn onun üçün qoyduğu məktubda başına bir iş gələcəyi halda Dikə Naytvinq olaraq qalmağı, Robini isə köməkçi olaraq götürməyi məsləhət görsə də, o, Qotemin yeni Qara cəngavərə ehtiyyacı olduğunu düşünür və Maytvinq kostyumunu kənara qoyaraq yeni Betmen olur. Hətta Brüs Ueynin qayıtmasından sonra da, Dik Qreyson Qotemin Betmeni və Ədalət Liqasının üzvü olaraq qalır.

“IGN”-ə verdiyi müsahibədə Qrant Morrison yeni Betmen Dik Qreyson və yeni Robin, Brüsün oğlu Demien Ueynin əlaqələrindən bəhs edir. O, yeni Robini bu vaxta kimi maskanı daşımış bütün şəxslərin əksi, həmçinin “kobud” adlandırır, yeni Betmeni isə daha gözlənilməz və daha az tutuqun hesab edir. O, deyir:

" Dik Qreyson – öz növbəsində mükəmməl qəhrəmandır. O, uşaq ikən Betmenin köməkçisi olmuş, Gənc Titanlar dəstəsinə qoşulmuş və demək olar ki, DC kainatına daxil olan bütün qəhrəmanlarla məşq etmişdir. Buna görə də, o, tamamilə başqa Betmendir. O, xeyli sadə, xeyli zəif və xeyli sakitdir.[54] "

Alternativ versiyaları[redaktə | əsas redaktə]

Filmlər[redaktə | əsas redaktə]

İl Film Qeydlər
1943 Betmen Columbia Pictures
1949 Betmen və Robin Columbia Pictures
1966 Betmen 20th Century Fox
1989 Betmen Warner Bros.
1992 Betmen qayıdır Warner Bros.
1995 Əbədi Betmen Warner Bros.
1997 Betmen və Robin Warner Bros.
2005 Betmen: Başlanğıc Warner Bros.
2008 Tünd cəngavər Warner Bros.
2012 Tünd cəngavər 2 Warner Bros.

Video oyunlar[redaktə | əsas redaktə]

İl Video oyun Studiya
1989 Batman Ocean Software
1992 Batman: Return of the Joker Dentons
1992 Batman Returns Konami
1995 Batman Forever Probe Entertainment
1997 Batman & Robin Probe Entertainment
2000 Batman Beyond: Return of the Joker Kemco
2001 Batman: Vengeance Ubisoft Montreal
2003 Batman: Dark Tomorrow HotGen
2003 Batman: Rise of Sin Tzu Ubisoft Montreal
2005 Batman Begins Eurocom
2008 Lego Batman: The Videogame Traveller's Tales
2009 Batman: Arkham Asylum Rocksteady Studios
2011 Batman: Arkham City Rocksteady Studios
2011 Batman: Arkham City Lockdown NetherRealm Studios
2012 The Dark Knight Rises Gameloft
2012 Lego Batman 2: DC Super Heroes Traveller's Tales
2013 Batman: Arkham Origins Blackgate Armature Studio
2013 Batman: Arkham Origins Worner Bros. Games Montreal
2013 Batman: Arkham Origins NetherRealm Studios
2014 Lego Batman 3: Beyond Gotham Traveller's Tales
2015 Batman: Arkham Knight Rocksteady Studios

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,0 1,1 Prospero (2016-03-28). "50 years of Batman on film: how has his physique changed?". economist. http://www.economist.com/blogs/prospero/2016/03/shape-shifter. İstifadə tarixi: 2016-04-24. "Ironically, data collected by Moviepilot suggest that since Batman first appeared in feature-length films 50 years ago, Mr West has been the closest in physique to the Gotham crusader as specified in the comic books: 6'2" (1.88m) tall, and weighing 210 pounds (95kg)."
  2. Bill Finger (w), Bob Kane (p). "The Case of the Chemical Syndicate" Detective Comics #27 (May 1939), DC Comics
  3. 3,0 3,1 Beatty Scott, pp. 40—44
  4. Batman (vol. 1) #242 (June 1972)
  5. Detective Comics (vol. 1) #846 (September 2008)
  6. Mackeever, Samuel Anderson (1980). Glimpses of Gotham ; and, City characters, 2, New York: National Police Gazette Office.
  7. Steranko, Jim (1970). The Steranko History of Comics. Reading, Pa.: Supergraphics, 44. ISBN 0-517-50188-0.
  8. Pearson; Uricchio. "'I'm Not Fooled By That Cheap Disguise.'" p. 186.
  9. "The Big Question: What is the history of Batman, and why does he still appeal?". The Independent (London). 22 июля 2008. https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/film-and-tv/features/the-big-question-what-is-the-history-of-batman-and-why-does-he-still-appeal-873780.html.
  10. "Batman — Top 100 Comic Book Heroes". IGN Entertainment. 2011-05-27. Arxivləşdirilib: [1] saytından 2012-05-20 tarixində. https://www.webcitation.org/67oHZbSqh?url=http://www.ign.com/top/comic-book-heroes/2.
  11. Steranko, Jim (1970). The Steranko History of Comics 1. Reading, PA: Supergraphics. ISBN 0-517-50188-0.
  12. Daniels (1999), p. 21, 23
  13. Havholm, Peter (осень 2003). "Corporate Authorship: A Response to Jerome Christensen". Critical Inquiry 30 (1). DOI:10.1086/380810. ISSN 00931896.
  14. Biography by Joe Desris, in Batman Archives, Volume 3 (DC Comics, 1994), p. 223 ISBN 1-56389-099-2
  15. Daniels, Les (1999). Batman: The Complete History. Chronicle Books, 21, 23. ISBN 0-8118-4232-0.
  16. 16,0 16,1 Kane, Andrae, p. 41
  17. Boichel, Bill (1991). Batman: Commodity as Myth: The Many Lives of the Batman: Critical Approaches to a Superhero and His Media. Routledge: London, 6—7. ISBN 0-85170-276-7.
  18. Kane, Andrae, p. 44
  19. Groth, Gary (октябрь 2005). "Jerry Robinson". The Comics Journal 1 (271): 80–81. ISSN 0194-7869.
  20. Comic Book Artist № 3. зима 1999. TwoMorrows Publishing
  21. «Comic Book Interview Super Special: Batman» Fictioneer Press, 1989
  22. Wright, Bradford W. (2001). Comic Book Natio. Baltimore: Johns Hopkins, 19. ISBN 0-8018-7450-5.
  23. Daniels (1999), p. 29
  24. Bill Finger (w), Bob Kane (p), Sheldon Moldoff (i). "The Batman and How He Came to Be" Detective Comics 33: 1–2 (noyabr 1939), DC Comics
  25. Detective Comics #33 (noyabr 1939), Grand Comics Database
  26. John Jefferson Darowski The Mythic Symbols of Batman Archived 2008-04-21 at the Wayback Machine(ing.) dekabr 2007. arxivləşdirilib 20 mart 2008.
  27. Wright, p. 17
  28. Daniels (1999), p. 38
  29. Daniels (2003), стр. 36
  30. Boichel, p. 9
  31. Wright, p. 59
  32. Strausbaugh, John (2003-12-14). "ART; 60's Comics: Gloomy, Seedy, and Superior". The New York Times. Arxivləşdirilib: [2] saytından 2012-05-20 tarixində. https://www.webcitation.org/67oHaJ3gP?url=http://www.nytimes.com/2003/12/14/books/art-60-s-comics-gloomy-seedy-and-superior.html.
  33. Mooney, Joe (1987-04-19). "It's No Joke: Comic Books May Help Kids Learn to Read". Seattle Post-Intelligencer. Arxivləşdirilib: [3] saytından 2010-01-17 tarixində. https://www.webcitation.org/5mr8ZTA52?url=http://www.seattlepi.com/archives/1987/8701100104.asp.
  34. Daniels (1999), p. 84
  35. Boichel, p. 13
  36. "In graphic terms…". The San Diego Union-Tribune. 2006-07-17. Arxivləşdirilib: [4] saytından 2012-05-20 tarixində. https://www.webcitation.org/67oHaqZlP?url=http://legacy.utsandiego.com/news/features/20060717-9999-mz1c17terms.html.
  37. York, Christopher (2000). "All in the Family: Homophobia and Batman Comics in the 1950s". The International Journal of Comic Art 2 (2): 100–110.
  38. Daniels (1999), p. 94
  39. Daniels (1999), p. 95
  40. Bill Finger (w), Sheldon Moldoff (p). "Gotham Gang Line-Up!" Detective Comics 328 (июнь 1964), DC Comics
  41. Benton, Mike (1989). The Comic Book in America: An Illustrated History. Dallas: Taylor, 61. ISBN 0-87833-659-1.
  42. Wright, pg. 233
  43. Pearson, Roberta E.; Uricchio, William (1991). Notes from the Batcave: An Interview with Dennis O’Neil: he Many Lives of the Batman: Critical Approaches to a Superhero and His Media. Routledge: London, 18. ISBN 0-85170-276-7.
  44. Daniels (1999), p. 140
  45. Boichel, p. 15
  46. Wright, p. 267
  47. Brad Stone (22 октября 2001). "Alan Moore Interview". Comic Book Resources. Arxivləşdirilib: [5] saytından 2012-05-20 tarixində. https://www.webcitation.org/67oHbiM6e?url=http://www.comicbookresources.com/?page=article.
  48. Pearson, Roberta E.; Uricchio, William. стр. 1
  49. Archive of Jonathan V. Last «Captain America, RIP» (ing.) The Wall Street Journal (13 mart 2007) Original page
  50. Review by Iann Robinson Archived 2009-01-14 at the Wayback Machine., Crave Online
  51. Review by William Gatevackes (ing.) PopMatters, (10 fevral 2006)
  52. "Diamond's 2005 Year-End Sales Charts & Market Share" (http). newsarama.com. 2006. Arxivləşdirilib: [6] saytından 2006-05-25 tarixində. https://web.archive.org/web/20060525013002/http://www.newsarama.com/marketreport/05Year_End.html6.
  53. "July 2005 Sales Charts: All-Star Batman & Robin Lives Up To Its Name" (http). newsarama.com. 2005. Arxivləşdirilib: [7] saytından 2006-09-07 tarixində. https://web.archive.org/web/20060907063905/http://www.newsarama.com/marketreport/july05sales.html.
  54. 54,0 54,1 Phillips, Dan (8 avqust 2009). "Grant Morrison's New Batman and Robin". IGN. Arxivləşdirilib: [8] saytından 2012-05-20 tarixində. https://www.webcitation.org/67oHhvcjz?url=http://comics.ign.com/articles/986/986031p1.html.
  55. George, Richard (11 mart 2009). "Morrison discusses Batman and Robin". IGN. Arxivləşdirilib: [9] saytından 2012-05-20 tarixində. https://www.webcitation.org/67oHmrvHv?url=http://comics.ign.com/articles/961/961488p1.html.
  56. Wilkins, Alasdair (2009-06-27). "Batman Is Reborn…With A Vengeance". io9. Gawker Media. Arxivləşdirilib: [10] saytından 2012-05-20 tarixində. https://www.webcitation.org/67oHromvx?url=http://io9.com/5303197/batman-is-rebornwith-a-vengeance.
  57. "Red Robin". Comics.org. Arxivləşdirilib: [11] saytından 2012-05-20 tarixində. https://www.webcitation.org/67oHslRNk?url=http://www.comics.org/series/36684/.
  58. "Birds of Prey". Comics.org. Arxivləşdirilib: [12] saytından 2012-05-20 tarixində. https://www.webcitation.org/67oHtMvvr?url=http://www.comics.org/series/47799/.
  59. "Batman: The Dark Knight". Comics.org. Arxivləşdirilib: [13] saytından 2012-05-20 tarixində. https://www.webcitation.org/67oHtvVX0?url=http://www.comics.org/series/54304/.
  60. "Batman, Inc". Comics.org. Arxivləşdirilib: [14] saytından 2012-05-20 tarixində. https://www.webcitation.org/67oHuU1UU?url=http://www.comics.org/series/53178/.
  61. "Batwoman". Comics.org. Arxivləşdirilib: [15] saytından 2012-05-20 tarixində. https://www.webcitation.org/67oHv27By?url=http://www.comics.org/series/53444/.
  62. "All New Batman: The Brave and the Bold, The". Comics.org. Arxivləşdirilib: [16] saytından 2012-05-20 tarixində. https://www.webcitation.org/67oHvaTGx?url=http://www.comics.org/series/53270/.
  63. "Batman Beyond". Comics.org. Arxivləşdirilib: [17] saytından 2012-05-20 tarixində. https://www.webcitation.org/67oHw9S5d?url=http://www.comics.org/series/54468/.
  64. Alan Kistler (22 июля 2011). "SDCC 2011: DC Comics JUSTICE LEAGUE Panel". Newsarama. http://www.newsarama.com/comics/sdcc-2011-dc-justice-league-110722.html.
  65. Trunick, Austin (2011-07-08). "Batman, Incorporated to return with a new #1 in 2012". Arxivləşdirilib: [18] saytından 2012-05-20 tarixində. https://www.webcitation.org/67oHxnGKo?url=http://www.dccomics.com/blog/2011/06/06/batman-incorporated-to-return-with-a-new-1-in-2012.
  66. Pearson, p. 185
  67. Pearson, p. 191
  68. Bill Finger (w), Bob Kane (p). "The Case of the Chemical Syndicate" Detective Comics #27 (май 1939), DC Comics
  69. "DC Calendar 1976". Arxivləşdirilib: [19] saytından 2012-05-20 tarixində. https://www.webcitation.org/67oHyJsWJ?url=http://aqua.gjovaag.com/cal/calendar_1976.html.
  70. Bill Finger (w), Bob Kane (p). "The Batman Wars Against the Dirigible of Doom" Detective Comics #33 (ноябрь 1939), DC Comics
  71. Gardner Fox (w). All Star Comics 3 (qış 1940/41), DC Comics
  72. Paul Levitz (w), Joe Staton (p). "The Untold Origin of the Justice Society" DC Special 29 (avqust-sentyabr 1977), DC Comics
  73. Bill Finger (w), Bob Kane (p). Batman 7 (noyabr 1941), DC Comics
  74. Bill Finger (w), Sheldon Moldoff (p). "The First Batman" Detective Comics 235 (сентябрь 1956), DC Comics
  75. Edmond Hamilton (w), Dick Sprang (p). "When Batman Was Robin" Detective Comics 226 (декабрь 1955), DC Comics
  76. Miller, Frank; David Mazzucchelli]and Richmond Lewis (1987). Batman: Year One. DC Comics, 98. ISBN 1-85286-077-4.
  77. Max Allan Collins (w), Chris Warner (p). "Did Robin Die Tonight?" Batman 408 (iyun 1987), DC Comics
  78. Alan Grant (w), Norm Breyfogle (p). "Master of Fear" Batman 457 (dekabr 1990), DC Comics
  79. Dixon, Chuck et al. «Batman: Prodigal». Batman 512—514, Shadow of the Bat 32—34, Detective Comics 679—681, Robin 11—13. — New York: DC Comics, 1995. — ISBN 1563893347.
  80. Batman № 673
  81. Batman № 681
  82. James Robinson (w), Don Kramer (p). "Face the Face – Conclusion" Batman 654 (avqust 2006), DC Comics
  83. Brad Meltzer (w), Ed Benes (p). "The Tornado's Path" Justice League of America (vol. 2) 1 (avqust 2006), DC Comics
  84. Chuck Dixon (w), Julian Lopex (p). Batman and the Outsiders (vol. 2) 1 (noyabr 2007), DC Comics
  85. Tony Daniel (w). Battle for the Cowl #3 (may 2009), DC Comics
  86. Geoff Johns (w). Blackest Night #5 (yanvar 2010), DC Comics
  87. Grant Morrison (w). Batman and Robin #7 (yanvar 2010), DC Comics
  88. Grant Morrison (w). Batman and Robin #8 (fevral 2010), DC Comics
  89. 89,0 89,1 Geddes, John (2009-12-09). "Grant Morrison on return of original Batman". USA Today. https://www.usatoday.com/life/comics/2009-12-09-morrison-bruce-wayne-st_N.htm?loc=interstitialskip.
  90. Segura, Alex (9 dekabr 2009). "DCU in 2010: The Return of Bruce Wayne hits in April". The Source. DC Comics.com. Arxivləşdirilib: [20] saytından 2012-05-20 tarixində. https://www.webcitation.org/67oHyoyKP?url=http://www.dccomics.com/blog/2009/12/09/dcu-in-2010-the-return-of-bruce-wayne-hits-in-april.
  91. "Batman solicitations for May 2010 at DC's The Source". Dcu.blog.dccomics.com. 2010-02-11. Arxivləşdirilib: [21] saytından 2012-05-20 tarixində. https://www.webcitation.org/67oHzPWNa?url=http://www.dccomics.com/blog/2010/02/11/take-an-early-look-at-batman-titles-for-may#more-7397.
  92. Pearson; Uricchio. «'I’m Not Fooled By That Cheap Disguise.'» p. 186
  93. Pearson; Uricchio. p. 23
  94. Daniels (1999), p. 31
  95. Pearson, p. 194

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Vikianbarda Betmen ilə əlaqəli mediafayllar var.