Betmen

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(Betmen (personaj) səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Keçid et: naviqasiya, axtar
W21-1a.svg Bu səhifədə iş davam etməkdədir.

Müdaxilə etməyə tələsməyin!

  • Əgər məqalə yarımçıq qalıbsa, məqaləni yaradan istifadəçi ilə əlaqə qura bilərsiniz.
  • Səhifənin tarixçəsində məqalə üzərində işləmiş istifadəçilərin adlarını görə bilərsiniz.
  • Redaktələrinizi mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.
Bu şablon 7 gündən çox redaktə edilməyən məqalələrdən silinə bilər.

Bu məqalə sonuncu dəfə Keete 37 tərəfindən redaktə olundu. 8 gün əvvəl. (Yenilə)
Betmen
2006-09-16 - London - Signs - Batman - Fish and Chips - Bookseller (4889724656)-cropped.jpg
ing. Batman
Batmanlee.png
"Batman №608" buraxılışının üz qabığından olan təsvir. Rəssam: Cim Li, konturçu: Skott Uilyams.
Nəşriyyat Flag of the United States.svg DC Comics
Yayın tarixi "Detektiv komiksləri" #27 (may, 1939)
Yaradan Bill Finger
Bob Keyn
Bioqrafiya
Əsl adı Brüs Ueyn
Cinsi kişi
Boyu 188 sm[1]
Çəkisi 95 kq[1]
Göz rəngi mavi
Saç rəngi qara
Növü insan
Komiks bioqrafiyası
Dünya yaxşı
Komandaları Betmen ailəsi
Ədalət Liqası
Yadlar
Birləşdirilmiş Betmen
Bütün Millətlərin Betmenləri
Patnerləri Alfred Penniuort
Robin
Betgörl
Ceyms Qordon
Pişik-qadın
Supermen
Düşmənləri Cinayətkarlar, hakimiyyətin satqın nümayəndələri. Supercanilər: Coker, İki simalı, Pinqvin, Zəhərli Sarmaşıq, Cənab Friz, Uyuq, Gilüzlü və digərləri
Ləqəbləri Qara cəngavər
Qotem mühafizəçisi
Detektiv Houk
Tomas Kviqli
Frenk Dikson
Gücləri
    • Dahilik səviyyəsində olan intellekt, elmin bir çox sahələrində geniş biliklər
    • Dünyanın ən yaxşı xəfiyyəsi
    • İnsanın fiziki inkişafının pik səviyyəsi
    • Dünyanın bir çox döyüş sənətinin ustası
    • Maskalanmanın və gizliliyin ustası
    • İradənin böyük gücü
    • Böyük maliyyə imkanları
    • Yüksəktexnoloji qurğulara giriş
    • Zirəklik və diribaşlıq
    • Təzyiq və qorxutma ustası
    • Bacarıqlı qılıncoynadan
    • Sərrast atıcı
    • Qaçış bacarığı
Silahları Yarasa bumeranqlar

Betmen (ing. Batman), başlanğıcda Bet-men (ing. Bat-man "Yarasa - adam") — DC Comics nəşriyyat evində buraxılmış ən məşhur komiks personajlarındandır. Bu superqəhrəman personaj rəssam Bob Keyn və yazıçı Bill Fingerin birgə müəllifliyi ilə yaradılmışdır.[2] İlk dəfə 1939-cu ilin may ayında "Detektiv komiksləri" (ing. Detective Comics) buraxılışının 27 nömrəli sayında dərc edilmişdir. Yaxın vaxtlara qədər Bob Keyn personajın əsas yaradıcısı hesab edilirdi, lakin aparılmış bir çox tədqiqatlardan sonra, 2015-ci ildə müəlliflik hüququ Bilə Fingerə təqdim edilmişdir, çünki qəhrəmanın yaradılmasında Keynin töhfəsi olduqca əhəmiyyətsiz idi.

Betmenin orijinal tərcümeyi-hal versiyasında — baş qəhrəman, müvəffəqiyyətli sənaye sahibi, filantrop və qadınların sevimlisi olmuş milyarder Bryus Ueynanın gizli alter-eqosudur. Uşaqlıqda, öz valideynlərinin qətlinin şahidi olmuş, Bryus öz həyatını ədalət uğrunda cinayətin aradan qaldırılmasına və mübarizəyə həsr etməyə and içir. Özünü fiziki və mənəvi şəkildə hazırlayaraq, o, yarasanın stilizə edilmiş kostyumunu geyinərək və cinayətkarlarla qarşı durma üçün şəhərin küçələrinə çıxır[3]. Betmen haqqında bəhs edən başlıca hadisələr, özündə Nyu-YorkÇikaqo şəhərlərinin elementlərini birləşdirmiş uydyrma Qotem şəhərində cərəyan edir[4][5][6][7]. Bir neçə ikincidərəcəli personajların, həmçinin partnyoru olmuş Robinin, eşikağası Alfredin, polis komissarı Ceyms Qordonun və bəzən də superqəhrəman qadın Betgörlun birqə səyləri sayəsində, Betmen Qotem-Siti şəhər hakimiyyətinin satqın nümayəndələrinə, əxlaqsız cinayətkar cəmiyyətə, həmçinin Cokerin, İki Simalının, Zəhərli Sarmaşıq və Pinqvin adlı mənfi personajların üzv olduqları cani qruplara qarşı durur[8]. Superqəhrəmanların əksəriyyətindən fərqli olaraq, Betmen fövqəltəbii qüvvəyə malik deyil, lakin öz intellekti, professional döyüş sənəti bacarığı, elmdə və texnikada olan bilikləri, həmçinin dayanıqlı iradəsi ilə düşmənləri qorxutmağı və geri çəkilmələrinə müvəffəq olur. Daim qarşı durduğu cinayətkarlardan fərqli olaraq, Betmen heç vaxt heç kəsi öldürmür və qisasçılıqla məşğul olmur.

Yarandığı dövrdən etibarən, Betmen çox qısa bir zamanda geniş populyarlıq qazandı və eyniadlı şəxsi komiks silsiləsini nəşr etmək hüququnu əldə etmiş oldu. Vaxt ötdükcə baş qəhrəmanın müxtəlif izahlı versiyaları yaradılmağa başlandı. 1966-cı ildə "Betmen" teleserialının efirdə çıxışından sonra aktyor Adam Uest tərəfindən təcəssüm edilmiş Betmen obrazı çox illər boyunca komikslərdə istifadə olunurdu. 1980-ci illərdə Qara cəngavərə daha qorxunc zahiri görünüşün geri qaytarılması qərara alınmışdır və həmin yeni obraz, Frenk Millerin müəllif olduğu, 1986-cı ildə işıq üzü görmüş Batman - The Dark Knight Returns (Betmen: Qara cəngavərin qayıdışı) adlı mini komiks serialında öz əksini tapmışdır. Miller tərəfindən təkrarən yazılmış yeni obraz, daha sonralar rejissor Tim Börton tərəfindən 1989-cu ildə ekranlaşdırılmış "Betmen" və rejissor Kristofer Nolan tərəfindən 2005-ci ildə təkrarən çəkilmiş Betmen: Başlanğıc filmlərinin yaradılması üçün əsas olmuş və personajın məşhurluğunu dirçəltməyə imkan yaratmışdır[9]. Mədəni ikona qismində, Betmen obrazı kino, televiziya və kitablar üçün adaptasiya edilmiş, həmçinin video oyunlar, oyuncaqlar və geyimlər kimi bütün dünyada satılan malların müxtəlif növlərində meydana çıxırdı. Hal-hazırda Betmen IGN versiyasına görə "Bütün vaxtların komikslərinin yüz ən yaxşı qəhrəmanı" siyahısında 2 yeri tutaraq, SupermenHörümçək-adam ilə birlikdə ən tanınmış superqəhrəmanların üçlüyünə daxil olur[10].

Nəşrlərin tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Yaradılması[redaktə | əsas redaktə]

Betmenin yaradıcısı Bob Keyn, italyan rəssamı Qratsiano Oriqanın karikaturası, 1993-cü il

1939-cu ilin əvvəlində "Action Comics" seriyalarındakı "Supermen" personajının müvəffəqiyyətindən sonra "National Publications" (sonralar DC Comics adlandırılacaq) kompaniyasının redaktorlarından olan Vin Sallivan (ing. Vin Sullivan) Bob Keynə "Supermen" personajının uğurunu təkrarlayan yeni personajların hazırlamasını təklif edir. Nəşriyyatın sorğusuna cavab olaraq, Bob Keyn "Bet-Men" (sonralar "Batman") adlı personajı yaratmaq qərarına gəlir. Keyn ilə birlikdə yeni qəhrəman üzərində çalışan Bill Finger aldığı təəssüratlar və işin gedişatı barəsində daha sonralar bunları söyləmişdi:

" Keyn "Betmen" təxəllüslü personajın yaradılması ideyası var idi, və o istəyirdi ki, mən onun eskiz şəkillərinə baxım. Mən Keynə yaxınlaşdım, və o, arzuladığı və zahirən Supermenə olduqca bənzəyən personajı çəkdi; personajın üzərində, fikrimcə qırmızımtıl triko, çəkmələr və ip üzərində yırğalanan kiçik maska təsvir olunmuşdur. Personajın kostyumunu dik şəkildə yerləşdirilmiş iki böyük sərt yarasa qanadları bəzəyirdi. Kostyumun mərkəzində "Yarasa" şəkli olan böyük bir emblem vardır, eskizin aşağısında isə, böyük hərflər ilə "BETMEN" sözü yazılmışdır[11].
"

Finger, Keynin başlanğıcda planlaşdırdığı qəhrəman obrazını korrektə etməyi qərara alır və personajın gerçək şəxsiyyətinin gizlədilməsi üçün simasındakı maskanın bütöv olmasını, həmçinin yarasa qanadlarının olduqca bayağı göründüyünü hesab edərək, onun klassik qara plaş ilə əvəz olunmasını təklif edir[12][13][14][15]. Finger personaja "Brüs Ueyn" (ing. Bruce Wayne) adını verir; o, şotland rahibi, kral və xanımların sevimlisi olmuş Robert Brüsdən ilhamlanaraq qəhrəmana zadəgan keyfiyyətlərini vermişdir. Finger, daha sonralar "Brüs Ueyn" adının 1936-cı ildə yazıçı Li Falk məşhur olmuş "Fantom" (ing. The Phantom) komiks qəhrəmanının əsasında yaratdığını söyləmişdir[16].

Betmen tərcümeyi-halının müxtəlif detalları, həmçinin süjetin özü və vizual dizayn 1930-cu illərin kütləvi mədəniyyəti - o dövrün filmləri, jurnalları, qəzetləri, komiksləri, həmçinin Keynin şəxsi tərcümeyi-halı əsasında yaradılmışdır. Keyn məhz 1920-ci ildə ekranlaşdırılmış Zorro nişanı və 1930-cu illərin məşhur Yarasa pıçıltısı adlı filmlərin təsiri altında Betmenə yeni bədii tərtibat əlavə etmişdir. Həmin dövrün ədəbiyyat qəhrəmanları, misal üçün 30-cu illərin pulp-jurnallarının ayrılmaz siması olmuş Dok Sevic və yaxud cinayətlə və haqsızlıqla mübarizə aparmış Kölgə adlı sirli superqəhrəman, Betmen obrazının xarakterikləşdirilməsi üçün istifadə edilmişdirlər; Finger, Betmenin peşəkar xəfiyyəlik bacarıqlarını Şerlok Holmsdan ilhamlanaraq yaratmışdır[17].

Keyn avtobioqrafiyasında personajın yaradılmasının təfərrüatları ilə bölüşmüşdür:

" Bir dəfə mən Bilə [Finqerə] zəng vurdum və dedim ki, məndə Bet-Men adlı yeni personaj var, lakin sadə eskizlər üzərində təsvir olunan personaj, hələ tam başa çatdırılmayıb. Mən, Bilin bu eskizlər ilə yaxından tanış olmasını istəyirdim. O gəldi və mən ona şəkilləri göstərdim. O zamanlar, personajın simasında kiçik maska var idi və həmin maska daha sonralar Robin adlı digər personajda tətbiq edilmişdir. Şəkillər ilə tanış olan Bil belə bir təklif irəli sürdü: "Məxfilik təəssüratının yaradılması üçün personajın yarasaya daha çox bənzəməsi və bunun üçün də göz ətrafları istisna olmaqla bütün üz nahiyəsinin örtülməsi məqsədəuyğun olardı. Həmin etapda, Bet-men qırmızı rəngli kostyum daşıyırdı, qanadları və maskası isə qara rəngdə idi. Mən düşünürdüm ki, qara ilə qırmızı rənglərin birgə kombinasiyası daha uyğundur. Bil, həmin kostyumun həddindən artıq parlaq olduğunu qeyd edərək, boz və qara rənglərin istifadəsinin personaja qorxunc görünüş bəxş edəcəyini söylədi. Əllərə bərkidilmiş sərt qanadlar, kostyumun ən maraqlı detalı idi. Lakin qanadların böyük ölçüləri baş qəhrəmana maneəçilik törədə bilərdi və buna görə biz Bil ilə qərara gəldik ki, kostyumu yarasa qanadlarına bənzəyən plaş ilə əvəz etməliyik. Bundan başqa, barmaq izlərinin əşyalar üzərində qalmaması üçün personajın əlində əlcəklərin olması başlıca şərt idi və biz eskizə müvafiq əlavəni etmək qərarına gəldik[16]. "

Müəllif hüquqları məsələsi[redaktə | əsas redaktə]

Keyn Betmen haqqında olan bütün komikslərin üzlərində onun müəllifliyini məcburi şəkildə göstərilməsi şərti ilə birlikdə personajın müəllif hüquqlarını imzaladı. Lakin naməlum səbəblərdən, müqavilə şərtlərinin riayəti 1960-cı illərin ortalarında dayandırılmışdır — belə ki, satışa buraxılan komikslərin üzəridə qeyd edilən Keynin adı ssenaristlərin və rəssamların standart imzaları ilə əvəz edilmişdir. 1970-ci illərin sonlarında Cerri SiqlCo Şuster Supermen, Uilyam Miltonun isə Ecazkar qadın komikslərində müəllif kimi (created by) qeyd edilməyə başlanmalarından sonra Bob Keyn də bu və ya digər Betmen komikslərinin buraxılışlarında ənənəvi müəllif imzaları ilə birlikdə personajın müəllifi qismində qeyd edilməyə başlamışdır.

Keyndən fərqli olaraq, Bil Finger analoji tanınma və məşhurluq əldə etmədi. O, 1960-cı illərə qədər personajın müəllifi kimi xatırlanırdı, sonrakı illərdə isə, onun Betmenin yaradılmasında olan rolu tədricən azaldılmağa başladılmışdır. 1965-ci ilin fevral ayında işıq üzü görmüş Batman № 169 buraxılışında, redaktor Culius Şvarts Fingeri komikslərdə sabit şəkildə supercanilik edən Ridler personajının yaradıcısı adlandırmışdır. Tezliklə Fingerlə imzalanan müqavilə yalnız onun iştirakı ilə satışa buraxılmış komikslərin miqdarını tənzimləyirdi, onun müəlliflik hüququnu təsdiqləyən adı isə üz qabıqlarından çıxardılmışdır. Keyn bu haqda daha sonralar bunları söyləmişdir: "Bil öz karyerasında böyük nailiyyətlərin olmadığına görə məyusluq hissi yaşayırdı. O özünün yaradıcılıq potensialının tam şəkildə istifadə edilmədiyini və bununla əlaqədar olaraq da müvəffəqiyyətin ondan yan keçdiyini hesab edirdi"[18]. Finger 1978-ci ildə vəfat edir, lakin DC Comics nəşriyyat evi onu Betmen obrazının yaradıcılarından birisi kimi qəbul etməkdən imtina edir. Buna baxmayaraq, Finger indiyə kimi Yaşıl Fənər adlı başqa bir personajın müəllifi olaraq tanınır.

Finger və Keyn ilə müxtəlif layihələr üzərində çalışmış Cerri Robinson, Keyn tərəfindən betmen personajının müəlliflik hüququna bilavsitə sahib olmaq qərarını ciddi tənqid atəşinə məruz qoyur. 2005-ci ildə məşhur The Comics Journal dərgisinə etdiyi intervyuda o, eskiz kağız üzərində yaradılmış personajdan fərqli olaraq, Keynin nə əldə etdiyi şöhrətlə, nə də aldığı pullar ilə bölüşmək fikrində olmadığını qeyd etmişdir.

" Cerri Robinson:
Müəlliflərin siyahısına Bili daxil etmək lazımdır, çünki mən bilirəm ki, o orada aktiv şəkildə iştirak edirdi. Bu, mənim Boba bağışlamayacağım tək şeydir. <… > Hüquqi anlamda hər şey Siql və Şuster tandemində olduğu kimi tənzimlənməli və çap edilən komikslərdə bir yazıçının və bir rəssamın müəllifliyi göstərilməli idi[19].
"

Başlanğıcda Keyn, öz keçmiş iş yoldaşı olmuş Fingerin personaja dair sürdüyü müəlliflik iddialarını təkzib edirdi və hətta 1965-ci ildə pərəstişkarların ünvanına açıq məktub göndərərək, Fingerin nəinki Betmenə qarşı, həmçinin Robin və digər aparıcı superqəhrəmanlara və supercanilərin müəllifliyini süni yollarla mənimsəməyə çalışdığını yazmışdır. Keynin sözlərinə görə, Fingerin bütün bəyanatları dələduzluqdur və qətiyyən həqiqətlərə uyğun deyil. Keyn həmçinin Fingeri "kabus-yazıçılardan" birisi olduğunu bildirərək, komikslərin üzlərində onun adının yoxluğunu, onun novatorluq keyfiyyətlərinə malik olmadığını və məhz bu səbəbdən də kabus kimi digər müəlliflərin kölgəsində qaldığını bildirmişdir[20]. 1989-cu ildə Keyn etdiyi müsahibələrin birisində, Bil Fingerlə daha öncə yaşadığı hadisələri yenidən yada salaraq, bunları söyləmişdir:

" O zamanlar DC siyasəti, daha çox rəssamlara yönəldilmişdir, yazıçılar isə ikincidərəcəli şəxslər olaraq qəbul edilirdilər. Əgər sən yaza bilmirsənsə — digər yazıçıları həmin layihəyə cəlb edirlər, amma onların adı heç vaxt komiksin hazır variantında göstərilmirdi. Bil məni heç zaman müəlliflik hüququ məsələsində rəsmi müraciət etmədiyi üçün mən könüllü şəkildə bu danışıqlıqları başlamırdım. Düşünürəm ki, bütüm problem mənim eqoizmimdə idi. Mən onun [Fingerin] ölümü xəbərini eşitdiyim zaman çox məyus oldum[21]. "

Birinci nəşrlər[redaktə | əsas redaktə]

The Case of the Chemical Syndicate (azərb. Kimya sindikatı haqqında iş) adlandırılan və Betmen haqqında bəhs edən birinci komiks süjeti, 1939-cu ilin mayında Detective Comics № 27 buraxılışında dərc edilmişdir. Betmenin də birgə iştirak etdiyi hadisələr, başlanğıcda pulp-jurnalları üslubunda yazılırdı (o dövrün pulp-jurnallarında sensasiyalı, qalmaqallı və həssas materiallar və hekayələr dərc edilirdi). Bu özünü təkcə rəssamların tərtibat fəaliyyətində deyil, həm də personajın özünün cinayətkarlara qarşı etdiyi hərəkətlərdən dolayı peşmanlığında biruzə verirdi. Betmen tezliklə oxucular arasında məşhurluq əldə etdi və 1940-cı ildə şəxsi komiks seriyalarını nəşr etmək hüququnu qazandı və paralel şəkildə də Detective Comics peyda olmaqda davam edirdi. O zaman National Publications şirkəti komikslərin ən böyük naşiri hesab edilirdi və Supermen və Ecazkar qadın ilə birlikdə, Betmen personajı nəşriyyatın müvəffəqiyyətinin təməl daşı olmuşdur[22]. Başlanğıcda World’s Best Comics (rus. Dünyanın ən yaxşı komiksləri) adı ilə tanınan və 1940-cı ilin payızında debüt edən World’s Finest Comics (azərb. Dünyanın ən gözəl komiksləri) adlı komiks seriyalında Betmen və Supermen yan yana meydana çıxmağa başladılar. Seriyalın yaradıcılarının arasında Cerri Robinson və Dik Sprenqin adlarını qeyd etmək olar.

İlk buraxılış ərzində personaja zahiri görünüşün və xarakterin detallarını özündə ehtiva edən bir neçə element əlavə edilmişdir. Keynin sözlərinə görə, o, birinci altı buraxılış ərzində Betmenin çənəsini daha ifadəli etmiş, həmçinin kostyumun tərkib hissəsi olan üz maskasındakı qulaqları uzatmışdı; Betmenin sabitləşmiş obrazını isə, o, təxminən bir il sonra əldə etmişdir[23]. Sonrakı dövrlərdə Betmenin ayrılmaz atributuna çevrilmiş kəmər elementi ilk dəfə 1939-cu ilin iyul ayında, Detective Comics № 29 buraxılışında nümayiş edilmişdir, üzərində yarasa loqosu olan bumeranqlar, həmçinin Betaplan adlandırılan və uçuş aparatının analoqu olan baş qəhrəmanın ilk nəqliyyat vasitəsi №31-li buraxılışda təqdim olunmuşdur. Mənşə tarixi və personajın uşaqlığı 1939-cu ilin noyabrında buraxılmış № 33 komiksində göstərilmişdir. Finger həmçinin Ueynin valideynlərinin qətli haqqında bəhs edən süjetin müəllifi hesab edilir. Komiksin baş səhifəsində gənc Brüs Ueyin öz valideynlərinin qəbiri qarşısında ayaq üstə duraraq, onların ölümünün qisasını almağa və bundan sonra öz həyatını cinayətlə mübarizəyə həsr etməyə and içməsi səhnəsi təsvir edilmişdir[24][25][26].

Zamanla Betmen personajı standart pulp-versiyalardan uzaqlaşaraq daha unikal görkəmə və xarakterə sahib olmuş oldu. 1940-cı ilin aprel ayında nəşr eidlmiş Detective Comics № 38 buraxılışında ilk dəfə Betmenin gənc şəriki, Robin adlı personaj oxuculara təqdim olunmuşdur[27]. Robin adlı personaj Fingerin təklifi üzrə daxil edilmişdir, bu addım baş qəhrəmanın "Doktor Uotsona bənzər" bir şəxslə dostluq etmək ehtiyacı ilə qəbul edilmişdir[28]. Keynin Betmeni solo qəhrəmanı olaraq görməyə üstünlük verməsinə baxmayaraq, məhz Robinin tətbiqi komiks satışlarını demək olar ki, iki dəfə artırdı və sonrakı dövrlərdə böyük superqəhrəman və gənc partnyorların meydana çıxmasının tendensiyasının başlanğıcını verdi[29].

1942-ci ilə kimi Betmen haqqında bəhs edən süjetlərdə praktiki olaraq bütün kanonik detallar artıq daxil edilmişdir[30]. DC Comics nəşriyyat evi İkinci dünya müharibəsindən sonrakı ilk illərdə, çoxsaylı insanların həyatlarını aparmış o dövrün ağır durumundan maksimal uzaqlaşdırılmış süjetlərin yaradılmasına yönəlməyə başladı. Nəşriyyat evi tərəfindən 1940-cı ilə qədər dərc edilən buraxılışlarından tutqun və depressiv süjetlər götürülmüşdür. Oxuculara pozitiv abu-havanın bəxş edilməsi məqsədilə, Betmenin cinayətin və hər hansı başqa neqativ hadisələrdən azad edilmiş şəhərdə mötəbər və tərbiyəli vətəndaş kimi təqdim edilmişdir[31].

1950—1960-cı illərin başlanğıcı[redaktə | əsas redaktə]

Cerri Robinson — 1940-1950-ci illərdə satışa buraxılmış seriyaların birgə müəllifi və bütün nəşr dövründə aktiv fəaliyyət göstərmiş ən görkəmli ssenarist idi.

1950-ci illərdə komikslərin məşhurluğunun qəflətən azalmasından sonra, Betmen bəzi personajlardan fərqli olaraq, özünün pərəstiş kütləsini itirmədi və nəşrlərdə görünməkdə davam edirdi[32]. 1952-ci ilin iyununda nəşr edilmiş Superman № 76 buraxılışının The Mightiest Team in the World (azərb. Dünyada ən qüdrətli komanda) adlı süjet xəttində Betmen ilk dəfə əsas seriya çərçivəsində Supermenlə birləşir, və onların hər ikisi şəxsiyyətləri barəsində ətraflı məlumat əldə edirlər. Süjet xəttinin müvəffəqiyyətinin ardınca, hər iki qəhrəmanın yenidən birləşdiyi World's Finest Comics seriyası hekayə strukturunu qismən dəyişdirdi və hər iki personajı birgə komanda şəklində təqdim etdi. Seriya ticari müvəffəqiyyəti əldə etmiş oldu və cari tendensiya 1986-cı ildə baş vermiş genişmiqyaslı reorqanizasiya işlərinə kimi mövcud oldu.

Betmen haqqında bəhs edən komikslər psixoloq Frederik Vertam tərəfindən 1954-cü ildə satışa çıxarılmış "Günahsızların yoldan çıxardılması" (ing. Seduction of the Innocent) kitabında tənqid obyektinə çevrilmişdir. O belə bir fikir söylədi ki, uşaqlar adətən komikslərdə gördükləri hərəkətləri, o cümlədən cinayətkarlığı yamsılamağa meyllidirlər və bu səbəbdən də Betmen haqqında olan komiksləri yeniyetmələrə neqativ təsir göstərən başlıca amil kimi xarakterizə etmək olar. Xəfiyyəlik, triller və qorxu janrlarının populyarlıq sıçrayışından sonra komikslər yeniyetmələrin arasında cinayətlərin artırılmasının başlıca faktoru olaraq qiymətləndirilmişdir. Həbs olunmuş bəzi gənc cinayətkarlar sorğu-sual prosesi zamanı, bu tipli komiksləri daim oxuduqlarını və məhz bu səbəbdən də müvafiq cinayəti törətdiklərini etiraf etmişdilər. Vertam günahı gənc cinayətkarların və onların məsuliyyətsiz valideylərin üzərindən götürərək, bu insanların daim oxuduqları komikslərə yönəltməyi təklif etdi[33]. Komiks buraxılışlardan birisində Betmen və Robinin arasında açıq-aşkar göstərilən homoseksual münasibətlər, Vertamın diqqət yönəltdiyi daha bir məqam oldu[34]. Bu cür ehtikarlıqlar nəticəsində, komikslərin məşhurluq səviyyəsi aşağı düşdü, nəşriyyatlar isə, komikslərdə zorakılığın səviyyəsini izləməyə icazə verən Comics Code Authority adlanan senzura sistemini daxil etmək məcburiyyətində oldu[35][36]. Doğma şəhərlərində əmin-amanlığı asanlıqla dəstəkləyən superqəhrəmanlar haqqında süjetlər yenidən məşhurluq əldə etməyə başladılar. DC iki yeni personaj-qadını daxil etmək qərarına gəlirlər (1956-cı ildə Betvumeni, 1961-ci ildə isə Betgörlu)[37].

1950-ci illərin sonlarında Betmen haqqında komikslərdə süjetlər elmi-fantastik xarakter daşımağa başladı, DC şirkəti daha çox ikincidərəcəli personajlara istiqamətlənərək, yeni süjetlərdə elm sahəsində fantastik fərziyyələri müvəffəqiyyətlə meydana çıxırdı[38]. Şirkət alman çoban iti (Bet-it) və familyar ruh olan Bet-gənə kimi yeni personajları yaratmaq qərarına gəlir, süjet xəttində isə getdikcə daha çox yadplanetli varlıqlar peyda olmağa başlayır. 1960-cı ilin fevralında, The Brave and the Bold № 2 buraxılışında, Betmen Amerikanın Ədaləti Liqasının tərkibində debüt etdi, bir il sonra isə, əsas personajlardan biri kimi eyni adlı komiks seriyasında çıxış etməyə başladı.

Personajın yenidən mənalandırılması[redaktə | əsas redaktə]

Betmen (Adam Uest) və Robin (Bert Uord) 1966-cı ildə ekranlaşdırılmış teleserialın baş qəhrəmanları idilər. Uest tərəfindən yaradılmış personajın obrazı sonrakı bir neçə il boyunca komikslərdə istifadə olunurdu

1964-cü ildə Betmen haqqında komikslərin məşhurluğu kəskin düşdü. Bob Keyn fərz etdi ki, bunun nəticəsində DC şirkəti Betmeni "öldürməyə" qərar qəbul edə bilər[39], ancaq bunun əvəzinə əsas seriyanın ssenaristi postu Culius Şvartsa həvalə olundu. O, 1964-cü ilin mayında Detective Comics № 327 buraxılışı ilə başlanmış radikal dəyişikliklərin təşəbbüskarı oldu. Şvarts Betmen haqqında olan süjetlərə detektiv janrını qaytarmağa qərar verdi və personajın obrazının dəyişikliyi məqsədilə rəssam Karmayn İnfantinonu dəvət etdi. Betmenin kostyumu və onun istifadə etdiyi betmobil ciddi modifikasiya olunmuşdur, onların hər ikisinin üzərinə stilizasiya edilmiş qara yarasa və onu haşiyələndirən sarı ellips əlavə edilmişdir. Kosmik varlıqlar, 1960-cı illərdə yaradılmış yeni personajlar, həmçinin Betvumen və bəzi başqa qəhrəmanlar süjetdən uzaqlaşdırılmış, Ueynin eşikağası Alfred isə, süjet xəttinə uyğun olaraq öldürülmüşdür, ancaq oxucuların mənfi reaksiyasın görə nəşriyyat, onu tezliklə geri qaytarmağı qərara almışdır. Pelisayds malikanəsinə tezliklə Ueynin yaxın qohumu - Harriet xala köçür və o, Brüs və Dik Qreyson ilə birgə yaşamağa başlayır[40].

"Betmen" teleserialının 1966-cı ildə geniş ekranlara buraxılışı, komiks-personaja əhəmiyyətli təsir göstərdi. Seriyanın məşhurluğu artmağa başladı, və buraxılışların satışları 900 000 surətə yaxınlaşdı[41]. Teleserialınardına komiks serialarında Betgörl və Alfred kimi keçmiş personajların yenidən qayıdışı baş vermişdir. Komikslərin pərəstişkarlar arasında olan müvəffəqiyyətə baxmayaraq serial 1968-ci ildə ləğv edilmişdir və Betmen haqqında komikslərin satışları da növbəti dəfə enməyə başlamışdır.

1969-cu ildə yazıçı Dennis O'Nil və rəssam Nil Adams Betmen obrazını maksimal dərəcədə Adam Uestin adətən seriallarda təqdim etdiyi obrazdan uzaqlaşdırmaq istiqamətində, personajın öz köklərinə qaytarılması, onun çəkildiyi süjetlərin daha tutqun olması və Betmeni - "Qara cəngavərə" çevirmək üçün bir sıra cəhdlər göstərdilər[42]. O'Nilin sözlərinə görə, layihənin başlanğıcında, o, DC nəşriyyatının kitabxanasına tez-tez baş çəkirdi və burada Keyn və Fingerin işləri ilə tanış olmaq üçün Betmen haqqında komikslərin erkən buraxılışlarını oxuyurdu[43].

1970-ci ilin yanvar ayında Detective Comics № 395 buraxılışında təqdim olunan The Secret of the Waiting Graves (azərb. Gözləyən qəbirlərin sirri), O'Nil və Adamsın ilk birgə süjet layihəsi oldu. O dövrün bir neçə süjeti Culius Şvartsın iştirakı ilə O'Nil və Adams, həmçinin kontur ustası Dik Cordano tərəfindən yazılmışdır. Betmen seriyaları üzərində müxtəlif yazıçılardan və rəssamlardan ibarət böyük iş qrupu çalışırdı[44]. Cordanonun sözlərinə görə, onlar tutqun və tünd Betmenə geri qayıtmaq qərarına gəldilər, və məhz bu qərarın nəticəsində, komikslər oxuyucular arasında çox yaxşı qəbul edilmişdir. Bu gün bizim hamımızın istifadə etdiyiminz iti yarasa qulaqları və qara plaşı olan ənənəvi Betmen obrazı da Adamsın obraz variantlarından birisi hesab edilir. Adams və O'Nil birgə işləri sayəsində, komikslərin pərəstişkarlarının arasında geniş tanınmaya nail oldular, lakin bu məşhurluq satışların səviyyəsini artırmağa cuzi səviyyədə kömək etdi.Analoji vəziyyət növbəti seriya müəllifləri arasında da baş verdi - yazıçı Stiv Enqlhart və rəssam Marşall Rocers tandemi tərəfindən 1977-ci ilin avqust ayından başlayaraq, 1978-ci ilin aprel ayına kimi davam etmiş № 471-476 buraxılışları daha sonralar rejissor Tim Börton tərəfindən 1989-cu ildə Betmen filminin, 1992-ci ildə isə eyniadlı cizgi filminin ekranlaşdırılmasına ciddi təsir göstərmişdir. 1980-ci illərdə Betmen haqqında olan komikslərin satışlarının sayı durmadan azalırdı və 1985-ci ildə rekord aşağı səviyyəyə çatdı[45].

Frenk Millerin seriyası və sonrakı dövr[redaktə | əsas redaktə]

1986-cı ilin fevral-iyun aylarında müəllif Frenk Miller tərəfindən yaradılmış "Batman: The Dark Knight Returns" (azərb. Betmen: Qara cəngavərin qayıdışı) adlı mini-seriyanın təqdimatı keçirildi. Əlliyaşlı Brüs Ueynin həyat tarixçəsinə toxunan mini-seriya personajın məşhurluğunun böyük sıçrayışına səbəb oldu, nəşriyyat evinin keçmiş maliyyə müvəffəqiyyətini geri qaytardı, həmçinin nəşriyyatın ən gözə çarpan seriyalarından birisinə çevrildi[46].

Həmin il Dennis O'Nil Betmen haqqında bəhs edən seriyaların redaktoru postuna yenidən təyin olundu və "Sonsuz Yer kürələrində böhran" adlanan iri həcmli krossover keçidinin təşəbbüskarlarından birisi oldu (krossover - bir neçə müstəqil uydurulmuş kainatın qəhrəmanlarının birləşdiyi bədii əsərə verilən addır). Krossover nəşriyyatın superqəhrəmanlarının şəxsiyyətlərinin status-kvosunu birdəfəlik dəyişdirməyə müvəffəq oldu. Sonsuz paralel dünya çoxluğunu özündə ehtiva edən multikainatın ləğvi vasitəsi ilə, krossover 50 illik hekayə konsepsiyalarına dəyişiklik gətirərək, DC Comics şirkətinin bütün seriyalarını sıfırlaşdırılmış və "yenidən işə salınmışdır". O'Nilin sözlərinə görə, o, Betmen personajlarının tamamilə yeniləməsi üçün xüsusi olaraq işə götürülmüşdür. Nəticələrdən biri Batman: Year One (azərb. Betmen: Birinci il) süjet tağı olmuş, 1987-ci ilin fevral-may aylarında çıxarılmış Batman № 404-407 buraxılışlarında Frenk Miller və rəssam Devid Mazuçelli Betmenin mənşəyini yenidən yazmışlar. Sonradan seriyanın oturuşmuş qaranlıq stilini yazıçı Alan Mur və rəssam Brayan Bolland davam etdirərək, Batman: The Killing Joke (azərb. Betmen: Öldürücü zarafat) tək buraxılışını təqdim etmişlər. Bu buraxılışda komissar Qordonu dəli etmək istəyən Coker onun qızı Barbaranın ayağını yaralayır, daha sonra isə Qordonu qaçıraraq ona fiziki və psixoloji işgəncə verir[47].

Betmenə olan geniş auditoriya diqqəti, 1988-ci ildə oxucular tərəfindən açıq səsvermənin həyata keçirilməsi üçün başlıca səbəb oldu (səsvermədə ikinci Robinin, Ceyson Toddun öldürüləcəyi və ya sağ qalacağı üzrə sorğu aparılırdı). 28 səs fərqi ilə, oxucular Toddun ölümünə dair lehinə səs verdilər və komiks qəhrəmanı Batman: A Death in the Family (azərb. Betmen: Ailədə ölüm) buraxılışında qətlə yetirilir. Həmin hadisədən bir il sonra isə, Tim Börton tərəfindən Betmen obrazının ictimaiyyətin diqqətini yenidən geri qaytarmağa müvəffəq olmuş, yaradıcı qrupa isə milyonlarla dollarlar yayım və marketinq gəliri gətirmiş yeni tammetrajlı film ekranlaşdırılırmışdır. Bununla belə, sonrakı dövrlərdə efirdə yayımlanmış üç film — rejissor Tim Börtonun "Betmen qayıdır" və rejissor Coel Şumaxerin "Betmen həmişəlik" və "Betmen və Robin" filmləri o qədər müvəffəqiyyətli olmurlar. Betmen barəsində franşizanın uğurlu yenidən buraxılışı rejissor Kristofer Nolanın 2005-ci ildə "Betmen: Başlanğıc", "Qara cəngavər" (2008) və "Qara cəngavər: Əfsanənin dirçəlişi" (2012) filmlərinin ekranlaşdırmasından sonra baş verdi. 1989-cu ildə surətləri yarım milyon həcmində satılmış və Betmenin birinci solo ifası olmuş "Legends of the Dark Knight" (azərb. Qara cəngavərin əfsanələri) seriyasının buraxılışına start verilmişdir[48].

1993-cü ildə Batman: Knightfall (azərb. Betmen: Cəngavərin məğlubiyyəti) adlı süjet tağında "Beyn" adlı yeni cani peyda olur - o, seriyaların birində Brüs Ueynin onurğasını sındırır. Betmen, onurğasından müalicə aldığı zaman, onun qara plaşını Azrail ləqəbi ilə tanınan və Qotem şəhərinin potensial qatili və linç edəni olan Jan-Pol Velli oğurlayır və öz üzərində daşımağa başlayır. Bu və onun ardınca Betmen haqqında bəhs edən digər krossoverlər üzərində yazıçılar Daq Monk, Çak Dikson və Alan Qrant çalışmışdılar. 1998-ci ildə Batman: Cataclysm (azərb. Betmen: Kataklizm) adlı yeni krossover işıq üzü görür. Krossover özündə 1986-cı ildə baş vermiş kapital modifikasiya anından etibarən, Qotem şəhərinin dağılmasınadək Betmen və onun ətrafında fiqurasiya etmiş digər personajlar ilə baş vermiş bütün hadisələri birləşdirmişdir. Seriyanın bitməsindən sonra O'Nil tutduğu vəzifədən azad edilmiş və Bob Şrek adlı digər redaktor ilə əvəz edilmişdir.

2000-ci il və müasir dövr[redaktə | əsas redaktə]

Uydurma tərcümeyi-hal[redaktə | əsas redaktə]

DC şirkətinin yürütdüyü siyasətə uyğun olaraq, Betmen obrazının tərcümeyi-halı 70 il ərzində əhəmiyyətli və əhəmiyyətsiz olan ciddi dəyişikliyə məruz qalmışdır.

Xarakteristika[redaktə | əsas redaktə]

Betmenin orijinal hekayəsi, keçmişi, görünüşü və davranışları illər keçdikcə, böyük dəyişikliyə uğramışdır. Lakin bununla bərabər, ailəsinin ölümü və ədalət tərəfində olması kimi mövzular dəyişmədi. Bütün əhvalatlarda Betmenin 188 sm boyu və 95 kiloqram çəkisi vardır. Betmenin gerçək şəxsiyyəti xeyriyyəçi olan Brüs Ueyndir. Atası həkim Tomas Ueyn və anası Marta Ueyndir. Günlərin birində onlar gecə vaxtı kinoteatrdan çıxan zaman küçə oğrularından biri olan Co Çill tərəfindən öldürülmüşlər. Bu hadisənin şahidi olan Brüs ailəsinin intiqamını almaq üçün müxtəlif məşqlər etməyə başlayır və sonda "Betmen" kimi tanınır. Brüs Ueynə bu işlərində ailəvi dost olan Alfred Penniuort kömək edir. Uzun müddətdən sonra Co Çill naməlum qatillər tərəfindən öldürülür. Bu zaman Betmen qatilləri öldürür və burada ağır vəziyyətdə olan Co Çilli görür. Co Çill ona əsl adının Cozef Çilton olduğunu deyərək, ölür.

Betmen ona lazım olan müxtəlif mexanizmləri, gizli yeri olan Mağarada saxlayır. Polislərin hansısa cinayətkarı tuta bilməyən zaman Betmeni çağırmaq üçün sadəcə olaraq Yarasa siqnalını yönləndirmələri kifayətdir. Betmenin bir çox qəhrəmanlar kimi xüsusi gücləri yoxdur. Onun düşmənləri ən çox tanınan quldurlardan biridir. Əsasən, düşmən personajları 1938-1940-cı illər arasında yaradılmışdır. Betmenin ən qəddar düşmənləri sırasında "Coker", "İki simalı", "Pinqvin" kimi personajlardır. Dostları Alfred, Penniuort, Ceyms Qordon, Betgörl, Supermen ilə birlikdə onlara qarşı müvəffəqiyətlə mübarizə aparır.

Filmlər[redaktə | əsas redaktə]

İl Film Qeydlər
1943 Betmen Columbia Pictures
1949 Betmen və Robin Columbia Pictures
1966 Betmen 20th Century Fox
1989 Betmen Warner Bros.
1992 Betmen qayıdır Warner Bros.
1995 Əbədi Betmen Warner Bros.
1997 Betmen və Robin Warner Bros.
2005 Betmen: Başlanğıc Warner Bros.
2008 Tünd cəngavər Warner Bros.
2012 Tünd cəngavər 2 Warner Bros.

Video oyunlar[redaktə | əsas redaktə]

İl Video oyun Studiya
1989 Batman Ocean Software
1992 Batman: Return of the Joker Dentons
1992 Batman Returns Konami
1995 Batman Forever Probe Entertainment
1997 Batman & Robin Probe Entertainment
2000 Batman Beyond: Return of the Joker Kemco
2001 Batman: Vengeance Ubisoft Montreal
2003 Batman: Dark Tomorrow HotGen
2003 Batman: Rise of Sin Tzu Ubisoft Montreal
2005 Batman Begins Eurocom
2008 Lego Batman: The Videogame Traveller's Tales
2009 Batman: Arkham Asylum Rocksteady Studios
2011 Batman: Arkham City Rocksteady Studios
2011 Batman: Arkham City Lockdown NetherRealm Studios
2012 The Dark Knight Rises Gameloft
2012 Lego Batman 2: DC Super Heroes Traveller's Tales
2013 Batman: Arkham Origins Blackgate Armature Studio
2013 Batman: Arkham Origins Worner Bros. Games Montreal
2013 Batman: Arkham Origins NetherRealm Studios
2014 Lego Batman 3: Beyond Gotham Traveller's Tales
2015 Batman: Arkham Knight Rocksteady Studios

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,0 1,1 Prospero (2016-03-28). "50 years of Batman on film: how has his physique changed?". economist. http://www.economist.com/blogs/prospero/2016/03/shape-shifter. İstifadə tarixi: 2016-04-24. "Ironically, data collected by Moviepilot suggest that since Batman first appeared in feature-length films 50 years ago, Mr West has been the closest in physique to the Gotham crusader as specified in the comic books: 6'2" (1.88m) tall, and weighing 210 pounds (95kg)."
  2. Bill Finger (w), Bob Kane (p). "The Case of the Chemical Syndicate" Detective Comics #27 (May 1939), DC Comics
  3. Beatty Scott, pp. 40—44
  4. Batman (vol. 1) #242 (June 1972)
  5. Detective Comics (vol. 1) #846 (September 2008)
  6. Mackeever, Samuel Anderson (1980). Glimpses of Gotham ; and, City characters, 2, New York: National Police Gazette Office.
  7. Steranko, Jim (1970). The Steranko History of Comics. Reading, Pa.: Supergraphics, 44. ISBN 0-517-50188-0.
  8. Pearson; Uricchio. "'I'm Not Fooled By That Cheap Disguise.'" p. 186.
  9. "The Big Question: What is the history of Batman, and why does he still appeal?". The Independent (London). 22 июля 2008. https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/film-and-tv/features/the-big-question-what-is-the-history-of-batman-and-why-does-he-still-appeal-873780.html.
  10. "Batman — Top 100 Comic Book Heroes". IGN Entertainment. 2011-05-27. Arxivləşdirilib: [1] saytından 2012-05-20 tarixində. https://www.webcitation.org/67oHZbSqh?url=http://www.ign.com/top/comic-book-heroes/2.
  11. Steranko, Jim (1970). The Steranko History of Comics 1. Reading, PA: Supergraphics. ISBN 0-517-50188-0.
  12. Daniels (1999), p. 21, 23
  13. Havholm, Peter (осень 2003). "Corporate Authorship: A Response to Jerome Christensen". Critical Inquiry 30 (1). DOI:10.1086/380810. ISSN 00931896.
  14. Biography by Joe Desris, in Batman Archives, Volume 3 (DC Comics, 1994), p. 223 ISBN 1-56389-099-2
  15. Daniels, Les (1999). Batman: The Complete History. Chronicle Books, 21, 23. ISBN 0-8118-4232-0.
  16. 16,0 16,1 Kane, Andrae, p. 41
  17. Boichel, Bill (1991). Batman: Commodity as Myth: The Many Lives of the Batman: Critical Approaches to a Superhero and His Media. Routledge: London, 6—7. ISBN 0-85170-276-7.
  18. Kane, Andrae, p. 44
  19. Groth, Gary (октябрь 2005). "Jerry Robinson". The Comics Journal 1 (271): 80–81. ISSN 0194-7869.
  20. Comic Book Artist № 3. зима 1999. TwoMorrows Publishing
  21. «Comic Book Interview Super Special: Batman» Fictioneer Press, 1989
  22. Wright, Bradford W. (2001). Comic Book Natio. Baltimore: Johns Hopkins, 19. ISBN 0-8018-7450-5.
  23. Daniels (1999), p. 29
  24. Bill Finger (w), Bob Kane (p), Sheldon Moldoff (i). "The Batman and How He Came to Be" Detective Comics 33: 1–2 (noyabr 1939), DC Comics
  25. Detective Comics #33 (noyabr 1939), Grand Comics Database
  26. John Jefferson Darowski The Mythic Symbols of Batman Archived 2008-04-21 at the Wayback Machine(ing.) dekabr 2007. arxivləşdirilib 20 mart 2008.
  27. Wright, p. 17
  28. Daniels (1999), p. 38
  29. Daniels (2003), стр. 36
  30. Boichel, p. 9
  31. Wright, p. 59
  32. Strausbaugh, John (2003-12-14). "ART; 60's Comics: Gloomy, Seedy, and Superior". The New York Times. Arxivləşdirilib: [2] saytından 2012-05-20 tarixində. https://www.webcitation.org/67oHaJ3gP?url=http://www.nytimes.com/2003/12/14/books/art-60-s-comics-gloomy-seedy-and-superior.html.
  33. Mooney, Joe (1987-04-19). "It's No Joke: Comic Books May Help Kids Learn to Read". Seattle Post-Intelligencer. Arxivləşdirilib: [3] saytından 2010-01-17 tarixində. https://www.webcitation.org/5mr8ZTA52?url=http://www.seattlepi.com/archives/1987/8701100104.asp.
  34. Daniels (1999), p. 84
  35. Boichel, p. 13
  36. "In graphic terms…". The San Diego Union-Tribune. 2006-07-17. Arxivləşdirilib: [4] saytından 2012-05-20 tarixində. https://www.webcitation.org/67oHaqZlP?url=http://legacy.utsandiego.com/news/features/20060717-9999-mz1c17terms.html.
  37. York, Christopher (2000). "All in the Family: Homophobia and Batman Comics in the 1950s". The International Journal of Comic Art 2 (2): 100–110.
  38. Daniels (1999), p. 94
  39. Daniels (1999), p. 95
  40. Bill Finger (w), Sheldon Moldoff (p). "Gotham Gang Line-Up!" Detective Comics 328 (июнь 1964), DC Comics
  41. Benton, Mike (1989). The Comic Book in America: An Illustrated History. Dallas: Taylor, 61. ISBN 0-87833-659-1.
  42. Wright, pg. 233
  43. Pearson, Roberta E.; Uricchio, William (1991). Notes from the Batcave: An Interview with Dennis O’Neil: he Many Lives of the Batman: Critical Approaches to a Superhero and His Media. Routledge: London, 18. ISBN 0-85170-276-7.
  44. Daniels (1999), p. 140
  45. Boichel, p. 15
  46. Wright, p. 267
  47. Brad Stone (22 октября 2001). "Alan Moore Interview". Comic Book Resources. Arxivləşdirilib: [5] saytından 2012-05-20 tarixində. https://www.webcitation.org/67oHbiM6e?url=http://www.comicbookresources.com/?page=article.
  48. Pearson, Roberta E.; Uricchio, William. стр. 1

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Vikianbarda Betmen ilə əlaqəli mediafayllar var.