Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti

Vikipediya, azad ensiklopediya
(DQMV səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Jump to navigation Jump to search
Disambig.svg Bu məqalə Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti haqqındadır. Dağlıq Qarabağ üçün Dağlıq Qarabağ səhifəsinə baxın.
Нагорно-Карабахская автономная область
Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti
7 iyul 1923[1]26 noyabr 1991[2]
Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti xəritədə yeri
Statusumuxtar vilayət
PaytaxtıXankəndi
Ən böyük şəhəriXankəndi (indiki Xankəndi)
Rəsmi dilləriAzərbaycan dili)
Tarixi 
• Yaranması
7 iyul 1923[1]
• Qarabağ xanlığının yaradılması
1747
29 yanvar 1919
• Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin yaradılması
7 iyul 1923
• Azərbaycan Respublikası tərəfindən muxtariyyətlik statusunun ləğv olunması
26 noyabr 1991
• Süqutu
26 noyabr 1991[2]
Ərazisi
• Ümumi
4.388 (1.694 sq mi)
Əhalisi
• Təxmini
187.769[3]
Valyutasımanat
Sələfi
Xələfi
Zaqafqaziya Sosialist Federativ Sovet Respublikası
Azərbaycan Respublikası

Dağlıq Qarabağ Muxtar VilayətiAzərbaycan SSR-in Dağlıq Qarabağ bölgəsində 1923-1991-ci illərdə mövcud olmuş inzibati ərazi vahidi.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

1923-cü il iyulun 7-də Azərbaycan SSR Sovetləri Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin dekreti ilə Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının tərkibində Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti yaradılır.[4]

1981-ci il iyunun 16-da isə Azərbaycan SSR Ali Soveti "Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti haqqında" qanun qəbul edib və muxtariyyətin səlahiyyətlərində yeniliklər edilib. Dağlıq Qarabağdakı muxtariyyətin sonuncu rəsmi statusu da bu qanunla müəyyənləşib.

1987-ci ildə Ermənistan və Azərbaycan SSR arasında Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin başlanmasının ardından, bu münaqişə 1991-ci ilin sonuna tam miqyaslı müharibəyə çevrilmişdir.

1988-ci il fevralın 20-də DQMV Xalq Deputatları Sovetinin XX çağırış növbədənkənar sessiyası “DQMV-nin Azərbaycan SSR tərkibindən Ermənistan SSR tərkibinə verilməsi haqqında Azərbaycan SSR və Ermənistan SSR Ali sovetləri qarşısında vəsatət qaldırmaq barədə” qərar qəbul etdi.

Bunun ardınca, 1989-cu ilin noyabr ayında SSRİ Ali Soveti Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin muxtariyyətliyinin ləğv edilib birbaşa Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasına qatılmasına dair qərar qəbul etmişdir. Lakin 1989-cu ilin dekabr ayının 1-də Ermənistan Sovet Sosialist Respublikası Ali Soveti və Qarabağ Milli Şurasının birgə iclası həmin qərarı əsassız hesab edərək Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin Ermənistanla birləşməsini açıqlamışdır.[5]

1991-ci il noyabrın 26-da Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin qanunu ilə Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti inzibati ərazi vahidi ləğv olunmuşdur[2]. Həmin qanuna əsasən «Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin yaradılması haqqında» Azərbaycan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin 1923-cü il 7 iyul tarixli Dekreti və «Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti haqqında» Azərbaycan SSR-in 1981-ci il 16 iyun tarixli Qanunu qüvvədən düşmüş sayılmış, Stepanakert, Mardakert, Martuni şəhərlərinin tarixi adları qaytarılaraq Stepanakert şəhəri – Xankəndi şəhəri, Mardakert şəhəri – Ağdərə şəhəri, Martuni şəhəri – Xocavənd şəhəri, Mardakert rayonu – Ağdərə rayonu, Martuni rayonu – Xocavənd rayonu adlandırılmış, Əsgəran və Hadrut rayonları ləğv edilmiş, Xocalı şəhəri mərkəz olmaqla Xocalı rayonu yaradılmış, ləğv edilmiş Əsgəran rayonunun ərazisi Xocalı rayonunun tərkibinə, Hadrut rayonunun ərazisi isə Xocavənd rayonunun tərkibinə verilmişdir. XankəndiŞuşa şəhərləri respublika tabeli şəhərlərin, Ağdərə, Xocavənd, Xocalı və Şuşa rayonları respublika tabeli rayonların sırasına daxil edilmişdir.

"Azərbaycan Respublikasının inzibati ərazi bölgüsündə qismən dəyişiklik edilməsi haqqında" Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 13 oktyabr 1992-ci il tarixli, 327 nömrəli Qərarı[6]. ilə Ağdərə rayonu ləğv edilmiş və onun ərazisi Tərtər, Kəlbəcər və Ağdam rayonları arasında bölüşdürülmüşdür.

İnzibati ərazi quruluşu[redaktə | əsas redaktə]

DQMV-nin inzibati xəritəsi (1989)

1923 cü ildə Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti yaradıldıqdan sonra onun tərkibinə verilmiş yaşayış məskənləri rayon-volost-kənd pillələri əsasında inzibati baxımdan aşağıdaki kimi bölünmüşdü:

  • 1. Ceraberd rayonu. Bu rayonun tərkibində 4 volost (Marquşevan, Orataq, Dovşanlı, Aterk) və 53 kənd var idi.
  • 2. Vərəndə rayonu. Bu rayonun tərkibində 5 volost (Tağavert, Sus, Çartaz, Noraşen) və 46 kənd var idi.
  • 3. Xaçın rayonu. Bu rayonun tərkibində 4 volost (Daşbulaq, Əsgəran, Krasnoselsk, Qala dərəsi) və 53 kənd var idi.
  • 4. Dizaq rayonu. Bu rayonun tərkibində 5 volost (Hadrut, Tuğ, Xozabyurd, Arakül, Edilli) və 48 kənd var idi;
  • 5. Şuşa rayonu. Şuşa şəhəri və Malıbəyli volostundan (12 kənd) ibarət idi;

Yeni inzibati-ərazi bölgüsi həyata keçirilərkən DQMV-də dəyişiklik baş verir. 1930-cu ilin avqustunda DQMV ərazisi yenə də 5 rayona bölünür:

  • Ceraberd,
  • Martuni,
  • Xankəndi,
  • Dizaq,
  • Şuşa.

Göründüyü kimi, Vərəndə Martuni adlandırılır, Xaçının ərazisi isə Xankəndinə aid edilir. 1939-cu il avqustun 17-də Ceraberd Mardakert, Dizaq isə Hadrut adlandırılır. Başqa sözlə, Azərbaycan dövləti olan Qafqaz Albaniyası dövrünə aid olan Dizaq, Vərəndə, Xaçın, Ceraberd kimi tarixi-coğrafi adlar unutdurulur və xüsusi məqsədlə Rusiya işğalları dövründə bura köçürülüb gətirilmiş ermənilərə məxsus adlarla əvəz olunur. 1960-cı illərin əvvəllərində rayonların iriləşdirilməsi siyasəti həyata keçirilərkən əsas zərbə Şuşaya vurulur. 1963-cü il yanvarın 4-də Şuşa rayonu ləğv edilir, onun ərazisi Stepanakert rayonuna verilir. Lakin N.S.Xruşşovun hakimiyyətdən uzaqlaşdırılmasından sonra inzibati ərazi bölgüsündə yeni dəyişiklik baş verir. 1965-ci il yanvarın 6-da Şuşa rayonu yenidən təşkil olunur. 1978-ci ildə Stepanakert rayonu əsasında Əsgəran rayonu təşkil edilir. SSRİ-nin dağılmasınadək Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin inzibati ərazi bölgüsü belə idi.[7]

Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinə Əsgəran, Hadrut, Ağdərə, Xocavənd, Şuşa rayonları və vilayət tabeli Xankəndi şəhəri daxil olmuşdur.[8]

DQMV-nin inzibati ərazi vahidləri (1989)
İnzibati ərazi vahidinin adı Ərazisinin sahəsi (km2)[9][10] Əhalisinin sayı 1989[11]
1 Xankəndi şəhəri 16 56 705
2 Şuşa rayonu 289 20 374
3 Əsgəran rayonu 920 20 954
4 Ağdərə rayonu 1 705 47 047
5 Xocavənd rayonu 779 28 202
6 Hadrut rayonu 679 14 487
Cəmi: 4 388 187 769

Əhalisi[redaktə | əsas redaktə]

DQMV-nin etnik xəritəsi (1989)
1926-1989-cu illər ümumittifaq siyahıyaalınmasına əsasən DQMV əhalisinin sayı və etnik tərkibi
Xalqlar 1926[12]
nəfər
% 1939[13]
nəfər
% 1959[14]
nəfər
% 1970[15]
nəfər
% 1979[16]
nəfər
% 1989[17]
nəfər
%
Toplam 125159 100,00% 150837 100,00% 130406 100,00% 150313 100,00% 162181 100,00% 189085 100,00%
Ermənilər 111694 89,24% 132800 88,04% 110053 84,39% 121068 80,54% 123076 75,89% 145450 76,92%
Azərbaycanlılar[18] 12592 10,06% 14053 9,32% 17995 13,80% 27179 18,08% 37264 22,98% 40688 21,52%
Ruslar 596 0,48% 3174 2,10% 1790 1,37% 1310 0,87% 1265 0,78% 1922 1,02%
Ukraynalılar 35 0,03% 436 0,29% 238 0,18% 193 0,13% 140 0,09% 416 0,22%
Belaruslar 12 0,01% 11 0,01% 32 0,02% 35 0,02% 37 0,02% 79 0,04%
Yunanlar 68 0,05% 74 0,05% 67 0,05% 33 0,02% 56 0,03% 72 0,04%
Tatarlar 6 0,00% 29 0,02% 36 0,03% 25 0,02% 41 0,03% 64 0,03%
Gürcülər 5 0,00% 25 0,02% 16 0,01% 22 0,01% 17 0,01% 57 0,03%
Digərləri 151 0,12% 235 0,16% 179 0,14% 448 0,30% 285 0,18% 337 0,18%
DQMV-yə daxil olan inzibati ərazi vahidləri üzrə əhalinin etnik tərkibi (1979)[19][20][21][22]
İnzibati-ərazi vahidi Əhalinin toplam sayı Ermənilər Azərbaycanlılar Digərləri
Xankəndi ş. ə/d 38 948 (100%) 33 898 (87,0%) 4 303 (11,0%) 747 (1,9%)
Ağdərə rayonu 44 586 (100%) 37 050 (83,1%) 7 050 (15,8%) 486 (1,1%)
Əsgəran rayonu 20 094 (100%) 14 772 (73,5%) 5 231 (26,0%) 91 (0,5%)
Şuşa rayonu 16 019 (100%) 2 881 (18,0%) 12 955 (80,9%) 183 (1,1%)
Hadrut rayonu 14 792 (100%) 12 489 (84,4%) 2 239 (15,1%) 64 (0,4%)
Xocavənd rayonu 27 742 (100%) 21 986 (79,3%) 5 486 (19,8%) 270 (1,0%)

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. s:Azәrbaycan Sovetlәri Mәrkәzi İcraiyyә Komitәsinin Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayәtinin yaradılması haqqıda Dekreti
  2. 1 2 s:Azərbaycan Respublikasının Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətini ləğv etmək haqqında qanunu
  3. НАСЕЛЕНИЕ НАГОРНОГО КАРАБАХА, НАГОРНО-КАРАБАХСКАЯ АО (1989 г.)
  4. К истории образования Нагорно-Карабахской автономной области Азербайджанской ССР. 1918-1925.Документы и материалы, с. 152-153
  5. Armenia, Azerbaijan, and Georia Country Studies, Area Handbook Series, Federal Reserch Division Library of Congress, 1994, ISBN 0-8444-0848-4, pp. 19-21.
  6. Azərbaycan Respublikasının inzibati ərazi bölgüsündə qismən dəyişiklik edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin qərarı -13.10.1992
  7. [1]
  8. "Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti haqqında" Azərbaycan SSR Ali Sovetinin Qanunu
  9. Азербайджанская ССР - Административно-территориальное деление (Russian). Baku: Azgoisdat (Азгоиздат). 1979.
  10. Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası
  11. "Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей". www.demoscope.ru (rus). İstifadə tarixi: 11 October 2020.
  12. Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по регионам республик СССР Демоскоп
  13. Всесоюзная перепись населения 1939 года. Распределение городского и сельского населения областей союзных республик по национальности и полу Демоскоп
  14. Всесоюзная перепись населения 1959 года. Городское и сельское население областей республик СССР (кроме РСФСР) по полу и национальности Демоскоп
  15. Всесоюзная перепись населения 1970 года. Городское и сельское население областей республик СССР (кроме РСФСР) по полу и национальности Демоскоп
  16. Всесоюзная перепись населения 1979 года. Городское и сельское население областей республик СССР (кроме РСФСР) по полу и национальности Демоскоп
  17. Всесоюзная перепись населения 1989 года.Распределение городского и сельского населения областей республик СССР по полу и национальности Демоскоп
  18. 1926-cı il siyahıyaalmasında "Türk əhali" kimi qeyd olunub
  19. Данные советских переписей в НКАО
  20. Dağlıq Qarabağ 1920-1980-ci illərdə
  21. Всесоюзная перепись населения 1979 г. Численность населения союзных республик СССР и их территориальных единиц по полу
  22. Всесоюзная перепись населения 1989 года. Распределение городского и сельского населения областей республик СССР по полу и национальности

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]