Frans-İosif Torpağı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Frans-İosif Torpağı
rus. Земля Франца-Иосифа
80°40′00″N 54°50′00″W / 80.66667°N 54.83333°W / 80.66667; -54.83333Koordinatlar: 80°40′00″N 54°50′00″W / 80.66667°N 54.83333°W / 80.66667; -54.83333
Akvatoriya Şimal Buzlu okean
Ölkə Flag of Russia.svg Rusiya
Adaların sayı 192 ada
Böyük ada Rudolf adası
Sahəsi 16.134 km²
Hündür nöqtəsi 620 m
Əhali (2015 ) 0 nəf.
Frans-İosif Torpağı (Rusiya)
Frans-İosif Torpağı
Frans-İosif Torpağı is located in Rusiya<div style="font-size:88%;line-height:1.2em;position:absolute;z-index:2;left:İfadə xətası: tanınmayan ifadə söz "strong".%;top:İfadə xətası: / operantı çatışmır.%">
Frans-İosif Torpağı
-
Commons-logo.svg Frans-İosif Torpağı Commonsda

Frans-İosif TorpağıŞimal Buzlu okean sularında Avropa qitəsinin şimalında yerləşən arxipelaq. Rusiyanın arktikada yerləşən ərazisi. İnzibati cəhətdən Arxangelsk vilayəti Primorski rayonu ərazisinə daxildir. Arxipelaq 192 adadan ibarətdir. Ümumi sahəsi 16,134 km² təşkil edir.

Açılışı[redaktə | əsas redaktə]

Peykdən çəkiliş

Pyotr Alekseeviç Korotkin 1871-ci ildə Rusiya Coğrafiya Cəmiyyətinə arxipelaqın tətqiqatı məqsədi ilə öz təklifini vermişdir. Ancaq hökumət onun təklifini maliyyə çatışmamazlığı səbəbindən qəbul edilmir. Frans-İosif Torpağı Avstriya-Macarıstan ekspedisiyası rəhbəri Karl VeyprextYulis Pyer tərəfindən «Admiral Tegetthoff» şxunu (alm. Admiral Tegetthoff)[1] ilə aşkarlanır. Onlar 1872-ci ildə Şimal Dəniz yolunun açılışı məqsədi ilə yola çıxırlar ancaq Şimal Torpağının şimal qərbində buzların qalınlaşması səbəbindən irəliləyə bilmirlər. Buradan onlar qərbə istiqamətlənirlər. 30 avqust 1873 ildə xəritələrdə əksini tapmayan torpağı aşkarlayırlar. Bu zaman adalar Karl Veyprext və Yulis Pyer tərəfindən araşdırılır. Pyer hətta 1874-ci ilin aprelində 82°5' ş.e qədər irəliləyə bilir. O, bu arxipelaqın geniş ərazilərini araşdırır və onları xəritəyə salır. Onlar yeni aşkarlanmış ərazini Avstriya-Macarıstan imperatoru I Frans İosifin şərəfinə adlandırırlar.

Araşdırılması[redaktə | əsas redaktə]

Sahildə yerləşən ada.
Qallya adasındakı Teqetxoff burnu

Veyprext və Pyer 1873 ildə onlar axipelaqın cənubunu tətqiq edirlər. 1874-ci ilin yazında isə cənubdan şimal istiqamətində əraziti tam tətqiq edirlər. Onlar adaların ilk xəritəsini tərtuq edirlər. 18811882 illərdə arxipelaqı şotlandiyalı Benjamin Li Smit «Eyra» yaxtasında ziyarət etmişdir. Cekson Federik 1895—97 illərdə arxipelaqın cənub, mərkəz və cənub-qərb hissəsini tətqiq edir. Burada çoxlu sayda adalar aşkarlanır. Bu ərəfədə şimal-şərq və orta hissələri Nansen və Yoxansen 1895-ci ildə Cekson adasında qışlamalı olur. O, arxipelaqın şimalına irəliləyərək burada yerləşən kiçik adalardan bimalda artıq torpağın olmamasına tam əmin olur. 1896-ci ilin iyun ayında Ceksonun Nortbruk adasında yerləşən qişlama yerini aşkarlayır. 1898-ci ildə amerikalı jurnalist Uolter Uellman qış,ayları Frans-İosif Torpağına gəlir. Hədəf qütbə çatmaq olur. O, Qallya adasında yerləşir. Vilçek adasında isə amerikan-norveç ekspedisiyasının iki əməkdaşı qışı keçirir. Bu zaman ekspedisiya üzvlərindən olan Bernt Bentsen qişlama dövrü vəft edir. 1899-ci ilin yazında onlar ancaq 82° ş.e uzağa getmək mümkünsüz olur. Bolduin isə arxipelaqın cənub-şərq hissəsini araşdırır və şərqə doğru torpağın olmamasını müəyyən edir. Kani ir müddət sonra 86°33' ş.e qədər gələ bilmişdi. O, Rudolf adasından şimala irəliləyir və Kral oskar adasından sonra torpağın olmamasına şahid olur.

1901-ci ildə arxipelaqın cənub, cənub-qərb sahillərində vise admiral Stepan Makarov olmuşdur. 19011902 illərdə Bolduin-Siqler və 19031905 illərdə isə Sinqler-Fial ekspedisiyaları təşkil edilir. Ekspedisiyabın hədəfi qütbə çatmaq olmuşdur.

19131914 illərdə Qukera adasında Qeorqiy Yakovleviç Sedovun ekspedisiyası qışlamışdır. O, Rudolf adasında vəfat etmişdir.

Rusiya ərazisi elan edilməsi[redaktə | əsas redaktə]

1914-ci ildə arxipelaqı İsak İbrahimoviç İslyamovun ekspedisiyası ziyarət edir. O, adada rus bayrağını sancır və oranı Rusiyanın ərazisi elan edir. 1929 Qukera adası Tixoy buxtasına ilk Sovet elmi-ekspedisiyası təşkil edilir. Bundan sonra hər il bu tip ekspedisiyalar təşkil edilirdi. 1931-ci ildə Tixoy burnunda alman «Qraf Seppelin» dirijablı və sovet «Malıqin buzqıran gəmisi» poçt mübadiləsi aparmışlar.

Xəritənin fraqmenti

2008-ci ildə «Yamal» buzqıran gəmisində edilən eksedisiya zamanı Nоrtbruk adasından ayrılaraq müstəqil adaya çevrilən yeni ada aşkarlanır. Yeni coğrafi obyekt «Yuri Kuçiyev adası» adlandırılmışdır. Ada arktikada gəmi kapitanı olan Yuri Kuçiyevin şərəfinə adlandırılıb[2].

10 sentyabr 2012 ildə Rusiyanın Artik və Antartik ekspedisiyası Rusiya atom sualtı qayığında Nоrtbruk adasından ayrılan yeni adanı aşkarlamışlar[3].

Coğrafiyası[redaktə | əsas redaktə]

Frans-İosif Torpağı dünyanın şimal qütbünə ən yaxın ərazilərindən biri hesab edilir. Arxipelaqın tərkibinə 192 ada daxildir[3]. Ümumi sahəsi 16134 km² təşkil edir. Üç hissəyə bölünür: şərq hissə birbirindən Avstriya boğazı ilə ayrılır, iri adalar Vilçek Torpağı (2,0 min. km²), Qreem-Bell (1,7 min. km²); mərkəzi hissə isə Avstriya boğazı ilə Britaniya kanalı arasında yerləşən və Qeorq Torpağı (2,9 min. km²) kimi adanında daxil olduğu ərazilər.

Səthləri platoya bənzərdir. Orta hündürlük 400–490 m (arxipelaqın ən hündür nöqtəsi 620 m) təşkil edir.

Rudolf adasında yerləşən Fliqeli burnu Rusiyanın ən ucqar nöqtəsi hesab edilir[4]. Meri-Xarmsuort burnu arxipelaqın qərb, Lamon adası cənub, Olni burnu şərq ucqar nöqtələridir. Ö

Geologiyası[redaktə | əsas redaktə]

Adaların böyük qismi qumlardan ibarətdir. Bazalt təbəqəso səthdə yerləşir. Flora burnu yaxınlığında qonur kömür aşkarlanmışdır. Adaların əsas faydalı qazıntıları daş kömür, fosforit, titan və digər nadir metallar vardır[5]

Əhalisi[redaktə | əsas redaktə]

RIAN archive 642075 Frontier station "Nagurskoye".jpg

Arxipelaqda daimi əhali yaşamır. Burada inzibati mərkəz xüsusiyyəti daşıyan məntəqə yoxdur. Burada insanlar əsasən elmi tətqiqat işləri aparaq alimlər, meteorologiya stansiyası əməkdaşları və Rusiya Federasiyasının sərhəd məntəqəsində xidmət edən əsgərlərdən ibarətdir. Xeysa adasında 2005-ci ildə dünyanın şimal qütbünə ən yaxın ərazidə poçt məntəqəsi açılmışdır. 10 - 11 saat, ikinci, üçüncü, dördüncü və beşinci günlər fəaliyyət göstərməlidir[6][7] Aleksandra TorpağıRudolf adasında qütb stansiyası fəaliyyət göstərir. Heysa adasıda 1957-ci ildən geofiziki abservatoriya fəaliyyət göstərir.

Hidrologiyası[redaktə | əsas redaktə]

Adaların böyük hissəso buzlaqlarla örtülüdür. Burada buzlaq məşhəlli göllər vardır. Onlar ilik böyük hissəsi buzlarla örtülü olur.

Göllər[redaktə | əsas redaktə]

Adalarda çoxlu sayda göllər vardır. Onların bir qisminin belə adı yoxdur. Ən iri gölləsi: Kosmiçeskoe, Lednoye, Melkoye, Severnoye, UtinoyeŞirşova.

Buzlaqlar[redaktə | əsas redaktə]

Buzlaqlar adaların 87 % ərazilərini əhatə edirlər. Buzlaqlar dəbizə doğru irəliləyirlər. Onların qalınlığı 100–500 m arasında dəyişir. Buzlaqlar 300 il ərzində yox olma ehtimalı vardır.

İqlimi[redaktə | əsas redaktə]

İqlimi arktikdir. Havanın orta illik temperaturu −12 °S (Rudolf adası); iyul ayının orta temperaturu -1,2 °S Sakit buxtasında (Qukera adası), +1,6 °S Xeysa adası (burada dünyanın ən şimalda yerləşən meteoroloji stansiya olan Krenkeya adına stansiya fəaliyyət göstərir), yanvar ayında isə −24 °S (ən aşağı temperatur −52 °S) təşkil edir. Küləyin güçü 40 m/s, illik yağıntının miqdarı 200–300 mm-dən 500–550 mm qədər olur.

Enliyə görə göstəricilər. 78° 80° 82° 1872—73 1881—82 1895—96 illər Sentyabr —9,4° — — 6,7° Oktyabr —16,9° —12,8° —18,3° Noyabr —25,0° —18,5° —25,0° Dekabr —30,5° —15,1° —25,0° Yanvar —22,6° —32,1° —25,6° Fevral —34,9° —32,6° —23,3° Mart —32,0° —18,6° —12,2° Aprel —22,1° —18,5° —28,9° May —9,2° —5,6° —4,5° İyun —0,7° — —1,1° İyul 1,5° — 0,0° Avqust 0,3° — —1,7° Orta illik —16,8° — —14,4° --->

Flora və Fauna[redaktə | əsas redaktə]

Bitkilər aləmi əsasən MamırŞibyələrdən ibarətdir. Burada həmcinin Qütb söyüdü, Daşdələn, Yastıqotu, Qütb laləsi kimi bitkilərə rast gəlinir. Məməlilərdən quruda Ağ ayıQütb tülküsüə rast gəlinir. Sularında Halqaşəkilli suiti, Saqqallı suiti, Pagophilus, Morj, NarvalAğ balina. Üstəlik 26 növ quşa rast gəlinir Təmizçilər, Böyük qütb qağayısı, Ağ qağayı və d. Yayda isə quşlar koloniyalar əmələ gətirir.

İnkişaf perespektivliyi[redaktə | əsas redaktə]

  • 12 oktyabr 2004 ildə Aleksandr Torpağında xaritə lovhəsi qoyulmuşdur. Burada Rusiyanın Artikanın XXI əsrdə tətqiqi bazası yaradılması planlaşdırılır.
  • 12 sentyabr 2008-ci ildə Aleksandr adasında Rusiyanın Təhlükəsizlik Soveti toplanmışdır.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Exploring Polar Frontiers: A Historical Encyclopedia — A To L and M To Z. William James Mills. 2 vol. Santa Barbara, CA: ABC CLIO, 2003. ISBN 1-57607-422-6, стр. 507
  2. Kapitan Kuçievin adası
  3. 3,0 3,1 "Экспедиция ААНИИ зафиксировала новый остров архипелага Земля Франца-Иосифа". 2012-09-11. http://www.aari.nw.ru/docs/press_release/2012/Остров.html. İstifadə tarixi: 11 сентября 2012.
  4. Topoqrafik xəritə
  5. Крюков В. Д., Зацепин Е. Н., Сергеев М. Б. Исторический очерк Полярной морской геологоразведочной экспедиции. "Разведка и охрана недр" №8 2012 г.
  6. Самое северное отделение Почты России.
  7. Rusiya poçtu

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  • Саватюгин Л.М., Дорожкина М.В. Архипелаг Земля Франца-Иосифа: история, имена и названия. — СПб.: ААНИИ, 2012. — 484 с. — ISBN 978-5-98364-054-2

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]