Morj

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Morj
Morj
Elmi təsnifat
Aləmi: Heyvanlar
Tip: Xordalılar
Yarımtip: Onurğalılar
Sinif: Məməlilər
İnfrasinif: Plasentalılar
Dəstə: Yırtıcılar
Yarımdəstə : İtkimilər
İnfradəstə: Kürəkayaqlılar
Fəsilə: Morjkimilər (Odobenidae)
Cins: Morjlar
Növ: Morj
Elmi adı
Odobenus rosmarus
Linnaeus, 1758
Areal
Morjun yayılması
     Yayıldığı ərazilər

     Su sahəsi

     Quru sahəsi

Wikispecies-logo.svg
Vikinnövlərdə
təsnifat

Commons-logo.svg
Vikianbarda
şəkil

ÜTMS [5]
NCBI {{{1}}}

Morj[1] (lat. Odobenus rosmarus) — dəniz məməlisi olaraq Morjkimilər fəsiləsinə daxil olan müasir dönəmdə mövcud olan növ. Yaşlı fərdi asanlıqla cavan fərddən fərqləndirmək olur. Bu dəniz canlısı ölçülərinə görə pərayaqlılar arasında yalnız Dəniz filindən geri qalır[2]. Arealı əsasən Arktika qurşağında yerləşir.

Görünüşü[redaktə | əsas redaktə]

Nəhəng dəniz məməlisi olan morjlar qalın dəriyə malikdirlər. Ön yuxarı yırtıcı dişləri digərlərinə nisbətdə yaxşı inkişaf etmişdir. Uzun olub, aşağı istiqamətlənmiş formadadır. Geniş sifətə malikdir. İri bığcıqlara sahibdir[3]. Xariçi qulaq eyvanı yoxdur, gözləri kiçikdir.

Dərisi sarı rəngli tükcüklərlə sahibdir. Yaşlandıqca tüklərin sayı azalır. Yaşlı fərdlərdə demək olar ki, tük olmur. Ətraflar quruda daha çox hərəkət etməyə vərdişlidir. Morjlar gəzə bilirlər. Onlar suitilərdən fərqli olaraq sürünmürlər.

Anatomiya[redaktə | əsas redaktə]

Morj öz iri dişlərini buzun üzərinə çıxmaq məqsədi ilə istifadə edir.
Skelet

Sakit okean morjlarının erkəkləri bəzən 2000 kq çəki verə bilir. Adətən isə 800 - 1700 kq arası olurlar. Atlantik yarımnövü ölçü baxımından 10—20 % kiçik olurlar. Atlantik yarımnövünün dişləri kiçik olur. Sakit okean yarımnövü isə ölçü baxımından nisbətən iri olurlar. Dişilər erkəklərdən bəzən üç dəfə kiçik olurlar. Atlantik yarımnövünün dişiləri 560 kq, bəzən isə 400 kq, Sakit okean yarımnövünün dişisi isə 794 kq və 2,2 - 3,6 m uzunluğunda olur. Bu canlılarda əsasən iki çüt süd döşü olur. Nadir hallarda 5 süd döşü müşahidə edilir. Süd vəzləri qalın dərinin altında yerləşir. Bəzən müxtəlif səslər çıxarırlar.

Dişləri[redaktə | əsas redaktə]

Morjları digər dəniz calılarından fərqlədirən əsas xüsusiyyətləri iki iri uzun dişləridir. Onların hər biri bəzən bir metrə çata bilir. Çəkiləri isə 5,4 kq təşkil edir. Bu dişlər erkklərdə dişilərə nisbətdə iri olur. İri dişə sahib erkək qrupun liderinə çevrilir. Diş onların asanlıqla su səthinə çıxmağa yardım göstərir.

Dərisi[redaktə | əsas redaktə]

Morjlar qalın dəriyə malik olurlar. Erkəklərin boyun və qol nahiyyəsində dərinin qalınlığı 10 sm təşkil edir. Piy qalınlığı 15 sm olur. Cavan fərdlərin dərisi tünd-qəhvəyi, yaşlılarda isə solğuldur. Bəzən tamamən ağ rəngdə olurlar.

Yarımnövləri[redaktə | əsas redaktə]

Morjlar üç yarımnövə bölünür[4]:

Bəzən Laptev morju (Odobenus rosmarus laptevi Chapskii, 1940) müstəqil yarımnöv hesab edilir[5]. Analizlər nəticəsində bu yarımnövün müstəqil olması isbat edilməmiş və Sakitokean yarımnövünün qərb populyasiyası olması isbat edilmişdir.

Yayılma və populyasiya[redaktə | əsas redaktə]

1990-ci il qiymətləndirilməsinə görə Sakit okean yarımnövünün sayı 200 min baş olmuşdur.[6][7] Sakitokean populyasiyasının böyük qismi Berinq boğazıÇukot dənizi sularında yayılmışlar. Arealın şimal sərhədi Vrangel adası və Bofort dənizinin şimal hissəsini əhatə edir. Cənub arealı isə Çukot yarımadası ətrafı ərazilərdə Bristol körfəziAnadır körfəzi ətrafı ərazilərdə yerləşir.[2] Onların qalıqları hətta Şimali Kaliforniya sahillərində belə rast gəlinmişdir. Son buzlaşma dövründə onların bu ərazidə yaşaması faktdır[8]

Atlantik morjunun demək olar ki böyük hissəsi ovlanmışdır. Hazırda sayları 20 min baş olaraq qiymətləndirilir.[9][10]. Bu yarımnövün arealı Arktik Kanada, ŞpitsbergenQrenlandiya sahillərini təşkil edir.[11]. Atlantik okeanın şərq sahillərində əsasən Kanada sahillərində görünürlər[12]

Laptev morj populyasiyası əsasən Laptevlər dənizi, Kara dənizinin şərq və Şərqi Sibir dənizinin qərb hissəsində yayılmışdır. Sayları 5-10 min baş olaraq qiymətləndirilir.[13]

Xüsusiyyətləri[redaktə | əsas redaktə]

Morjlar olduqca təhlükəli canlılardır. Onlar iri dişləri ilə hətta qayığı belə dağıda bilirlər. Nadir hallarda onlar özləri birinci hücum edirlər. Qrup halında yaşayırlar. Sualtında 10 dəqiqə qala bilirlər. Qidasının əsasını kiçik molyusklar və digər onurğasızlar təşkil edir. Onların suitlərə hücumu mümkündür. Morjlar həmcinin balıq yeyirlər. Üç-dörd ilə bir bala verirlər. 6 ay müddətində bala südlə bəslənir. Anaları ilə birlikdə 3-4 il yaşayırlar.

İri dişləri həm hücum həmdə müdafiə məqsədlidir.[3]. Üstəlik erkəklər dişilərə sahiblənmək məqsədi ilə bir-biri ilə mübarizə aparırlar. Onlar dişlərinin hesabına buz və ya qayalı sahillərə çıxa bilirlər. Əbəs yerə yunanca adı «dişi ilə gəzən» mənasını bildirir.

Düşmənləri[redaktə | əsas redaktə]

İnsandan bаşqa təbii düşmənləri, Ağ ayıOsadır. Morjlar bəzən xariçi və daxili parazitlərdən əziyyət çəkirlər

İnsan tərəfindən ovlanması və populyasiyanın müasir vəziyyəti[redaktə | əsas redaktə]

.
PolarBearWalrusTuskCarving.jpg

XVIII—XIX əsrlərdə bu canlılara qarşı kütləvi ov həyata keçirilirdi. Bu isə Atlantik populyasiyasının demək olan ki, məhv olmuşdurlar[14].

Hazırda isə onlara qarşı ov qadağan edilmişdir. Bircə bu canlıların ovunu həyata keçirməyə şimal xalqları olan EskimoslarÇukçalara icazə verilmişdir[15].

Onlara qarşı ov əsasən yayın sonları həyata keçirilir.[16] ət qaxac edilir və qış idasının əsasını təşkil edir. Bu ət şimal xalqlarının əsas qidasını təşkil edir[17]. Bu canlıların sümükləri yerli xalqların folklor nümumələrində istifadə edilir.

Morjlara qarşı ov əsasən Rusiya, ABŞ, KanadaDanimarka tərəfindən həyata keçirilirdi[18][19]. Morjlara qarşı hazırda əsas təhlükə iqlim dəyişkənliyidir. Bu onların arealının daralmasına səbəb olur. Üstəlik qidaları azalır.[20]

Hazırda bu canlıların dəqiq sayları haqqında məlumat yoxdur[21]. Bununla belə bir çox ölkələrdə bu canlılar qırmızı kitaba daxil edilmişdir[22].

Maraqlı fakt[redaktə | əsas redaktə]

Morj penisi, aleutlar tərəfindən qoparılmışdır. Uzunluğu 56 sm.
  • Morj penisi 50 sm təşkil edir[23].

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Соколов В. Е. Пятиязычный словарь названий животных. Млекопитающие. Латинский, русский, английский, немецкий, французский. / под общей редакцией акад. В. Е. Соколова. — М.: Рус. яз., 1984. — С. 110. — 10 000 экз
  2. 2,0 2,1 Fay, F.H. (1985). "Odobenus rosmarus". Mammalian Species 238: 1–7.
  3. 3,0 3,1 Fay, F. H. Ecology and Biology of the Pacific Walrus (Odobenus rosmarus divergens). — Washington, DC.: U. S. Dept. of the Interior, Fish and Wildlife Service, 1982. — 279 p.
  4. Morjlar
  5. Страница о морже в списке МСОП
  6. Gilbert, J.R., G.A. Fedoseev, D. Seagars, E. Razlivalov, and A. LaChugin (1992). "Aerial census of Pacific walrus, 1990". USFWS R7/MMM Technical Report 92-1: 33 pp.
  7. US Fish and Wildlife Service (2002), «Stock Assessment Report: Pacific Walrus - Alaska Stock», http://alaska.fws.gov/fisheries/mmm/walrus/pdf/Final_%20Pacific_Walrus_SAR.pdf
  8. Dyke, A.S., J. Hooper, C.R. Harington, and J.M. Savelle (1999). "The Late Wisconsinan and Holocene record of walrus (Odobenus rosmarus) from North America: A review with new data from Arctic and Atlantic Canada". Arctic 52: 160–181.
  9. [NAMMCO] North Atlantic Marine Mammal Commission. 1995. Report of the third meeting of the Scientific Committee. In: NAMMCO Annual Report 1995, NAMMCO, Tromsø, pp. 71-127.
  10. North Atlantic Marine Mammal Commission, «Status of Marine Mammals of the North Atlantic: The Atlantic Walrus», http://www.nammco.no/webcronize/images/Nammco/654.pdf
  11. Born, E. W., Andersen, L. W., Gjertz, I. and Wiig, Ø (2001). "A review of the genetic relationships of Atlantic walrus (Odobenus rosmarus rosmarus) east and west of Greenland". Polar Biology 24: 713–718.
  12. Fisheries and Oceans Canada. "Atlantic Walrus: Northwest Atlantic Population". Arxivləşdirilib: [1] saytından 2006-09-02 tarixində. http://web.archive.org/20060902082057/www.dfo-mpo.gc.ca/species-especes/species/species_atlanticwalrus_e.asp.
  13. "Ministry of Natural Resources of the Russian Federation protected species list". http://zapoved.ru/?act=oopt_rb_more&id=262.
  14. Bockstoce, J.R. and D.B. Botkin (1982). "The Harvest of Pacific Walruses by the Pelagic Whaling Industry, 1848 to 1914". Arctic and Alpine Research 14 (3): 183–188.
  15. Chivers, C.J. (2002-08-25). "A Big Game". New York Times Online. Arxivləşdirilib: [2] saytından 2012-06-01 tarixində. http://www.webcitation.org/685xYcqAk.
  16. US Fish and Wildlife Service (2007), «Hunting and Use of Walrus by Alaska Natives», http://alaska.fws.gov/fisheries/mmm/mtrp/pdf/factsheet_walrus.pdf
  17. Eleanor, E.W., M.M.R. Freeman, and J.C. Makus (1996). "Use and preference for Traditional Foods among Belcher Island Inuit". Artic 49 (3): 256–264.
  18. Garlich-Miller, J.G. and D.M. Burn (1997). "Estimating the harvest of Pacific walrus, Odobenus rosmarus divergens, in Alaska" 97 (4): 1043–1046.
  19. Witting, L. and Born, E. W. (2005). "An assessment of Greenland walrus populations". ICES Journal of Marine Science 62 (2): 266–284.
  20. Kaufman, M (2006-04-15). "Warming Arctic Is Taking a Toll, Peril to Walrus Young Seen as Result of Melting Ice Shelf". Washington Post: p. A7. http://www.ngsednet.org/news/sample.cfm.
  21. "IUCN 2008. 2008 IUCN Red List of Threatened Species". 20 December 2008. Arxivləşdirilib: [3] saytından 2011-08-19 tarixində. http://www.webcitation.org/6137CHxCR.
  22. "Красная Книга России". 2008-12-21. Arxivləşdirilib: [4] saytından 2012-06-01 tarixində. http://www.webcitation.org/685xZH16Q.
  23. Morj penisi