Laptevlər dənizi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Laptevlər dənizi
rus. Лаптевых Море
Laptev Sea map.png
Ölkələr Flag of Russia.svg Rusiya
Flag of Sakha.svg Saxa



YerləşməsiŞimali Asiya
TipMaterik kənarı
Sahəsi672,000 km²
Həcmi363,000 km³
Dərin yeri3.385 m
Orta dərinliyi540 m
Tökülən çaylarLena, Xatanqa, Anabar,Yana (çay) və Olenek
Laptevlər dənizi (Rusiya)
Laptevlər dənizi
Laptevlər dənizi — yerləşdiyi ərazi Rusiya Yakutiya
Laptevlər dənizi
Laptevlər dənizi
Commons-logo.svg Laptevlər dənizi Commonsda


Laptevlər dəniziŞimal Buzlu okeanın akvatoriyasına daxildir. Sibirin şimalında, Taymır yarımadası, Şimal Torpağı (qərb) və Yeni Sibir adaları (şərq) arasında yerləşir. Dəniz rus qütb araşdırmaçısı iki əmioğlu Dmitri və Xariton Laptevlərin şərəfinə adlandırılmışdır. Dəniz sərt iqlimə və 0° S-dən aşağı temperatura malikdir. Bütün Arktik dənizlərdə olduğu kimi duzluğu nisbətən zəyifdir. İlin on ayı buzla örtülü olur. Əsasən avqust və sentyabr ayları buzdan azad olur. Kasıb flora və faunaya malikdir.

Adalarının bir çoxunda yaxşı qalmış mamont qalıqları vardır. Burada zəngin faydalı qazıntıların olması ehtimalı yüksəkdir. Üstəlik o Şimal Dəniz yolunun üzərində yerləşir. Balıqçılıq və ov az miqdarda həyata keçirilsədə sənaye əhəmiyyəti yoxdur. Sahilində yerləşən ən böyük yaşayış məntəqəsi və limanı Tiksidir.

Akvatoriyası və sərhədləri[redaktə | əsas redaktə]

Laptevlər dənizinin Beynəlxalq Hidroqrafiya Təşkilatı tərəfindən müəyyənləşdirdiyi sərhədi

Beynəlxalq Hidroqrafiya Təşkilatı[1] Laptevlər dənizin sərhədlərini bu formada təyin etmişdir: Qərbdə Kara dənizi, Arktiçeski burnundan (Komsomoles (ada)sı) Cənub-şərq burnuna, oradan isə Oktyabr İnqilabı adasında yerləşən Voroşelov burnundan Anyaçina burnuna, Bolşevik adasındakı Evqenova burnu oradansa Pronçiseva burnuna qədər. Şimalda Molotov burnu və şimal qutaracağında Kotelnıy adası. Kotelnıy (ada)sının şimal qutaracağından Medvejıy burnu, Kiçik Lyaxovski adası oradansa Böyük Lyaxovski adasındakı Vaqina burnu oradansa Svetoy burnuna qədər[2]. IBCAO(International Bathymetric Chart of the Arctic Ocean) verditi məlumata görə dənizin şimal sərhədi (Komsomoleç və Kotelnıy adaları arasında) Kotelnıy adasının şimalındakı Materik Şelf xətti nöqtəsindən keçir.(79°00′00″N 139°00′00″E / 79.00000°N 139.00000°E / 79.00000; 139.00000 (79° с.ш., 139° в.д.)).

Fiziki coğrafi yerləşməsi[redaktə | əsas redaktə]

Anabar körfəzinin sahili

Dənizin səthinin sahəsi 672,000 km², həcmi 363,000 km³ təşkil edir. Dənizə axan ən iri çay Lenadır (Artikaya axan Yeniseydən sonra ikinci iri çay)[3]. Çay məbsəbdə böyük delta əmələ gətirir. Dənizə həmçinin Xatanqa, Anabar, Yana (çay)Olenok çayları axır.

Sahilləri güçlü parçalanmış və böyük həcmli körfəz və buxtalar əmələ gəlmişdir. Sahil xətti müxtəlifliyi ilə seçilir və hündür olmayan dağlar səciyəvidir[4]. Böyük körfəzləri: Xatanqa, Olenski, Faddeya, Yaski, Anabar, Mari-Proncişevoy (buxta) və Buar-Xaya[5]. Dənizdə böyüklüyünə görə 3784 km² sahəsi olan adalar vardır. Buzların ekzarasiya fəaliyyəti adaların erroziyasına səbəb olur. Hələ 1815-ci ildə kəşf edilən Semennovski və Vasilevski adaları bu fəaliyyət nəticəsində dənizin dibinə çökərək yoxa çıxmışdır[5]. Ən iri arxipelaqları Şimal Torpağı, Komsomol həqiqəti və Faddeyadır. İri tənha adaları: Böyük Beqiçev (1764), Belkovski (500 km²), Kiçik Taymır (260 km²), Stolbovoy (170 km²), Starokadomski (110 km²), Pescaski (17 km²)[4].

Dib relyefi[redaktə | əsas redaktə]

50 m dərinliyə malikdir, ən dərin yeri 3385 m, orta dərinliyi 540 m təşkil təşkil edir. Dənizin yarıya qədəri (53 %) — materik qabığı təşkil edir və dərinlik 50 metri aşmır. Üstəlik cənub hissəsi 76 dərəcə paralelinədək olan ərazilərdə dərinlik 25 metri aşmır[6]. Şimal hissədə isə dib relyefi birdən-birə ucurum şəkildə okean qabığına keçir və dərinlik bir kilometri aşır. Dənizin dayaz hissələrində əsasən Qum (torpaq) və lil ilə örtülü olur. Sahillərində Çınqıl və iri qaya parçalarına rast gəlinir. Sahil dissələrində yağıntılar yüksək sürətlə yığılır, ildə 20-25 sm təşkil edir. Ən dərin yerdə əsasən dəniz çöküntüləri ilə örtülmüşdür[4][5][7]. Materik qabığı kəskin şəkildə dəniz novu olan Sadko ilə kəsilir. Buradan şimala doğru dərinlik Nansen çökəkliyində 2000 metri keçir. Burada Laptevlər dənizinin ən dərin yeri (3385 m) yerləşir - (79°35′N 124°40′E / 79.583°N 124.667°E / 79.583; 124.667).

İqlimi[redaktə | əsas redaktə]

Günün batması. Rusiya, sentyabr

Laptevlər dənizinin iqlimi — Arktik iqlim qurşağında Kontinental iqlim tipinə xasdır. Bunun əsas səbəbi Atlantik okeanSakit okeanlardan uzaqlığı onu arktik qurşaqda yerləşən dənizlər arasında ən kəskin iqlimə malik dənizdir. Qütb gecə və Qütb gündüzləri cənubda 3 ay, şimalda isə il ərzində 5 ay davam edir. İlin 11 ayı şimalda temperatur 0°S aşağı olur, cənubda isə ilin 9 ayı bu müşahidə edilir.

Yanvar ayında orta temperatur (ən soyuq ay) konkret yerindən asılı olaraq −31°S və −34;°S, ən aşağı temperatur −50°S təşkil edir. Şimal hissədə iyul ayında 0°S (maksimal 4°S) və cənubda isə 5°S (ən yüksək temperatur 10°S), ancaq bəzən 22-24°S qalxa bilir (avqust). Maksimum temperatur 32,7°S olaraq Tiksi şəhərində müşahidə edilmişdir[4]. Qışda güçlü küləklər, covğun və qarlı qasırğa adı karakter alır. Qar hətta yayda yağır və güçlü duman müşahidə edilir[5][7]. Küləklər qışda cənub, cənub-qərb istiqamətində 8 m/s güçündə əsir və yazda nisbətən zəyifləyir. Qışda küləklər şimala yönəlir və güçü 3–4 m/s təşkil edir. Küləklərin zəyif sürəti əsasən səth sularında 5–10 m dərinliyində müşahidə edilir.[4].

Hidroloji rejim[redaktə | əsas redaktə]

Dəniz öz suyunun aşağı temperaturu ilə səciyəvidir. Qız dövru buzla örtüldüyü zaman suyun temperaturu -0,8°S, cənub-şərqdə −1,8°S təşkil edir. 100 metrdən aşağıda temperatur −1,8°S qədər düşə bilər. Yay ayları dənizin buzdan azad olmuş hissələrində tempetatur 4-6°S qədər yüksələ bilər, dənizin akvatoriyasına daxil olan körfəzlərdə temperatur 8-10°S qədər yüksəlir. Əsasən 0°S təşkil edən ərazilərdə buzlar öz mövcudluğunu qoruyur[8].

Atlantik okeanda formalaşan və 250—300 metr dərinlikdə hərəkət edən isti axınlar dibdə temperaturu 1,5°S qədər yüksəldirlər. Onlara Şpisbergendən Laprevlər dənizinə catmaq üçün ən azı 2,5-3 il lazım gəlir[4]. Bu dərinliklərdən aşağıda isə temperatur yenidən aşağı olur və −0,8 °S təşkil edir.

Duzluluq dənizin şimal-qərb hissəsində qış ayları 34 ‰, cənub hissədə isə — 20-25 ‰, yayda 30-32 ‰ və 5-10 ‰ təşkil edir[5][7]. Dərinliyin artması ilə dululuqda ona uyğun şəkildə 33 ‰ qədər yüksəlir. Dənizə çayların töküldüyü ərazilərdə 10 ‰ təşkil edir. Dənizin səth sularının duzluğuna buzlar və Sibirdən gələn çaylar öz təsirini göstərir. Buzların həcmi 730 km3 və bu həcminə görə Kara dənizindən sonra ikincidir, qalınlığı 135 sm təşkil edir.

Lena çayı dənizə axan əsas su kütləsinin 515 km³ (ümumən 70 %) təşkil etdiyi halda digər çaylar:Xatanqa 100 km³ yuxarı, olenok 35 km³, Yana 30 km³ və Anabar isə 20 km² özündə cəmləmdirir. Mövsümdən asılı olaraq buzların əriməsi və çayların suyunu dənizə çatdırması ilə əlaqədar axınların həcmi 90% (iyul - sentyabr, təkcə avqustda 35-40%), yanvarda isə 5 % təşkil edir[4].

Dəniz üzərində (siklon kimi) saat əqrabi istiqamətində hərəkət edən axınlar burulğanlar meydana gəlir. Axınlar şimaldan cənuba doğru hərəkət edərək əsasən Şimal Torpağı adası sahilləri ilə irəliləyir və materik sahillərinə çatır. Qərbdən şərqə istiqamətlənərək Lena çayı deltasına yaxın güçünü artıraraq şimal və şimal qərbə yönəlir. Axınlar (burulğanlar) Sannikov boğazı vastəsi ilə Şərqi Sibir dənizinə keçir. Burulğanlar 2 san/san güçə malik olur və mərkəzə doğru hərəkət edir. Burulğanın mərkzi asta dreyf edir, bu da axının xüsusiyyətini müəyyən qədər dəyişir[4].

Axınlar yarımgünlük xüsusiyyəti daşıyır və orta hündürlüyü 50 sm təşkil edir. Axınların həcminə əhəmiyyətli dərəcədə buzlar təsir göstərir və onun güçünü zəyiflədir. Xatanqa körfəzinin sahil quruluşuna uyğun olaraq axın dalğalarının hündürlüyü 2 metrə çatır. Axınlar hətta 500 km daha irəliyə gedərək çay mənsəblərinə və yatağlarına qədər gəlib çatır[5]. Dənizin digər hissələrində axınlar daha az məsafəyə irəliləyə bilir[4].

Dənizin səviyəsinin qalxıb-enməsi heçdə yüksək deyil. Belə ki, tərəddüd 40 sm təşkil edir və əsasən çay mənsəblərində müşahidə edilir. Eniş qış aylarında, qalxma isə buzların əriməsi zamanı baş verir.

Axınlar dəniz səviyyəsində hündürlük 2 metr, körfəzlərində isə 2,5 metrə qədər yüksəlir. Axınlar il boyu müşahidə edilir. Əsasən payızda tez-tez baş verir. Bu da güçlü küləklərin artması ilə əlaqədardır və bir istiqamətdə baş verir. Ümumilikdə dənizin səviyyəsi şimal və cənub küləklərinin hərəkəti nəticəsində müəyyən dərəcədə artır[4][5].

Dəniz səthinin və səth sularının örgənilməsi onu gostərir ki, dalğalar əsasən 1 metri keçmir. Ancaq iyul-avqust aylarında açıq dənizdə dalğaların hündürlüyü 4-5 metr, payızda isə 6 metrə qədər yüksəlir[4].

Balıqçılıq və naviqasiya[redaktə | əsas redaktə]

Tiski 2007

Ovçuluq və balıqçılıq əsasən dənizə tökülən çayların deltası ərasisində təmərküzləşib.[4][5] Xatanqa körfəzi və Lena deltası və Yana estuarisində 1981-1991 ci illərdə il ərzində 3000 ton balıq tədarük edilirdi.[9] Dəniz canlılarının ovlanması yalnız yerli əhali üçün icazə verlir. Bircə istisna olaraq Morj ovlanmasına həm elmi məqsədlər həmdə yerli qəbilələr üçün keçərlidir. Yerli əhalinin mövcudluğu üçün ov mütləqdir.[10]

Dənizin donmasına baxmayaraq, naviqasiya insanların yaşamı üçün çox mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu baxımdan Tiski limanı seçilir. Sovet dönəmində Laptevlər dənizində naviqasiya bumu yaşanırdı. Buna səbəb Şimal dəniz yolunun idarə edilməsi ilə əlaqədar 1932-ci ildə xüsusi idarəetmə sistemi tətqiq edilir. Bu yol həttda buzqıran gəmiləri üçün belə cətindir. 1937-ci ilin sentyabrında Laptevlər dənizində yol üzrə hərəkət edən və başda Lelin buzqıran gəmisi olmaqla 5 gəmidən ibarət karvan buzların arasında sıxılaraq qalır. Onların buzdan çıxarılması yalnız 1938-ci ilin avqustunda Krasim buzqıran gəmisinin sayəsində baş verir.[11] Əsas daşınma malları ağac, xəz və tikinti matrialları təşkil edir.[5]

Lenin buzqıran gəmisi
Krasin buzqıran gəmisi

SSRİ dövlətinin dağılmasından sonra dəniz üzərindən həyata keçirilən naviqasiya demən olar k, tam dayanır. 1990-x illərdə də eyni vəziyyət təkrarlanır. Bu yolun ancaq Dudinka və Murmansk, qərbdə isə Vladivostok və Pevek limanları arasında naviqasiya həyata keçirilirdi. Dudinka və Pevek limanları arasında isə demək olar ki, naviqasiya həyata keçirilmirdi.

Günümüzdə Krasnoyarsk diyarı, Yakutiya və Çukot istiqamətində məhzulların çatdırılması əsasən Şimal Dəniz yolu ilə həyata keçirilir. 20102013 ci illərdə Şimal dəniz yolu administrasiyasının məlumatına əsasən istər bu istiqamətdə hərəkət edən gəmilərin sayında və yüklərin həcmində böyük artım müşahidə edilir.

Tiski şəhərində hava və dəniz limanı fəaliyyət göstərir.

Mədən sənayesi[redaktə | əsas redaktə]

1936-ci ildə yaxınlıqda yerləşən Norvik və Kojevnikov buxtalarda hələ XIX əsrdən Neft, Daş kömür və duz tədarük edilirdi. Ehtiyatları təfarük etmək məqsədi ilə «Nordvikstroy» tryesti yaradılır və bir sıra daimi işçi qəsəbələri salınır: Nordvik, Kajevnikovo, Solerudnik, Nirdvik-Uqolnıy və başqaları. Bu işçi qəsəbələri haqqında demək olar ki, məlumat çox azdır. Səbəb isə onların Qulaq əmək dümərgələri olmasıdır[12]. Bu düşərgələrdə əsasən məhbuslar işləyirdi, onların fəaliyyəti haqqında hec bir şahid yoxdur (bircə uşaq xatirələrində). Nordvikstroya iştirakçıları haqqında bu gündə ictimayyətdə elədə məlumat yoxdur.

Neft çıxarma cəhdləri bir nəticə vermir və sənaye əhəmiyyəti kəsb etmədiyindən işlər dayanır. Bununla belə duz çıxarışı isə öz intensivliyi ilə seçilirdi. Bu müəssisələr bağlanılır və Amerikan müttəfiqlərinin gəlişi ərəfəsində (40-cı illərdə) qəsəbələr sökülür. 1956-cı ildən Norvik və Nordvikskoe qəsəbələrinin əbədiyən mövcudluğuna son qoyulur.

Saxa Respublikası Anabar ulusunun Mayat qəsəbəsində dünyanın ucqar şimal hissəsində yerləşən Almaz yatağı vardır.[13] Üst-Yan ulusu ərazisində qiymətli metalar mədənlərində qızıl çıxarılır.[14]

Buz örtüyü[redaktə | əsas redaktə]

Laptevlər dənizinin buzları.
Laptevlər dənizi. Günün batışı.
Buz torosları

Şaxtalı qış dönəmində dəniz üzərində qalınlığı kifayət qədər olan və onun bütün akvatoriyasını ağuşuna alan, ilin demək olar ki bütün dövrü buz örtür. Buzlar dənizin dayaz və səth sularının az duzlu olmasına səbəb olur. Bu qənayətə gəmlək olar ki, Laptevlər dənizi arktik dəniz buzlarının mühüm ehtiyatını təşkil edir. İl ərzində dəniz səthində 483 000 km² ( 1979—1995 illər ərzində) buz örtüyü əmələ gəlir. Barens dənizi, Kara dəniziŞərqi Sibir dənizi birlikdə Laptevlər dəniz buzlarının həcmindən çox olmur. Buzların illik həçmi ildən ilə fərqli olur (251 000 km² 1984-85 və 732 000 km² 1988-89). Buzların mövcüdluğu doqquz ay çəkir (oktyabrdan iyuna qədər)[15].

Buzun formalaşması şimalda sentyabrda, cənubda isə oktyabrda meydana gəlir[15]. Sahildən 100 kilometrlərlə aralıda buzların qalınlığı 2 metrdən çox olur. Sahilə yaxın olan ərazidə formalaşan buzlar, onun akvatoriyasının 30% təşkil edir. İsti cənub küləklərinin təsiri ilə dreyf edən buzlar şimala istiqamətlənir[4] burada Полынья formalaşır, bəzilərinin uzunluğu 100 km-lərlə uzanır. Dənizin açıq sahələrində hərəkət edən buzlar, şimal-qərb hissələrdə isə Aysberqlərə ras gəlinir. Şimal sərhəddində hərəkət edən buzlar yardırki, oda Böyük Sibir polınyası adlanır və illik mövçufluğunu qoruyur[4].

Dəniz üzərində olan buzlar mayın sonuna, iyunun əvvəlinə yaxın əriməyə başlayır. Parçalarla əsasən şərq hissədə müşahidə edilir.

Dəniz üzərində formalaşan buzların həçmində ildən ilə fərq müşahidə olunur.[5].

Flora və Fauna[redaktə | əsas redaktə]

Flora və faunası baxımından növ tərkibi zəyifdir. Səbəb isə kontinental sərt iqlimdir. Dəniz bitkilərindən Diatom yosunlar üstünlük təşkil edir və onların 100 növünə rast gəlinir. Müqayisə üçün onu demək lazımdır ki, Yaşıl yosunlar, Göy-yaşıl yosunlarQamçıdaşıyanların növ tərkibi 10-dur. Dənizin hər litrinə 0,2 mq fitoplankton düşür. Dənizdə 30 növ zooplankton var və hər litrinə 0,467 mq düşür.[3] Sahil xətti boyunca ən geniş yayılmış bitkilər Mamır, şibyə və gülaçan bitkilər üstünlük təşkil edir. Ərazidə Qütb laləsi, Krupku, Daşdələn, Qütb söyüdü və Sürünən söyüd kimi bitkilərə rast gəlinir.[16] Damarlı bitkilər az təsadüf edilir. Onların Dəlicincilim və Daşdələn növləri vardır. Damarsız bitkilər isə rəngarəngdir: Mamırlar sinfindən olan Ditrichum, Dicranum, Pogonatum, Sanionia, Bryum, OrthotheciumTortula, Şibyələrə isə Cetraria, Thamnolia, Cornicularia, Lecidea, OchrolechiaParmelia kimi bitkiləri misal çəkmək olar.[17]

Mənizdə 39 növ balıq vardır ki, onlarda duzlu sulara xas canlılardır. Burada Sümüklü balıqların HariusSiqi, bunadan başqa Muskun, Çir, Omul növlərinə rast gəlinir. Üstəlik ərazidə Sardina, Berinqdəniz omulu, Qütb Asiya koryuşkası, Navaqa (Eleginus navaga), Sayka, Dəniz kambalası, Arktik QoleçNelma kimi balıqlarda vardır.[5]

Burada daima qidalanan məməlilərə misal kimi: morj, Saqqallı suiti, Nerpa, Qrenlandiya suitisi, Dicrostonyx torquatus, Qütb tülküsü,[9] Şimal maralı, canavar, Qornostoy, Qütb dovşanıAğ ayı. Mövsümdən asılı olaraq Ağ balina dəniz sahili boyunca köç edir.[18] Bəzən Laptevlər dənizinin morjları bəzən xüsusi növə aid edilir (Odobenus rosmarus laptevi) ancaq bu mübahisə predmetidir.[19]

Burada onlarla dəniz quşu növlərinə rast gəlinir. Onlarlan bəziləri yerli quşlardır ki, ərazini hec vaxt tərk etmir. Məsələn: Punoçka, Dəniz Qum Cüllütü, Qütb bayquşuQara kazarka. Digər quşlar isə bu ərəfədə ya dənizin adalarından nisbətən materikin içərilərinə ya da daha cənub hissələrə köç edir. Axırınçılara misal kimi (əsasən Təmizçilər fəsiləsinə aiddirlər) Qaqarka, Adı moevka, Adı təmizçi, Ağ qağayı, Kayra, ÇovdarçıkimilərQütb qağayısı. Üstəlik burada Sahilqağayıları, Susüpürən, Şimal kulmarı, Burqomistr, Çəhrayı qağayı, Moryanka, Qaqa, QaqarAğ kəklik.[16][20]

1985-ci ildə Lena deltasında Üst-Lenski qoruğu yaradılmışdır. 1993-ci ildən onun ərazisi böyüdülərək Yeni Sibir adalarına daxil adalarda onun sahəsinə daxil edilir. Qoruğun sahəsi 14 330 km² təşkil edir. Onun sahəsində çoxlu sayda bitki növləri (402 növ (sosudnıx) bitki), balıqlar (32 növ), quşlar (109 növ), məməlilər (33 növ). Onların çoxu Qırmızı kitaba daxildır (SSRİ və Rusiyanın qırmızı kitabına)[21]

Dənizin tətqiqatı[redaktə | əsas redaktə]

Ruslar dənizin ilk tətqiqatını dənizin sahilləri və ona yaxın adaları örgənməklə başlamışlar. XVII əsrdən başlanan tətqiqatlar əsasən Sibir çaylarının axarı istiqamətində aparılırdı. İlk araşdırmaçılar haqqında məlumatlar demək olar ki yoxdur. Bununla belə adalarda tapılan qəbirlən onlar haqqında müəyyən bilik əldə etməyə imkan verir. 1629-cu ildə sibir kazakları Lena çayı axarı boyunça şimala irəliləyərək çayın deltasına çatırlar və çayın dənizə çatması barədə məlumat verirlər. Digər qrup isə 1633-cü ildə Olenok çayının deltasına çatır.[22]

1712-ci ildə Yakov PremyakovVaqim Merkuriy dənizin şərq sahillərini və Böyük Lyaxovski adasını (ada onlar tərəfindən 1710 kəşf edilir) araşdırırlar. İkinci yürüşdə hədəf Yeni Sibir adalarına çatmaq olsada yolda üsyan qaldıran kazaklar tərəfindən öldürülürlər. 1770-ci ildə bu səyahəti İvan Lyaxov həyata keçirir və ərazidə zəngin Mamont sümükləri aşkarlayır. Bu sahədə inhisar mövqeyini ələ almaq üçün II Yekaterina tərəfindən xüsusi fərma alır. Bölgədə yerləşən adalar haqqında məlumat vermişdir. Kotelnıy adasının adını o vermişdir, belə ki adada mis soba aşkarlanmışdır. O 1775-ci ildə Böyük Lyaxovski adasının dəqiq xəritəsini tərtib etmişdir.[23][24]

«Yakutsk» jurnalı, 30 avqust 1736, Pronçişevin ölüm xəbəri

Böyük Şimal ekspedisiyası zamanı Laptevlər dənizini araşdırmaq üçün iki qrup təşkil edilir:

Lena-Yenisey qrupununa 30 iyun 1735-ci ildə Vasili Pronçeşov rəhbər təyin edilir. Yakutskdan başlayaraq Lena çayının axarı iıə Yakutsk qayığı ilə 40 nəfər ekipajla şimala doğru irəliləyir. Lena çayının delyasının şərq hissəsini tətqiq edir və ərazini xəritəyə salır. Qışı Olenok çayının sahilində keçirir. Cətinliklərə baxmayaraq onlar 1736-cı ildə Taymırın şərq hissələrinə və 77° paralelə qədər çata bilirlər. Demək olar ki Çelyuskin burnuna qədər irəliləyirlər ancaq dumanlı hava səbəbindən sahil görünmür. Burnu fəth etmək onlara nəsib olmur.

Pronçenşevin səyahəti. 1735 - 1736 illər

Ekspedisiya geri qayıdarkən — 29 avqust tarixində qayıqla ərazini müşahidəyə çıxdığı zaman ayağını sındırır. Gəmiyə qaytarılsada huşunu itirir və Emboliyadan vəfat edir. Həyat yoldaşı Tatyana Pronçişev (ekspedisiyada qeyri-rəsmi iştirak edir) onun ölümündən cəmi 14 gün sonra 12 sentyabrda vəfat edir.[25][26] Mariyanın şərəfinə Laptevlər dənizində buxtalardan biri onun adını daşıyır.

1737-ci ilin dekabrında ekspedisiyaya rəhbər olaraq Xariton Laptev təyin edilir. Onun rəhbərlik etdiyi qrup yenidən Taymıra çatır və qışı Xatanqada keçirir. Gəmi buzlar arasında qaldıqdan sonra onlar taymırır sahillərini qurudan tətqiq edirlər. Ekspedisiyanın bir dəstəsi başda Semyon Çelyuskin olmaqla materikin ən ucqar nöqtəsinə çatırlar. Sonrada isə bu ucqar nöqtəyə onun adı verilir (Çelyuskin burnu).[27][28]

Lena-Kolıma qrupunun rəhbəri Dimitriy Laptev təyin edilir. O bu postda 1736-cı ildə vəfat etmiş P.Lassineusu əvəz edir. İrkutsk qayığında Lenanın deltasından Şərqi Sibir dənizinə çıxan boğaza qədər irəliləyir. Sonradan boğaz onun şərəfinə Dmitriy Laptev boğazı adlandırılmışdır.

Zarya, 1902 il, ikinci qışlama dövrü

Pyotr Anju Laptevlər dənizinin sahil xəttinin və Yeni Sibir adalarının dəqiq kartoqrafik xəritəsini tərtib etmişdir. 1821-1823 ci illərdə 14000 km məsafəni qət etmişdir. O ərazilərin çoxu qayıqlarla və xizəklərlə qət etmişdir. Bununla da da sübut etmişdir ki, ərazini tətqiq etmək üçün heç də gəmilərə mütləq şəkildə ehtiyac yoxdur.

Yeni Sibir adaları

Onun şərəfinə Yeni Sibir arxipelaqının şimalında yerləşən adalar qrupuna onun adı verilmişdir.[29][30] 1875-ci ildə ilk dəfə olaraq Adolf Erik Nordenşeld «Veqa» paraxodunda Laptevlər dənizinin bir hissəsindən digər hissəsinə gedə bilmişdir.[22]

1892189419001902 ci illərdə Laptevlər dənizinə təşkil edilən iki ayrı ekspedisiyaya baron Eduard Vasileviç Toll başçılıq etmişdir. O Rusiya Elmlər Akademiyası üzvü olaraq «Zarya» gəmisində geoloji və coğrafi araşdırmalar aparmışdır. İkinci ekspedisiya zamanı Toll səssiz-səmirsiz itkin düşür (Yeni Sibir adaları yaxınlığında).[23][31] O bunu vurğulamışdı[32] burada iqtisadi baxımından sahillərdə, sututarlarında, çay kənarlarında və Yeni Sibir adalarında qalaqlanan mamont sümükləri daha əhəmiyyətlidir. Sonradan aparılan elmi tətqiqatlar göstərdi ki, bu sümüklərin yaşı 200,000 il qədimlərə gedir.[33][34][35] Arktiçeski burnu Şimal Torpağı arxipelaqının ən böyük adasında yerləşir. Burun 1913-ci ildə Boris Andreeviç Vilkinski tərəfindən zabit olan Joxovun şərəfinə adlandırılır[36]. 1931-ci ildə Şimal Torpağına Qeorqiy Andreeviç Uşakov və Nikolay Nikolayeviç Urvansevin rəhbərliyi ilə kartoqrafik ekspedisiya təşkil edilir. Bundan sonra burun Molotov burnu adlanır. 1950-ci illərdə Arktiçeski burnu adlandırılmışdır[36]. Burundan Şimal Qütbünə olan məsafə 990,7 km təşkil edir. Bu səbəbdən qütbə olan ekspedisiyaların bir çoxu buradan başlayır[37]

2013-ci ilin sentyabrında Tiksidən Stolbovoy adasına uçuş həyata keçirən iki Mi-29 helikopterlərinin ekipajı tərəfindən Laptevlər dənizində Stolbovoy adası ilə Matveyeka adası arasıbda yeni ada kəşf etmişlər. Adanın kim tərəfindən aşkarlanması dəqiqləşdirilə bilinmədiyindən Yaya adası adlandırılmışdır.

Elmi tətqiqatı[redaktə | əsas redaktə]

Laptev sea.JPG

2006-cı ildə Tiskidə mövcud olan metroloji stansiya təmir olunaraq yeni avadanlıqlarla təhciz edilmiş, stansiya tam avtomatlaşdırılmış və internet xəttinə qoşulmuşdur. Stansiya Atmosfer araşdırmaları proqramı üzrə ABŞ alimləri ilə müştərək fəaliyyət göstərir. Bu proqramın əsas süsusiyyəti Arktik Atmasferin örgənilməsi, buludların ölçülməsi, atmosferində sualanma, aerozolların miqdarı, onların kimyavi tərkibi və s. tətqiq edilir. Bu proqramın əsas bazası —

Dörd arktik stansiya

ən ucqar şimal nöqtəsində daimi yaşayış məntəqələrini (Yurika Nunavut, Alert) örgənməkdir. Bu məntəqələr Şimal Qütbündən cəmi 817 km məsafədə yerləşir[38]), Tiski Rusiya və Barrou (ABŞ).[39].

Tarix və məskunlaşma[redaktə | əsas redaktə]

Even qadınları və onların milli geyimləri, 1900-x illər.
Yakutların XVII əsrdə yayıldığı ərazilər century

Dənizin sahillərində əsasən şimali sibir ərazisində yaşıyan qəbilələr tərəfindən məskunlaşmışlar. Bu ərazilərə ilk dəfə Yukagirlər və Çuvanlar məskən salmışlar[40]. Ərazidə yaşıyan xalqların ənənəvi məşquliyyəti Balıqçılıq, Ovçuluq, köçəri maralçılıq həmçinin vəhşi maralların ovudur. II əsrdən etibarən Yukaqirlər EvenlərEvenklər tərəfindən sıxışdırılır. Əraziyə sonradan IX əsrdən türkdilli Saxalar, bir müddət sonra isə KoryaklarÇukçalar məskun olur. Bir çox qəbilələr monqolların hücumundan qorunmaq üçün Baykal gölünün şimalında gizlənirlər. Bu qəbilələr arasında əsasən Şamanizm geniş yayılmışdır.

Saxa şamanizmi

Eyni dində olmalarına baxmayaraq qəbilələr müxtəlif dillərdə danışırdılar[41][42][43][44]. XVII - XIX əsrlərdə Yukaqirlər arasında epidemiya geniş vüsət aldığından onların sayı kifayyət qədər azalmışdır.

İnzibati bölgü[redaktə | əsas redaktə]

Laptevlər dənizinin ərazisi

Sahilləri və adaları inzibati cəhətdən Rusiya Federasiyası Saxa-Yakutiya Respublikasının Anabar, Bulunski, Ust-Yanski uluslarının (şərqdə) və Krasnoyarsk diyarı, Taymır Dolqan-Nenes rayonu (qərb) ərazilərinə daxildir. Sahillərində yerləşən qəsəbələr say və həcm baxımından çox kiçikdirlər. Əhalinin sayı qəsəbələrdə bir neçə yüz nəfər, bəzənsə çox az olur. Birçə əhali sayı baxımından Tiski fərqlənir (5023 insan, 2013 il). Qəsəbə Bulunski ulusunun inzibati mərkəzidir. Laptevlər dənizi — yeganə rusiya dənizidir ki, onun adalarında daimi yaşayış məntəqəsi yoxdur (Hərbi və elmi müəsisələr istisnadır.

Etimologiyası və adlanması[redaktə | əsas redaktə]

Xariton Laptevin tərtib etdiyi Taymırın xəritəsi

Tarixin gedişatında dənizə müxtəlif isimlər verilmişdir. Belə ki, XVI - XVII əsrlərdə dənizi Tatar və Lena dənizi adlandırılırdı. XVIII - XIX əsrlər ərzində isə dəniz Sibir və Buzlu dəniz kimi xəritələrdə öz əksini tapırdı. 1883-ci ildə qütb araşdırmacısı Frityof Nansen dənizə Nordenşeld adını verir[45]. 1913-ci ildə Rusiya Coğrafiya Cəmiyyətiin üzvü, okeanoqraf Yuli Şokalski tərəfindən dənizin indiki adı təstiqlənir. Belə ki, bu ad Şimal Buzlu okeanın tətqiqində böyük rolu olan iki əmioğlu DmitriyXaritonun şərəfinə adlandırılmışdır. Bu ad son olaraq SSRİ MİK tərəfindən 1935-ci ilin 25 iyununda təstiqlənir.[7]

Kirlənmə[redaktə | əsas redaktə]

Dənizin kirlənməsi əsasən zəyifdi. Bununla belə azda olsa bu cür mənbəlır əsasən Lena, Yana və Anabar çayları sahilində yerləşən zavod və şaxtalardır. Müəssisələrdə çay sularına Fenol (0,002-0,007 mq/l), mis (0,001-0,0012mq/l) və sink (0,01-0,03 mq/l) kimi tullantılar dənizə axıdılır.

Çirklənmənin digər mənbəyi şəhər tipli qəsəbə olan Tiksidir. Əsasən naviqasiya zamanı və neft çıxarılması zamanı baş verir.

Digər kirlənmə mənbəyi ağac tədarükü ilə əlaqədardır. Suya atılan ağaclar onun kirlənməsinə səbəb olur. Bu səbəbdən Arktik dənizləri arasında fenollarla daha çox kirlənmişdir[9].

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. "Limits of Oceans and Seas, 3rd edition". International Hydrographic Organization. 1953. http://www.iho-ohi.net/iho_pubs/standard/S-23/S23_1953.pdf. İstifadə tarixi: 6 February 2010.
  2. "Topoqrafik xəritə T-48-XIII, XIV, XV – 1:200 000" (Russian). Topoqrafik xəritə. http://mapt4748.narod.ru/map2/indext481315.html. İstifadə tarixi: 2012-09-17.
  3. 3,0 3,1 Ecological assessment of pollution in the Russian Arctic region, Global International Waters Assessment Final Report
  4. 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 4,13 Laptevlər dənizi в книге: А. Д. Добровольский, Б. С. Залогин. Моря СССР. Изд-во Моск. ун-та, 1982
  5. 5,00 5,01 5,02 5,03 5,04 5,05 5,06 5,07 5,08 5,09 5,10 Laptevlər dənizi, Böyük Sovet Ensiklopediyası
  6. Arnoldus Schytte Blix (2005) Arctic animals and their adaptations to life on the edge, ISBN 82-519-2050-7 pp. 57-58
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 Laptev Sea, Encyclopædia Britannica on-line
  8. Шамраев Ю. И., Шишкина Л. А. Океанология. Л.: Гидрометеоиздат, 1980
  9. 9,0 9,1 9,2 S. Heileman and I. Belkin Laptev Sea: LME #56, in Sherman, K. and Hempel, G. (Editors) 2008. The UNEP Large Marine Ecosystem Report
  10. Mammals in the Seas: Pinniped species summaries and report on sirenians. Volume 2, Food & Agriculture Org., 1979, ISBN 92-5-100512-5 p. 57
  11. William Barr (March 1980). "The Drift of Lenin's Convoy in the Laptev Sea, 1937–1938". Arctic 33 (1): 3–20. İstifadə tarixi: 26 July 2008.
  12. Б. Яковлев, А. Бурцов. «Концентрационные лагери СССР», издание Института по изучению истории и культуры СССР, Мюнхен, 1955.
  13. Diamonds of Anabar (in Russian) map
  14. Cənubi dağlıq şirkəti , Kimyavi şirkətinin sorğu bürosu
  15. 15,0 15,1 V. Alexandrov et al. (2000). "Sea ice circulation in the Laptev Sea and ice export to the Arctic Ocean: Results from satellite remote sensing and numerical modeling". Journal of Geophysical Research 105 (C5): 17143–17159. DOI:10.1029/2000JC900029. İstifadə tarixi: 13 October 2010.
  16. 16,0 16,1 Şimal Torpağı. Hissə II
  17. Manfred Bolter and Hiroshi Kanda (1997). "Preliminary results of botanical and microbiological investigations on Severnaya Zemlya 1995". Proc. NIPR Symp. Polar Biol. 10: 169–178.
  18. Laptevlər dənizində yaşayan və ya rast gəlinən məməlilərin siyahısı. 2mn.org. Retrieved on 2013-03-21.
  19. Charlotte Lindqvist et al. (2009). "The Laptev Sea walrus Odobenus rosmarus laptevi: an enigma revisited". Zoologica Scripta 38 (2). DOI:10.1111/j.1463-6409.2008.00364.x.
  20. Bird Observations in Severnaya Zemlya, Siberia. (PDF) . Retrieved on 2010-10-19.
  21. Усть-Ленский государственный природный заповедник
  22. 22,0 22,1 Laptevlər dənizi
  23. 23,0 23,1 М. İ. Belov Eksoedisiya izlərinin yolu ilə. Hissə II. Arxipelaqlarda və adalarda
  24. Lyaxov İvan, Böyük Sovet Ensiklopediyası
  25. Григорій Спасскій Сибирскій вѣстник, Том 17-18, Въ Тип. Департамента народного просвѣщенія, 1822
  26. В. В. Богданов (2001) İlk Rus qadın qütb səyyahı, Təbiət, Tom 1
  27. Dmitriy Laptev, Xariton Laptev, Böyük Sovet Ensiklopediyası
  28. Laptev qardaşları
  29. Anju Pyotr Federoviç, Böyük Sovet Ensiklopediyası
  30. Anju Pyotr Fedoroviç. Funeral-spb.narod.ru. Retrieved on 2013-03-21.
  31. William Barr, (1980) «Baron Eduard von Toll’s Last Expedition: The Russian Polar Expedition, 1900—1903», Arctic, 34 (3), p. 201—224
  32. Eduard Von Toll (1895) Wissenschaftliche Resultate der Von der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften sur Erforschung des Janalandes und der Neusibirischen Inseln in den Jahren 1885 und 1886 Ausgesandten expedition. [Scientific Results of the Imperial Academy of Sciences of the Investigation of Janaland and the New Siberian Islands from the Expeditions Launched in 1885 and 1886] Abtheilung III: Die fossilen Eislager und ihre Beziehungen su den Mammuthleichen. Memoires de L’Academie imperials des Sciences de St. Petersbouro, VII Serie, Tome XLII, No. 13, Commissionnaires de I’Academie Imperiale des sciences, St. Petersbourg, Russia.
  33. Andreev, A.A., G. Grosse, L. Schirrmeister, S.A. Kuzmina, E. Y. Novenko, A.A. Bobrov, P.E. Tarasov, B.P. Ilyashuk, T.V. Kuznetsova, M. Krbetschek, H. Meyer, and V.V. Kunitsky, 2004, Late Saalian and Eemian palaeoenvironmental history of the Bol’shoy Lyakhovsky Island (Laptev Sea region, Arctic Siberia), 3.41 MB PDF file, Boreas. vol. 33, pp. 319—348.
  34. Makeyev, V.M., D.P. Ponomareva, V.V. Pitulko, G.M. Chernova and D.V. Solovyeva, 2003, Vegetation and Climate of the New Siberian Islands for the past 15,000 Years. Arctic, Antarctic, and Alpine Research, vol. 35, no. 1, pp. 56-66.
  35. Ivanova, A. M., V. Ushakov, G. A. Cherkashov, and A. N. Smirnov, 1999, Placer Minerals of the Russian Arctic Shelf. Polarforschung. vol. 69, pp. 163—167.
  36. 36,0 36,1 Виктор Рыков (Февраль 1998). "Арктические миражи или метаморфозы топонимики". Вокруг света №2 (2689). Arxivləşdirilib: [1] saytından 2012-03-11 tarixində. http://www.webcitation.org/664Lhrpn6. İstifadə tarixi: 2010-02-07.
  37. Маргарита Дель Джудиче. "Арктический кошмар". National Geographic (журнал) — Россия. Arxivləşdirilib: [2] saytından 2007-11-07 tarixində. http://web.archive.org/20071107001739/www.national-geographic.ru/ngm/200701/article_94/. İstifadə tarixi: 2010-02-07.
  38. Reynolds, Lindor (31 August 2000). "Life is cold and hard and desolate at Alert, Nunavut". Guelph Mercury. http://pqasb.pqarchiver.com/thestar/access/445998211.html?dids=445998211:445998211&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Aug+31%2C+2000&author=Reynolds%2C+Lindor&pub=Daily+Mercury&desc=Life+is+cold+and+hard+and+desolate+at+Alert%2C+Nunavut&pqatl=google. İstifadə tarixi: 16 March 2010. ("Twice a year, the military resupply Alert, the world's northernmost settlement.")
  39. A Study of Environmental Arctic Change (SEARCH) Arctic Atmospheric Observatories, NOAA
  40. Чуванцы. Narodru.ru. Retrieved on 2013-03-21.
  41. Yukaqirlər, Böyük Sovet Ensiklopediyası
  42. Эвенки, Böyük Sovet Ensiklopediyası
  43. Bella Bychkova Jordan, Terry G. Jordan-Bychkov Siberian Village: Land and Life in the Sakha Republic, U of Minnesota Press, 2001 ISBN 0-8166-3569-2 p. 38
  44. Эвены, Novosibir Dövlət Universitet
  45. «Великие имена и открытия в истории Норильска и Таймыра», Krasnoyar diyarının veb-saytı

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]