Karl Drays

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
KARL DRAYS
Karl Freiherr von Drais
Karl Drays, 1820
Karl Drays, 1820
Doğum tarixi 4.29.1785
Doğum yeri Karlsrue Almaniya
Vəfat tarixi
Vəfat yeri Karlsrue Almaniya
Dəfn yeri
  • Karlsrue qəbiristanlığı[d]
Vətəndaşlığı
Təhsili
Fəaliyyəti ixtiraçı, dizayner
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Karl Drays (alm. Karl Freiherr von Drais‎; 29 aprel 1785, Karlsrue — 10 dekabr 1851, orada) — alman əsilli ixtiraçıdır. Onun ixtiralarına velosipedyazma maşını aiddir.

Tərcümeyi halı[redaktə | mənbəni redaktə et]

Karl Drays 1803-05-ci illərdə Haydelberq universitetində arxitektura, fizikakənd təsərrüfatı ixtisasları üzrə təshil alr.1817—ci ildə "yerimə maşını" adı altında öz ilk ikitəkərini ixtira edir. İki təkərdə sükan və oturacaq nəzərdə tutulmuşdu. Bu ixtira onun şərəfinə "draysine" adlandırılır. O, 1818-ci ildə bu ixtirasına patent alır.

Drayzine, 1817

Velosiped[redaktə | mənbəni redaktə et]

Drais Laufmaschine ("çalışan maşın") icad edən məhsuldar bir ixtiraçı idi,[1] daha sonra velocipede, draisine (İngiliscə) və ya Parisienne (Fransızca) adlanır, həmçinin hobbi atı və ya zərif at ləqəbini alırdı. Bu, onun ən məşhur və geniş şəkildə tanınan ixtirası idi. O, velosiped və motosiklet üçün əsas olan və mexanikləşdirilmiş şəxsi nəqliyyatın başlanğıcı olan iki təkərli prinsipi özündə birləşdirdi.[2] Bu, pedalsız velosipedin ən erkən forması idi. Onun Mannheimdən "Schwetzinger Relaishaus"a (bu gün Mannheim rayonu olan "Rheinau"da yerləşən məşq mehmanxanası) ilk bildirilmiş səfəri 12 iyun 1817-ci ildə Badenin ən yaxşı yolundan istifadə edərək baş tutdu. Karl velosiped sürdü;[3] bu, təxminən 7 kilometr (4,3 mil) məsafə idi. Gediş-gəliş ona bir saatdan bir qədər çox çəkdi, lakin atsız nəqliyyat üçün böyük partlayış kimi görünə bilər. Lakin velosipedin satışından sonra məlum oldu ki, yollar vaqonlarla o qədər darmadağın olub ki, maşında uzun müddət tarazlıq saxlamaq çətinləşib, buna görə də velosipid sürücüləri səkilərə (səkilərə) çıxıb çox sürətlə hərəkət edərək piyadalara təhlükə yaradırdılar. Nəticədə, Almaniya, Böyük Britaniya, ABŞ və hətta Kəlküttədəki səlahiyyətlilər onun istifadəsini qadağan etdilər və bu, onilliklər boyu dəbinə son qoydu.[4]

250
Karl von Drais 1819-cu ildə ilk iki təkərli və ya hobbi atı olan orijinal Laufmaschine-də

Digər ixtiralar[redaktə | mənbəni redaktə et]

Drais eyni zamanda klaviaturalı ən erkən yazı makinasını icad etdi (1821). Daha sonra o, 16 simvoldan (1827) istifadə edən erkən stenoqraf maşını, fortepiano musiqisini kağıza yazmaq üçün cihaz (1812), ilk ətçəkən maşın (1840-cı illər) və ən qədim ot sandığı da daxil olmaqla odun qənaət edən soba hazırladı. O, həmçinin iki dörd təkərli insan mühərrikli nəqliyyat vasitəsi icad etdi (1813/1814), ikincisini Napoleonun məğlubiyyətindən sonra Avropanı parçalayan konqresə Vyanada təqdim etdi.[5] 1842-ci ildə o, "draisine" adı bu gün də dəmiryol vaqonları üçün istifadə edilən ayaqla idarə olunan insan gücü ilə işləyən dəmir yolu avtomobili hazırladı.[4]

Dövlət qulluqçusu kimi vaxt[redaktə | mənbəni redaktə et]

Drais, aktiv xidmət göstərmədən maaş almasına baxmayaraq, hələ də Badendə dövlət qulluqçusu olduğu üçün ixtiralarını mənfəət üçün bazara çıxara bilmədi. Nəticədə, 12 yanvar 1818-ci ildə Drais kiçik Böyük Hersoq Karl tərəfindən Badendə 10 il ərzində öz ixtiralarını qorumaq üçün böyük hersoq imtiyazına (Großherzogliches Privileg) layiq görüldü.[6]Böyük Dük Karl həmçinin Draysi mexanika professoru təyin etdi. Bu, sadəcə olaraq fəxri ad idi, heç bir universitetə və ya başqa quruma aidiyyatı olmayan. Drais dövlət qulluğundan təqaüdə çıxdı və mexanika elmləri professoru təyin olunduğu üçün təqaüdə layiq görüldü.[4]

Sarsıntı[redaktə | mənbəni redaktə et]

1820-ci ildə yazıçı Auqust fon Kotzebuenin siyasi qətlinin ardınca cinayətkar Karl Lüdviq Sandın başının kəsilməsi ilə nəticələnən problem Draisə bürüdü. 1822-ci ildə Drais Badendə inqilabı dəstəkləyən qızğın liberal idi. Draisin mühafizəkar atası, Badenin ən yüksək hakimi olaraq, Karl Lüdviq Sandın başının kəsilməsində əfv üçün müraciət etməmişdi və kiçik Drais ailə bağlarına görə Almaniyanın hər yerində tələbə partizanları tərəfindən zorakılığa məruz qalmışdı. Buna görə də, Drais 1822-ci ildən 1827-ci ilə qədər yaşadığı Braziliyaya mühacirət etdi və Georg Heinrich von Langsdorffun fazendasında torpaq ölçmə mütəxəssisi kimi çalışdı. 1827-ci ildə Mannheimə qayıtdı. Üç il sonra 1830-cu ildə Draisin atası öldü və kiçik Draisə qısqanc rəqiblər tərəfindən hücum edildi.[4]

1839-cu ildə, 1838-ci ildə bir qanlı hücumdan sağ çıxandan sonra, Odenvald təpələrindəki Waldkatzenbach kəndinə köçdü və 1845-ci ilə qədər orada qaldı. Bu dövrdə o, dəmir yolu vaqonunu (sonralar drezin kimi tanındı) icad etdi. Nəhayət, o, yenidən doğulduğu Karlsrueyə köçdü. 1849-cu ildə və hələ də qızğın bir radikal olan Drais baron titulundan imtina etdi və adından "von" hərfini çıxardı. Sonradan, inqilab süqut etdikdən sonra o, çox pis vəziyyətdə idi. Kralçılar onu dəli kimi təsdiqləməyə və həbs etməyə çalışdılar. Prusslar tərəfindən yatırıldıqdan sonra "inqilab xərclərini" ödəmək üçün onun pensiyası müsadirə edildi.[7]

Vəfatı[redaktə | mənbəni redaktə et]

Draisin uğursuzluğu onun 1848-ci ildə açıq şəkildə zadəgan titulundan imtina etməsi və Fransız İnqilabına hörmət olaraq "Vətəndaş Karl Drais" adını qəbul etməsi idi. Karl Drais 10 dekabr 1851-ci ildə Karlsruedə qəpiksiz öldü.[6] Onun sonuncu yaşadığı ev o vaxt gənc Karl Benzin böyüdüyü yerdən cəmi iki məhəllə aralıdadır.[sitat lazımdı]. 1985-ci ildə Qərbi Almaniya Karl Draisin doğum gününün 200-cü ildönümünü qeyd etmək üçün yarımpoçt 50 Pf+25 Pf əlavə rüsum olan xatirə poçt markası buraxdı.[4] 2017-ci ildə Almaniya Karl Draisin 12 iyun 1817-ci ildə "qaçan maşını"nın ilk qaçışının 200-cü ildönümünü xatırlamaq üçün xatirə poçt markası (0,70 Avro) buraxdı. Markada maşının kölgəsi, velosiped kimi göstərilir. [8]

  1. "200 years since the father of the bicycle Baron Karl von Drais invented the 'running machine' | Cycling UK". www.cyclinguk.org. İstifadə tarixi: 2020-02-03.
  2. Writer 2017-08-30T02:30:00Z, Elizabeth Palermo-Staff. "Who Invented the Bicycle?". livescience.com (ingilis). İstifadə tarixi: 2020-02-03.
  3. e.V, Deutsche Zentrale für Tourismus. "The draisine invented by Karl Drais. The archetype of the modern-day bicycle". www.Germany.travel (ingilis). İstifadə tarixi: 2020-02-03.
  4. 1 2 3 4 5 Karl Drais-The New Biography by Dr. Hans-Erhard Lessing
  5. "Did you know that Karl Drais…". 6 May 2010. İstifadə tarixi: 2020-02-03.
  6. 1 2 Hüttmann, Gerd. "Karl Drais biography" (PDF). ADFC Allgemeiner Deutscher Fahrrad-Club.
  7. "Karl von Drais". www.cyclemuseum.org.uk. İstifadə tarixi: 2020-02-03.
  8. "Archived copy" (PDF). 30 July 2017 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 June 2017.