Məmməd Sadıq Aran

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Picto infobox auteur.png
Məmməd Sadıq Aran
Mirzə Məmmədsadıq Səmih oğlu Axundzadə
Fotoqrafiya
Doğum tarixi
1895(1895-12-00)
Doğum yeri Urud, Sisian, Zəngəzur, Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg Rusiya İmperiyası
Vəfatı 1971(1971-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00)
Vəfat yeri İstanbul, Flag of Turkey.svg Türkiyə
Memmed Sadiq Aranin mezari.jpeg
Mehmet-sadik-aran.jpg

Mirzə Məmmədsadıq Axundzadə (türk. Mehmet Sadık Aran; Zəngəzur, keçmiş Qarakilsə, indiki Sisiyan, Urud 1895; İstanbul, 1971) — Azərbaycan Demokratik Respublikası parlamentinin üzvü, yazıçı.[1]

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Həyatının böyük hissəsini Türkiyədə türklüyə və Azərbaycana xidmətdə keçirən, lakin təəssüf ki, şəxsiyyəti, fəaliyyəti və yaradıcılığı hələ də diqqətdən kənarda qalan siyasi-ədəbi mühacirlərdən biri də Mehmet (Məhəmməd) Sadıq Aran olub.

Siyasi mühacirət nümayəndələrinin bir çoxu kimi onun da 1920-ci ildə İran üzərindən keçərək Türkiyəyə üz tutmasının əsas səbəbi Azərbaycanın müstəqilliyi uğrunda mübarizlərin sıralarına qoşulması, qısa ömürlü Azərbaycan Cümhuriyyətinin fəal tərəfdarlarından biri olması idi.

Xatirələrdən də göründüyü kimi, Mehmet Sadıq Türkiyəyə gələnə qədər artıq ziyalı və siyasətçi olaraq bəlli təcrübə qazanmış, əqidə və məslək adamı kimi müəyyən yol keçmişdi. Rus, fars və ərəb dillərini bilməsi, Azərbaycan Cümhuriyyətinin Parlamentində təmsil olunması, türkçülüyün qızğın tərəfdarlarından biri kimi tanınması tezliklə onu Türkiyədəki Azərbaycan mühacirətinin ön sıralarına çıxarmışdı.

Mehmet Sadıq Aran 1924-1931-ci illərdə Ankarada fəaliyyət göstərən və öz ətrafında Cümhuriyyətin Ə.Topçubaşov, M.Ə.Rəsulzadə, X.Xasməmmədli, Ş.Rüstəmbəyli, N.Şeyxzamanlı, C.Hacıbəyli, Mir Yaqub Mehdizadə və s. görkəmli nümayəndələrini birləşdirən Azərbaycan Milli Mərkəzi İdarə Heyətinin üzvü olmuşdu. O, eyni zamanda mühacirət mətbuatının fəal xadimlərindən biri kimi tanınmış, müxtəlif qəzet və məcmuələrdə çoxsaylı məqalələr çap etdirməklə yanaşı "Azəri türk", "Yeşil yaprak", "Türk yolu", "Erkenekon" dərgilərinin naşiri, yaxud redaktoru olmuşdu. Sonralar jurnalistlik fəaliyyətini Türkiyənin nüfuzlu "Ulus" və "Cümhuriyyət" qəzetlərində davam etdirmiş, hətta II Dünya müharibəsindən əvvəl bu qəzetlərin İran müxbiri işləmişdir. M.S.Aran uzun müddət həm də Ankaradakı Türk Kültürlərini Araşdırma İnstitutunun əməkdaşı kimi çalışmış, Sənan təxəllüsü ilə milli ruhlu şeirlər yazmışdı.

O, 1942-ci ildə İstanbulda Sənan Azər təxəllüsü ilə "İran türkləri" kitabını çap etdirmişdi. Kitabın birinci hissəsi İran əhalisinin yarısını təşkil edən Azərbaycan türklərinin tarixinə, ictimai-siyasi həyatlarına, ikinci hissəsi isə dil, ədəbiyyat və mədəniyyət məsələlərinə həsr olunmuşdu. Maraqlıdır ki, həmin kitab Türkiyənin yürütdüyü rəsmi siyasətə zidd sayılaraq İsmət İnönünün göstərişi ilə qadağan edilmişdi.

Mehmet Sadıq Aran 1945-1946-cı ildə Cənubi Azərbaycanda başlayan milli-azadlıq mübarizəsini obyektiv şəkildə işıqlandıran və bu məsələdə keçmiş SSRİ-nin, Böyük Britaniyanın və Pəhləvi rejiminin Azərbaycan xalqına qarşı çevrilmiş siyasətini açıqlayan silsilə məqalələrin də müəllifidir.

Yazıçının bir şeiri:

"
YARINKİ TÜRK'ÜM

Öpmeğe kan sızan topraklarını

Ey sevgili vatan ben sana geldim..

Dindir gönlündeki ahu zarını,

Ağlama hasretle ben sana geldim!..

Bir sancak yükselip biri inecek,

O gün gözlerdeki yaş silinecek,

Düşman ağlayacak,dost sevinecek...

Aç bağrını annem ben sana geldim!..

Haydutlar kuşatmış hər bucağını,

Kanla söndürüyor şen ocağını...

Aç sevgili yurdum,aç kulağını!

Nezredip kanımı ben sana geldim!...

Yüce dağlarının murassa tacı

Kan kokar çiçekli yeşil yamacı...

Yandırdı kalbimi duyduğum acı;

Alnını öperel tuğyana geldim...

Ey viran bağlarda sızlayan ana!

Kim senin çehreni boyamış kana?

Aç dertli koynunu,yanma hicrana...

Terk edip gurbeti ben sana geldim!...

"
Məmməd Sadıq Aran

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Anar (1999). Min beş yüz ilin oğuz şeri. Antologiya, I kitab. (az). Bakı: "Azərbaycan". 2017-07-08 tarixində arxivləşdirilib. 2017-07-08 tarixində istifadə olunub.

Haqqında yazılanlar[redaktə | əsas redaktə]

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]