Suriya Ərəb Krallığı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Müstəqil dövlət
Picto infobox map.png
Suriya Ərəb Krallığı
ərəb. المملكة العربية السورية‎‎
əl-Məmləkət'ül Arabiyyə əs Suriyə
Suriya bayrağı
Suriya bayrağı
Book of the Independence of Syria (ذكرى استقلال سوريا).jpg
Suriya Krallığının iddia etdiyi ərazilərin xəritəsi (Suriya müstəqilliyi kitabından)
 Ottoman flag alternative 2.svg
Flag of the French Mandate of Syria (1920).svg 
8 mart — 24 iyul 1920

Paytaxt Dəməşq
Dil(lər) Ərəb dili
Din Sünni İslam
Pul vahidi Suriya piastrı
İdarəetmə formasıKonstitusiyalı monarxiya
SülaləHaşimilər
Dövlət rəhbərləri
Kral
 · I Faysal
Baş nazir
 · 1918 – 1920Əli Rida Başa ər-Rikabi
 · 1920Həşim əl-Atasi
Tarixi
 · 1918I Faysalın tacqoyma mərasimi
 · 23 iyul 1920Maysalun döyüşü
 · 24 iyul 1920Dəməşqin alınması
Vikianbarda Commons-logo.svg əlaqəli mediafayllar

Suriya Ərəb Krallığı (ərəb. المملكة العربية السورية‎‎, əl-Məmləkət'ül Arabiyyə əs Suriyə) — rəsmi olaraq sadəcə dörd ay (8 mart–24 iyul 1920) mövcud olmuş, tanınmamış, qondarma dövlət.[1][2] Suriya Ərəb Krallığı ərəb milliyətçiləri tərəfindən ikinci müasir ərəb dövləti (Hicaz Krallığından sonra) sayılır. Qısaömürlü krallıq Şərif Hüseynnin oğlu Faysal ibn Hüseyn tərəfindən idarə olunurdu. Böyük Suriya (və ya Levant) torpaqlarına olan ərazi iddialarına baxmayaraq, Faysalın höküməti yalnız məhdud bir əraziyə hökm etmişdir və Fransa kimi Böyük Suriya fikrinə qarşı çıxan və krallığı tanımaqdan imtina edən Böyük Britaniyadan asılı idi. Krallıq Fransanın silahlı qüvvələri nə 24 iyul 1920-ci il tarixində təslim olmuşdur.[3][4]

Əsaslandırma[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Ərəb üsyanı

Suriya Ərəb Krallığının yaradılmasının əsas amilləri Ərəb üsyanıMakmahon–Hüseyn məktublaşmaları idi. Hüseyn–Makmahon məktublaşmalarına əsasən, Britaniya ərəblərin Osmanlı İmperiyasına qarşı üsyan qaldırmaqlarının əvəzində bir Ərəb Krallığı vəd edirdi.[5] Britaniya ərəblərə bir dövlət vəd etdiyi zaman, Fransa ilə Says-Piko sazişini də imzalayırdı. Says-Piko sazişinin həyata keçirilməsi Suriya Ərəb Krallığının məhvinə gətirib çıxarırdı. Ərəb üsyanının ərəb xalqına olan əhəmiyyətinə baxmayaraq, o dövrdə Ərəb Krallığı və ya Ərəb Krallıqlarına fikrinə xeyli inamsızlıq, hətta müxalifət belə var idi.

Bu, FransaBritaniyanın məcburi şəkildə bir üsyan qaldırılmasının və müasir standartlara görə kukla dövlət sayılan qurumların yaradılmasında çox böyük təsirləri olması ilə əlaqədar idi.[6] Tənqidçilər və tarixçilər xarici dövlətlərin həqiqi ərəb milliyətçilər yerinə imperatorun təyin etdiyi namizədlər – ərəb şeyxləri tərəfindən idarə ediləcək olan bir dövlətin Hicaz Krallığıİraq Krallığı kimi erkən Haşimi krallıqlarının qısaömürlü olmasının əsas səbəbi olduğunu iddia edirlər. Bəzi tarixçilər və tənqidçilər Məkkə Şərifinin ailəsinin – Haşimilərin Osmanlı Sultanına qarşı bir üsyan qaldırmasının ərəb xalqına verilmiş bir lənət, anafema olduğunu iddia edirlər.[6]

Yaradılma[redaktə | əsas redaktə]

Birinci Dünya müharibəsi zamanı Osmanlı qüvvələrinin müasir Suriya torpaqlarında məğlub olmasından sonra Edmund Allenbinin rəhbərliyindəki Britaniya qoşunlarının Şərif Hüseynin oğlu Faysal ibn Hüseyn ilə birlikdə 1918-ci ilDəməşq şəhərinə daxil olmuşdur. Faysal burada – Dəməşq şəhərində, 1918-ci ilin oktyabr ayında ilk ərəb hökümətini qurmuş və Əli Rida Başa ər-Rikabini hərbi qubernator təyin etmişdir.

Ləğv[redaktə | əsas redaktə]

Fransa ordusu ilə uzun müddətli və qanlı bir müharibədən narahat olan Faysal 1920-ci ildə təslim olmuşdur. Lakin, Müdafiə Naziri Yusif ər-Azma kralın əmrinə məhəl qoymamış və kiçik bir ordu ilə Suriyaya irəliləyən Fransa ordusuna qarşı durmuşdur. Bu ordu fərdi silahlardan istifadə edirdi, buna görə də fransız artilleriyasına qarşı qalibiyyət ehtimalı yox dərəcəsində idi. Fransa ordusu Maysalun döyüşündə həlledici bir qalibiyyət əldə etmişdir, General ər-Azma isə döyüş zamanı həlak olmuşdur. Bu qalibiyyətdən sonra Fransa ordusu Dəməşq şəhərini mühasirəyə almış24 iyul 1920-ci il tarixində işğal etmişdir. Bunu nəticəsində Suriya və Livanda fransız mandatı yaradılmışdır.[7]

Qalereya[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. (15 aprel 2011) "Broken Promises:The French Expulsion of Emir Feisal and the Failed Struggle for Syrian Independence". Carnegie Mellon University/H&SS Senior Honors Thesis: 60.
  2. (1938) The Arab Awakening: The Story of the Arab National Movement, Reprint, H. Hamilton, 492. ISBN 1626540861.
  3. "Kimdir? Nədir? Suriya" (az). BBC azərbaycanca. 18 yanvar 2018. http://www.bbc.com/azeri/international-42731301. İstifadə tarixi: 2018-04-05.
  4. Rabinoviç, İtamar (1982). Symposium: The Greater-Syria Plan and the Palestine Problem in The Jerusalem Cathedra, 271.
  5. N. Zeyn, Zeyn (1960). Struggle for Arab Independence: Western Diplomacy and the Rise and Fall of Faisal's Kingdom in Syria. Beyrut: Caravan Book, 297.
  6. 6,0 6,1 (1999) Empires of the Sand: The Struggle for Mastery in the Middle East 1789–1923. Kembric: Harvard University Press, 426.
  7. Tauber, Elizir (1995). The Formation of Modern Syria and Iraq. Portlend: Frank Cass and Co. Ltd., 417.ISBN 978-0-7146-4105-8

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]