Utrext sülhü

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Utrext sülhü
Utrext sülhü
Böyük Britaniya ilə İspaniya arasında 1713-cü il tarixli Utrext müqaviləsinin İspan dilində ilk buraxılışı (solda) və daha sonra Latın və İngilis dillərində
Kontekstİspaniya mirası uğrunda müharibənin sonu
İmzalanma tarixi1713-1715-ci illər
YerUtrext, Yeddi Birləşmiş Əyalət Respublikası
İmzalayanlar
Dilləri
Vikimənbənin loqosu Utrext sülhü Vikimənbədə


Utrext sülhüYeddi Birləşmiş Əyalət Respublikasının Utrext şəhərində 1713-cü il aprel və 1715-ci fevral ayları arasında İspaniya mirası uğrunda müharibədə döyüşən tərəflər arasında imzalanmış sülh müqaviləsi.

II Karlos 1700-cü ildə uşaqsız ölməmişdən əvvəl, Fransadakı nəvəsi V Filippi özünün son vəsiyyətinə əsasən varisi olaraq təyin etdi. Bununla birlikdə V Filip Fransız şahzadəsi idi, XIV Lüdovikin nəvəsi idi və eyni zamanda Fransız taxtınada namizəd idi. Avropadakı digər böyük dövlətlər iki güclü dövlətin potensial birliyinə dözmək istəmirdilər. Əslində, müqavilələr, Fransanınİspaniyanın birləşməməsini təmin edən digər zəruri təminatlarla birlikdə Avropadakı güc balansını qorumaq şərtilə, Fransız taxtına olan iddiasından da imtina etməsi müqabilində V Filipin İspan taxtını almasına icazə verdi.

İspaniya, Böyük Britaniya, Fransa, Portuqaliya, Savoy hersoqluğu və Hollandiya Respublikası da daxil olmaqla bir sıra Avropa dövlətləri arasındakı müqavilələr müharibənin sona çatmasına kömək etdi. Müqavilələr, Fransadan XIV Lüdovikin nümayəndələri və bir tərəfdən nəvəsi V Filipp ilə Böyük Britaniyadan Anna Stüart, Sardiniyalı II Viktor Amadey, Portuqaliyadan V Juan və digər tərəfdən Hollandiyanın Birləşmiş Vilayətlərinin nümayəndələri arasında bağlandı. Fransa kralı sülaləsi üçün İspan tacını təmin etsə də, XIV Lüdovikin davamlı müharibələrində ifadə edilən Avropadakı Fransız hegemonluğunun sona çatmasına dair müqavilələr,güc balansına əsaslanan Avropa sisteminə yol açdı[1] . İngilis tarixçisi G. M. Trevelyan iddia edir:

XVIII əsr sivilizasiyasının sabit və səciyyəvi dövrü ilə bağlanmış bu müqavilə, köhnə Fransa monarxiyasından Avropa üçün təhlükənin sonunu və bu ümumilikdə dünya üçün daha az əhəmiyyət kəsb edən bir dəyişikliyi - Böyük Britaniyanın dəniz, ticarət və maliyyə üstünlüyünü qeyd etdi[2].

Başqa bir davamlı nəticə,orijinal Burbon Evi Fransada çoxdan devrilsədə,İspan Burbon sülaləsinin yaradılması idi.

Danışıqlar[redaktə | əsas redaktə]

Avropa İspaniya varislik müharibəsinin əvvəlində

İspaniyanın varisliyi müharibəsi, Habsburq kralı, İspaniyanın II Karlosun varisinin olmaması ilə baş verdi. Mübahisə 1700-cü ildə II Karlosun ölümündən sonra baş verdi və on dörd illik müharibə bunun nəticəsi oldu.

Fransa və Böyük Britaniya 1711-ci ilin oktyabrında, Londonda sülh öncəsi sənədlərin imzalanması nəticəsində barışdılar. Öncəki danışıqlar İspaniyanın Avropa mallarının bölünməsini təmkinli şəkildə qəbul etməyə əsaslandı. Bunun ardınca, Utrext Konqresi, 29 yanvar 1712-ci ildə,İngilis nümayəndələri Con Robinson, Bristol yepiskopu və Tomas Ventvors, Lord Straffordun iştirakı ilə açıldı[3]. İstəksiz olaraq Birləşmiş Vilayətlər əvvəlcədən qəbul etdi və nümayəndələr göndərdilər,lakin İmperator VI Karlos, əvvəlcədən qəbul edilənlərin məcburi olmadığına əmin olana qədər bunu etməkdən imtina etdi. Zəmanət verildi və beləliklə fevral ayında İmperator nümayəndələri meydana çıxdılar. V Filipp hələ öz kralı olaraq tanımadığı üçün,İspaniyaya əvvəlcə səlahiyyətli şəxsləri göndərmədi, ancaq Savoy hersoqunu tək göndərdi, Portuqaliya Krallığını Luis de Kunha təmsil etdi. Müzakirə olunan ilk məsələlərdən biri Fransa və İspaniyanın taclarının ayrı saxlanılacağı zəmanətləri idi, V Filipp bir imtina sənədinə imza atanadək 10 iyul 1712-ci ilə qədər az irəliləyiş oldu[4].

Böyük Britaniya, Fransa və İspaniya ilə avqustun 19-da Parisdə İspaniyanı əhatə edən "silahların dayandırılması" (saziş) ilə razılaşılaraq,danışıqlar tempi sürətləndi. Utrextdə imzalanan ilk müqavilə Fransa ilə Portuqaliya arasında 7 noyabrda imzalanan,14 mart 1714-cü ildə Fransa ilə Savoy arasında olan barışıq idi. Elə həmin gün İspaniya, Böyük Britaniya, Fransa və İmperiya Kataloniyanın boşaldılmasına və İtaliyada silahlı birləşmənin olmasına razılıq verdi. Sülh haqqında əsas müqavilələrə 1713-cü il 11 aprel tarixində əməl edildi. Bunlar Fransa və Böyük Britaniya, Hollandiya, Savoy, PrussiyaPortuqaliya arasında beş ayrı müqavilə idi. İspaniya V Filippin nəzarətində, 13 iyulda Utrextdə Savoy və Böyük Britaniya ilə ayrıca sülh müqavilələri bağladı. Utrextdəki danışıqlar növbəti il sürətlə davam etdi,İspaniya ilə Hollandiya arasında sülh müqaviləsi yalnız 26 iyun 1714-cü ildə, İspaniya ilə Portuqaliya arasında isə 6 fevral 1715-ci ildə imzalanmışdır[5].

Utrext qurultayından bir neçə başqa müqavilə çıxdı. Fransa Böyük Britaniya və Hollandiya ilə ticarət və naviqasiya müqavilələrini imzaladı (11 aprel 1713). Böyük Britaniya İspaniya ilə oxşar müqavilə imzaladı (9 dekabr 1713)[5].

Əsas müddəalar[redaktə | əsas redaktə]

1714-cü ildə Utrext və Rastatt müqavilələrindən sonra Qərbi Avropa

Sülh mövcud müddəaları; İspaniyanın II Karlosun iradəsi ilə Burbon namizədini İspaniyanın V Filippi olaraq təsdiqlədilər. Bunun müqabilində Filipp Fransız taxtından, həm özü, həm də nəsilləri üçün, Fransız Bourbonlar tərəfindən İspan taxtına, o cümlədən XIV Lüdoviqin qardaşı oğlu Orleanlı Filipp üçün imtina etdi. Bunlar bir sıra ölümlərdən sonra 1712-ci ilə 1714-cü illər arasında beş yaşlı XV Lüdovikin böyük babasının varisi olaraq təyin olunmasından sonra getdikcə daha vacib hala gəldi[6] .

İngiltərə ümumiyyətlə əsas faydalanan kimi görüldü[7]. X maddədə İspaniya, Cəbəli-Tariq və Menorka limanlarından imtina edərək, İngiltərəyə Qərbi Aralıq dənizində dominant mövqe verdi və Afrika və İspaniya Amerikası arasında Asiento və ya qul ticarəti üzərində inhisar qazandı.

İngilis danışıqlarının kommersiya maraqlarına verdiyi önəm, Fransanın "Dyunkerk qalalarını düzəltməyə, limanı bağlamağa və limanda dolu olan (heç yenidən qurulmayacaq) şlakları sökməyə" razı olduqları tələbi ilə nümayiş olundu[8]. Bunun səbəbi Dyunkerkin fransız kaperiları (fr. corsaire) üçün əsas bazası olması idi,tək bir bərzəxdə Şimali dənizinə çatmaq və La-Manşda İngilis patrullarından qaçmaq mümkün idi[9]. Bu nəticə etibarsız olduğunu sübut etdi.

Şimali Amerika 1750-ci ildə; burada sadalanan bəzi fransız qalaları 1713-cü ildən sonra növbəti otuz il müddətində tikilməmişdir.

XIII maddəyə əsasən İspaniya, ingilislərin müharibə əsnasında Katalon müttəfiqlərinə verdiyi dəstəyin qarşılığında Katalonanın tarixi hüquqlarını qorumaq tələbinə razı oldu. Savoy Siciliyanı və Milan Hersoqluğunu aldıqdan sonra, İtaliyadaFlandriyadakı İspaniya əraziləri bölündü. Keçmiş İspaniya Hollandiyası, Neapol Krallığı, Sardiniya və Milan Hersoqluğunun böyük hissəsi imperator VI Karla mənsub oldu. İspaniya Cənubi Amerikadakı,müasir Uruqvaydakı Sakramento koloniyasını Portuqaliyaya qaytardı,Braziliyada olan Amazon və Oyapok çayları arasındakı torpaqlar üzərində Portuqaliya suverenliyini tanıdı.

Şimali Amerikada Fransa ingilislərin İrokezlər üzərində feodal ağalığını tanıdı,Yeni ŞotlandiyaNyufaundlend (ada) və Rupert Torpağındakı ərazilərə iddialarını irəi sürdü[10]. Qərbi Hindistandakı Sent Kitsin fransızlara məxsus hissəsi də tamamilə İngiltərəyə verildi[10].

Fransa, Şimali Amerikanın ən bahalı hərbi qurğusu olan Liusburq qalasını inşa etdiyi Keyp-Breton adası da daxil olmaqla digər müharibə öncəsi Şimali Amerikadakı mallarını qorudu[11].

1713-cü ildəki uğurlu Fransız Reynland kampaniyası, nəhayət Karlosu 1714-cü ildə Rastatt və Baden müqavilələrini imzalamağa məcbur etdi,baxmayaraq ki, İspaniya ilə 1720-ci ildə Haaqa müqaviləsinə qədər şərtlər razılaşdırılmadı[12].

Müqavilələrə cavab[redaktə | əsas redaktə]

Şimali Amerika 1760-cı ildə, Paris müqaviləsindən dərhal əvvəl.Qeyd edək ki, Yeni İngiltərə bu zaman Müqəddəs Lavrentiya çayı ilə həmsərhəd idi, Nyu York əyaləti Yuxarı Kanada və ya Ontario coğrafi ərazisini işğal etdi,Pensilvaniya bölgənin çox hissəsini Eri gölünün cənubunuda tutdu və Yeni Şotlandiya hələ Nyu-Bransuik tərəfindən bölünməmişdi.

Müqavilənin ərazi müddəaları fransızların 1706-cı ildə və yenə də 1709-cu ildə sülh üçün fədakarlıqlar etdiyini nəzərə alaraqİngiltərədəki Viqlərin (Britaniyada siyasi partiya) istədiyi qədər getmədi. Viqlər özlərini III Vilhelm və Marlboro knyazı Con Malboro Çörçillin qəti anti-Fransız siyasətinin varisləri hesab etdilər. Bununla birlikdə, 1710-cu ildə Parlamentdə Torilər İcmalar Palatasında nəzarəti əldə etdilər və Böyük Britaniyanın Avropa müharibəsində iştirakına son verilməsini istədilər. Anna Stüart və onun məsləhətçiləri də razılığa gəlmişdilər.

Robert Harli administrasiyasındakı partiya (23 may 1711-ci ildə Oksford və Mortimer qraflığını yaratdı) və Viskount Bolinqbrok, sövdələşmə masasında daha çevik oldu və Viqlər tərəfindən "Fransız tərəfdarı" olaraq xarakterizə edildi;  Oksford və Bolinqbrok, kraliçanı, Lordlar Palatasında müqavilənin ratifikasiyasını təmin etmək üçün on iki yeni "Tori həmyaşıdları" yaratmağa inandırdı. Müqavilənin əleyhdarları İspaniyasız Sülh yoxdur şüarı altında dəstəyi toplamağa çalışdılar.

Xüsusilə İspaniya Hollandiyasının taleyi Birləşmiş Vilayətləri maraqlandırsa da, danışıqların öz ərazilərində aparılmasına baxmayaraq danışıqların nəticəsinə Hollandiyanın təsiri kifayət qədər əhəmiyyətsiz idi. Fransız danışıqlarının aparıcısı Melxior de Polinyak hollandlara de vous, chez vous, sans vous, "sizin haqqınızda, ətrafınızda, sizsiz" mənasını verən sözləri ilə lağ etdi. Bolinqbrokunun gizli şəkildə İngilis komandiri Ormond Dükünə Denain döyüşündən əvvəl müttəfiq qüvvələrdən çəkilməsini əmr etməsi (Fransızlara ancaq müttəfiqlərə deyil) və gizli olaraq Fransa ilə ayrıca barışığa gəldikləri bir nöqtə olmayaraq,Müttəfiqlərin etirazlarını mənasız etdi. Hər halda, Hollandiyalılar Avstriya Hollandiyasındakı kondominiumunu (beynəlxalq hüquq) 1715-ci il Avstriya-Holland Bariyer müqaviləsi ilə əldə etdilər.

Nəticə[redaktə | əsas redaktə]

Antonio Rivalz tərəfindən Utrext sülhünün təsviri

Müqavilə bunu: "İspaniya və Fransa krallıqlarının çox sıx birləşməsindən bütün Avropanın azadlığını və təhlükəsizliyini təhdid edən böyük bir təhlükə üzündən [...] eyni adam heç vaxt hər iki Krallığın Kralına çevrilməməlidir" nəzərdə tuturdu[13]. Bəzi tarixçilər bunun müasir millət dövlətinin və güc balansı konsepsiyasının təkamülündə mühüm mərhələ olduğunu iddia edirlər[14].

İlk dəfə bunu 1701-ci ildə Çarls Davenant, Güc Balansındakı Esseslərində qeyd etdi,bu, İngiltərədə yazıçı və Tori satiristi Daniel Defo tərəfindən 1709-cu ildə "Fransa İşlərinə Bir Baxış" adlı məqaləsində İngiltərədə geniş yayılmışdır. Fikir müqavilələrin tərifində öz əksini tapdı və XIX əsrdə Avropada hökm sürən 1815-ci il Avropa Konsertində Napoleonun məğlubiyyətindən sonra yenidən canlandı.

Fərdi imza atanlar üçün İngiltərə rəqibləri nisbətən dəniz üstünlüyünü, İspaniya Amerikasına kommersiya girişi və bu günə qədər saxladığı bir ərazidə Menorka və Cəbəli-Tariq üzərində nəzarəti qurdu. Fransa, Anna 1714-cü ilin avqustunda vəfat etdikdə və hamar bir keçid təmin edərək protestant varisliyini qəbul etdi,1716-cı il İngiltərə-Fransız Müqaviləsi çərçivəsində Stuartta dəstəyi sona çatdırdı[15]. Tez-tez gözdən qaçırılan bir faydasi: müharibənin bütün iştirakçılarının görünməmiş dövlət borclarının ləğvi idi,yalnız İngiltərə uğurla maliyyələşdirildi[16].

Mariya Therezanın varisliyini təmin etmək Avstriyanın müharibədəki qazancını azaltdı və nəticədə 1740-cı ildə Avstriya mirası uğurunda müharibəyə səbəb oldu.

İspaniya İmperatorluğunun böyük hissəsini saxladı və olduqca sürətli bir şəkildə bərpa edilməyə başladı; 1718-ci ildə NeapolSiciliyanın geri alınmasına yalnız İngilis dəniz qüvvələri tərəfindən maneə törədildi və 1734-cü ildə ikinci bir cəhdlə müvəffəq olundu. 1707-ci il Nueva Planta fərmanı ilə Araqon, Valensiya və Majorka krallıqlarında regional siyasi quruluşlar ləğv edildi, baxmayaraq Kataloniya bu hüquqların bir hissəsini 1767-ci ilə qədər qorudu[17] .

İspaniyadakı uğursuzluğa baxmayaraq Avstriya İtaliyaMacarıstanda mövqeyini qorudu daha əvvəl Osmanlı İmperiyası tərəfindən tutulan Cənub-Şərqi Avropanın ərazilərinə genişlənmələrini davam etdirməyə imkan verdi. Hollandiya Baryeri ilə əlaqəli xərcləri ödədikdən sonra, Avstriya Hollandiyasından artan vergi gəlirləri Avstriya ordusunun əhəmiyyətli bir yeniləməsini maliyyələşdirdi[18]. Ancaq bu qazanclar müxtəlif amillərlə: əsasən VII Karlın qızı Mariya Terezanın lehinə qardaşı oğlanlarını varislikdən məhrum etməsindən qaynaqlanan 1713-cü il Praqmatik Sanksiyasının pozulması ilə azaldı[19] .

Onun varisliyini təmin etmək cəhdləri Avstriyanı az strateji əhəmiyyətsiz müharibələrə cəlb etdi, 1733-1735-ci illərdə Polşanın varisliyi uğrunda müharibə İtaliyadakı dəniz əyalətlərində baş verdi. Avstriya ənənəvi olaraq Hollandiyanın hərbi dəstəyinə güvənirdi; İngiltərə 1718-ci ildə Siciliya və Neapolun itirilməsinin qarşısını aldı, lakin 1734-cü ildə yenə də bunu etməkdən imtina etdi[20] . Mübahisə Habsburq imperiyasına nəzarəti itirməyə davam etdi; Bavariya, Hannova, PrussiyaSaksoniya getdikcə müstəqil güclər kimi çıxış edir və 1742-ci ildə VII Karl, 300 ildən çox ilk Habsburq imperatoru oldu[21].

Hollandiya Respublikası müharibəyə ona baha başa gələn Bariyer müqaviləsi ilə son qoydu[22]. 1740-cı ildə qalalar tez bir zamanda aşdı, İngiltərənin təcavüzkara qarşı hərbi dəstək vədi daha təsirli olduğunu sübut etdi[23]. Holland ticarət donanmasının vurduğu ziyan onların ticarət və siyasi gücünə daima təsir etdi, İngiltərəni Avropanın önəmli merkantil gücü olaraq əvəz etdi[24].

XIV Lüdovik 1 sentyabr 1715-ci ildə öldü və ölüm yatağında "müharibəni çox sevdim" deyildiyi iddia edilir[25] . Düzdür ya yox, Utrextdəki son məskunlaşma 1709-cu ildə müttəfiq təklifindən daha əlverişli idi, Fransa 1701-ci ilin fevralına qədər diplomatiya yolu ilə əldə olunmayan az şey əldə etdi. Güclü qaldı, lakin Britaniya ilə müqayisədə hərbi və iqtisadi cəhətdən nisbi azalmalarından narahatlıq onun 1740-cı ildə Avstriyaya mirası uğrunda müharibəsinin əsas səbəbi oldu[26].

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. R.R. Palmer, A History of the Modern World 2nd ed. 1961, p. 234.
  2. G.M. Trevelyan, A shortened history of England (1942) p 363.
  3. The staunch Tory Strafford was hauled before a committee of Parliament for his part in the treaty, which the Whigs considered not advantageous enough.
  4. James Falkner (2015). The War of the Spanish Succession 1701-1714. Pen and Sword. səh. 205.
  5. 1 2 Randall Lesaffer, "The Peace of Utrecht and the Balance of Power", Oxford Public International Law.
  6. Somerset, Anne (2012). Queen Anne: The Politics of Passion. Harper Press. səh. 470. ISBN 978-0007203765.
  7. Pincus, Steven. "Rethinking Mercantilism: Political Economy, The British Empire and the Atlantic World in the 17th and 18th Centuries" (PDF). Warwick University: 7–8. İstifadə tarixi: 10 May 2018.
  8. Moore, John Robert (1950). "Defoe, Steele, and the Demolition of Dunkirk". Huntington Library Quarterly. 13 (3): 279. doi:10.2307/3816138.
  9. Bromley, JS (1987). Corsairs and Navies, 1600–1760. Continnuum-3PL. səh. 233. ISBN 978-0907628774.
  10. 1 2 George Chalmers, Great Britain (24 January 1790). "A Collection of Treaties Between Great Britain and Other Powers". Printed for J. Stockdale – Internet Archive vasitəsilə.
  11. Royle, Trevor (2016). Culloden; Scotland's Last Battle and the Forging of the British Empire. Little, Brown. səh. 148. ISBN 978-1408704011.
  12. "Treaties of Utrecht - European history". Encyclopedia Britannica.
  13. Article II, Peace and Friendship Treaty of Utrecht.
  14. Lesaffer, Randall. "The peace of Utrecht and the balance of power". OUP Blog. İstifadə tarixi: 5 May 2018.
  15. Szechi, Daniel (1994). The Jacobites: Britain and Europe, 1688-1788 (First). Manchester University Press. 93–95. ISBN 978-0719037740.
  16. Carlos, Ann (author) Neal, Larry (author), Wandschneider, Kirsten (author) (2006). "The Origins of National Debt: The Financing and Re-financing of the War of the Spanish Succession" (PDF). International Economic History Association: 2. İstifadə tarixi: 6 September 2018.
  17. Vives Vi, Jaime (1969). An Economic History of Spain. Princeton University Press. səh. 591. ISBN 978-0691051659.
  18. Falkner, James (2015). The War of the Spanish Succession (Kindle). 4173-4181: Pen and Sword Military. ASIN B0189PTWZG.
  19. Kann, Robert A (1974). A History of the Habsburg Empire 1526-1918 (1980). University of California Press. 88-89. ISBN 978-0520042063.
  20. Anderson, MS (1995). The War of Austrian Succession 1740-1748. Routledge. 10–11. ISBN 978-0582059504.
  21. Lindsay, JO (1957). The New Cambridge Modern History: Volume 7, The Old Regime, 1713-1763. Cambridge University Press; New edition. səh. 420. ISBN 978-0521045452.
  22. Kubben, Raymond (2011). Regeneration and Hegemony; Franco-Batavian Relations in the Revolutionary Era 1795-1803. Martinus Nijhoff. səh. 148. ISBN 978-9004185586.
  23. Ward, Adolphus William (1922). The Cambridge History of British Foreign Policy, Volume 2 (2011). Cambridge University Press. səh. 57. ISBN 978-1108040136.
  24. Dadson, Trevor (ed), Elliott, John (2014). The Road to Utrecht in Britain, Spain and the Treaty of Utrecht 1713-2013. Routledge. səh. 8. ISBN 978-1909662223. ([[:Category:|link]])[[Category:]]
  25. Colville, Alfred (1935). Studies in Anglo-French History During the Eighteenth, Nineteenth and Twentieth Centuries (2018). Forgotten Books. səh. 149. ISBN 978-1528022392.
  26. Lynn, John (1999). The Wars of Louis XIV, 1667-1714 (Modern Wars In Perspective). Longman. 361–362. ISBN 978-0582056299.

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  • Bruin, Renger and Cornelis Haven, eds. Performances of Peace: Utrecht 1713 (2015).
  • Winston Churchill (2002). Marlborough: His Life and Times, Bk. 2, vols. iii & iv. University of Chicago Press. ISBN 0-226-10635-7 online abridged edition
  • Gregory, Desmond: Minorca, the Illusory Prize: A History of the British Occupations of Minorca Between 1708 and 1802 (Associated University Press, 1990)
  • Lesaffer, Randall. "The peace of Utrecht and the balance of power", Oxford Historical Treaties 10 Nov 1914 online
  • Lynn, John A (1999). The Wars of Louis XIV, 1667–1714. Longman. ISBN 0-582-05629-2
  • Mowat, Robert Balmain. History of European diplomacy, 1451–1789 (1928) pp 141–54; online pp 165–82.
  • Sichel, Walter. Bolingbroke And His Times, 2 vols. (1901–02) Vol. 1 The Reign of Queen Anne
  • Philip Stanhope, 5th Earl Stanhope: History of England, Comprising the Reign of Queen Anne until the Peace of Utrecht (London: 1870)
  • G. M. Trevelyan (1930–34). England Under Queen Anne. 3 volumes. Longmans, Green and co.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]