Şamaxı qəzası

Şamaxı qəzası Quberniyanın gerbi Quberniya Bakı quberniyası Mərkəzi Şamaxı Yaranma 1840 Ləğv olunma 1929

Bakı qəzası Quba qəzası Şamaxı qəzası Göyçay qəzası Cavad qəzası Lənkəran qəzası

ŞAMAXI QƏZASI – Bakı quberniyası tərkibində inzibati ərazi vahidi.

Tarixi

"Zaqafqaziya diyarının idarəsi üçün təsisatlar" adlı qanuna (1840, 10 aprel) uyğun olaraq, Şirvan əyaləti və Salyan torpaqları əsasındayaradılmıĢdı. Mərkəzi Şamaxı şəhəri idi. 1841-1846 illərdə Kaspi vilayətinin tərkibinə daxil idi. 1846 ildə ġamaxı quberniyası yaradıldıqda, eyni adla onun tərkibinə qatılmıĢdı. 1859 il ġamaxı zəlzələsindən sonra quberniya mərkəzi Bakıya köçürüldüyündən, Bakı quberniyasının tərkibində idi. ġamaxı qəzasmda Qəza idarə sistemi fəaliyyət göstərirdi. Qafqaz təqviminin (1917) məlumatma görə, qəzanın sahəsi 6625,99 verst (7553,64 kv.km) idi. Burada 133800 nəfər əhali yaĢayırdı. Onlarm 132362 nəfəri yerli sakinlər, 1438 nəfəri isə müvəqqəti yaĢayanlar, 71848 nəfəri kiĢi, 61952 nəfəri qadın idi. Əhalinin 97 min nəfərini azərbaycanlılar təĢkil edirdi. Çarizmin köçürmə siyasəti nəticəsində qəzada ruslar da məskunlaĢdmlmıĢdı. 17656 nəfər rusun, 1511 —i pravoslav, 16145-i sektaçı (sektant) idi. Köçürülmə erməni-qriqorianların sayı 17542 nəfəridi. ġamaxı Ģəhərində 27752 nəfər yaĢayırdı. Qəzanm iqtisadi həyatmda kənd təsərrüfatmm əkinçilik, bağçılıq, ipəkçilik, maldarlıq sahələri üstünlük təĢkil edirdi. Sənətkarlıq, xüsusilə toxuculuq inkiĢaf etmiĢdi. Fevral inqila-bından (1917) sonra ġamaxıda fəhlə və əsgər deputatları soveti yaradılmıĢdı. ġamaxı qəzasında Müvəqqəti hökumətin də orqanlan yaradılırdı. Bakı Soveti öz hakimiyyətinin qəzalara yayılmasında, Bakıda olduğu kimi, azərbaycanlıların soyqırımıdan bir vasitə kimi istifadə edirdi. Ġsmayıl xan Ziyadxanovun ġamaxım müdafiə etməsinə imkan verməmək üçün ora Bakıdan 2 min nəfərlik dəstə göndərilmiĢdi. ġamaxı qəzasında azərbaycanlılara qarĢı soyqırımıa S.ġaumyanın yaxın silahdaĢlarından olan daĢnak cəlladı Lalayan (Lalayev) baĢçılıq etmiĢdi. Hesablamalara görə, ermənilər ġamaxı qəzasının 53 kəndində 8027 nəfər azərbaycanlının qətlə yetirmiĢdilər; onlardan 4190 nəfəri kiĢi, 2560 nəfəri qadm, 1277 nəfəri uĢaq idi. Əhaliyə, ümumiyyətlə, 339,5 milyon manat məbləğində maddi zərər vuru-muĢdu. Qəzada sovet hakimiyyətini yalnız bu qətl və qarətlər hesabına qurmaq mümkün olmuĢdu. ġəhər dağıdılmıĢ, qəza mərkəzi Çuxuryurd kəndinə köçürülmüĢdü (bax, həmçinin Şamaxı qırğınları). 1918 il mayın 16-da Bakı Xalq Komissarları Sovetinin quberniya komissarı MəĢədi Əzizbəyovun rəhbərliyi ilə ġamaxı qəzasmda kəndli deputatları sovetlərinin qurultayı keçirilmiĢdi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti qurulduqdan sonra ölkədə hakimiyyətinin tam bərqərar edilməsi uğrunda mübarizəyə baĢladı. Cənubi Qafqaz dəmir yol xətti boyunca döyüĢlərdə qalib gələn Azərbaycan-türk hərbi hissələrindən ibarət Qafqaz İslam Ordusu 1918 ilin iyulunda ġamaxıya daxil oldu. ġamaxı qəzasında Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin hakimiyyəti bərqərar edildi. ġamaxı qəzası Cümhuriyyətin sosial-iqtisadi və siyasi həyatmda mühüm yer tuturdu. Lakin Aprel işğalı (1920) nəticəsində 1920 il aprelin 29-da Şamaxı qəzasında sovet hakimiyyəti quruldu.

Mənbə

• Paşayev A., AçılmamıĢ səhifələrin izi ilə, B., 2001;
• Süleymanov M., Azərbaycan ordusu (1918-1920), B., 1998;
• Azerbaycan belgelerinde ermeni sorunu (1918-1920), Ankara, 2001.

Həmçinin bax

• Bakı quberniyası