|
Lənkəran qəzası
| Qəzanın gerbi |
Quberniyanın gerbi |
|
|
|
|
Lənkəran
qəzası
|
LƏNKƏRAN QƏZASI - Azərbaycan Xalq Cümhu-riyyəti dövründə Bakı quberniyası tərkibində inzibati-ərazi vahidi.
Hələ çar I Nikolayın dövründə [1825-55] həyata keçirilmiş 1840 il 10 aprel qanunu ilə Talış əyalətinin əsasında yaradılmıĢdı. Lənkəran qəzası 1841-46 illərdə Kaspi vilayətinin tərkibinə daxil idi. 1846 il 14 dekabr tarixli fərmanla ġamaxı quberniyası təĢkil edildikdə, onun tərkibinə qatılmıĢdı (1859 il ġamaxı zəlzələsindən sonra mərkəzi Bakıya köçürüldüyündən Bakı quberniyası adlandırılmıĢdı). Qəzanın mərkəzi Lənkəran Ģəhəri idi Qəza Səbican, Lənkəran, Ərkivan məntəqələrindən və Muğan pristavlığından ibarət idi. Burada qəza idarəçi sistemi fəaliyyət göstərirdi. Qafqaz təqviminin (1917 məlumatma görə, qəzanın ərazisi 4726,88 kv.verst idi Lenkeran qəzasmda yaĢayan 185518 nəfər əhalinir 183583 nəfəri yerli sakinlər, 1935 nəfəri müvəqqət yaşayanlar, 96904 nəfəri kişi, 88614 nəfəri qadın idi Qəza əhalisinin 170 min nəfərə qədəri müsəlman idi Çarizmin köçürmə siyasəti nəticəsində Lənkəran qəzasının əhalisinin tərkibində rusların sayı artmıĢdı. Həmin məlumata görə, qəzada 16206 nəfər rus qeydiyyata alınmışdı onların 6974 nəfəri pravoslav, 9232 nəfəri sektant idi Lənkəran Ģəhərində 17801 nəfər yaşayırdı. Qəzanın təsərrüfat həyatında taxılçılıq, çəltikçilik, balıqçılıq əsas yer tuturdu. Fevral inqilabından (1917) sonra Lənkəranda sovetlər yarandı. Oktyabr çevriliĢindən (1917) sonra Bakıda hakimiyyəti ələ keçirmiĢ Bakı Soveti quberniyaya daxil olan qəzaların, o cümlədən Lənkəran qəzasının zor gücünə sovetləĢdirilməsinə çalıĢırdı. 1918 il aprelin 12-də Bakı Soveti Lənkərana 280 nəfərlik silahlı dəstə göndərdi və aprelin 14-də qəzada sovet hakimiyyətinin qurulması elan olundu. Lakin 1918 il avqustun 4-də Lənkəran qəzasında sovet hakimiyyəti süqut etdi. Burada sağ eserlərlə "Muğan Müvəqqəti hərbi diktaturası və ya BeĢlər dikta-turası" yaradıldı. "Muğan hökuməti" antiazərbaycan siyasəti yeridir, denikinçilərin Cənubi Qafqazda ağalığını təmin etməyə çalıĢırdı. BolĢeviklər də Lənkəranda hakimiyyəti ələ keçirməyə cidd-cəhd göstərirdilər. Rusiya Kommunist (bolĢeviklər) Partiyası Qafqaz Diyar KomitəsiLənkəranda gizli radiostansiya təĢkil etmiĢ, sovet hakimiyyəti tərəfdarlarına hərbi və maddi kömək göstərmiĢdi. "Muğan hökuməti" 1919 il aprelin 25-də yıxıldı, Muğan Sovet Respublikası (1919 il 25 aprel - 27 iyul) quruldu. Muğan Sovet Respublikası Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətini tanımaqdan imtina etdi. Bəzi sosialist tədbirlərinə baxmayaraq, Muğan Sovet Respublikası xalq arasında nüfuz qazana bilmədi və iyulun 27-də süquta uğradı. Lənkəran qəzasında hakimiyyət Muğan qüvvələrinin əlinə keçdi. Ölkənin ərazi bütövlüyünün bərpasına xüsusi önəm verən Cümhuriyyət Hökuməti Lənkəran qəzasında öz hakimiyyətinin qurulması uğrunda fəal mübarizəyə baĢladı. Bu məqsədlə xüsusi dəstə təĢkil olundu. Hərbi nazir Səməd bəy Mehmandarov iyulun 23-də Lənkəran qəzasının sakinlərinə müraciət imzaladı. Müraciətdə deyilirdi: "Vətəndaşlar! Azərbaycan Cümhuriyyəti hökumətinin iradəsi ilə mən Lənkəran qəzasına dəstə göndərirəm. Vətəndaş müharibəsinə birdəfəlik son qoymaq, qayda-qanun yaratmaq, sizi dinc əhaliyə əzab verən zorakı dəstələrdən və qatillərdən azad etmək işi bu dəstəyə tapşırılıb. Azərbaycanın ayrılmaz hissəsi olan qəzada məskunlaşmış bütün millətlərə ədalətli münasibət bəsləyən Azərbaycan qoşunları sizin yanınıza qanunçuluğun daşıyıcısı kimi gəlirlər... Bununla bərabər, məlum edirəm ki, sovetlər, komitələr və ya "Muğan respublikası" adı altında hər hansı özbaşına təşkilatın yaradılmasına yol verilməyəcəkdir...". Lənkəran əməliyyatı uğurla baĢa çatdı. Avqustun sonunda Lənkəran dəstəsi qarşıya qoyulan vəzifəni yerinə yetirdi. 1919 ilin avqustundan Lənkəran qəzasında Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin suveren hüquqları bərpa edildi. Aprel işğalından (1920) sonra Cümhuriyyət hakimiyyətinin süqutu nəticəsində 1920 il mayın 3-də Lənkəran qəzasında yenidən sovet hakimiyyəti quruldu. Azərbaycanın rayonlaĢdırılması ilə əlaqədar olaraq, Lənkəran qəzası 1929 ildə ləğv edildi.
[redaktə] 1897-ci il siyahıya alması
[redaktə] 1926-cı il siyahıya alması
Lənkəran qəzası[3]
| Etnik qrup |
Bütün qəza |
Lənkəran ş. |
Sara (ada) |
Astara d. |
Astarxan-Bazar d. |
Boradigah d. |
Vəryadüz d. |
Lerik d. |
Masallı d. |
Mistan d. |
Prişib d. |
Şürük d. |
| Cəmi |
208 479 |
12 078 |
757 |
22 882 |
37 598 |
28 622 |
20 742 |
11 702 |
27 536 |
10 835 |
17 354 |
18 373 |
| azərbaycanlı |
111 181 |
9 301 |
161 |
2 471 |
31 248 |
5 540 |
20 455 |
1 315 |
24 448 |
3 502 |
12 048 |
692 |
| talış |
77 261 |
222 |
y. |
18 609 |
y. |
21 912 |
108 |
10 328 |
1 885 |
7 256 |
18 |
16 923 |
| rus |
13 384 |
1 869 |
544 |
716 |
3 695 |
855 |
77 |
5 |
579 |
12 |
4 334 |
698 |
[redaktə] Həmçinin bax
- ↑ Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия) :Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России-Ленкоранский уезд вес-Источник : Первая Всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Таблица XIII. Распределение населения по родному языку. (Губернские итоги). Т.Т.51-89. С.-Петербург: 1903-1905
- ↑ Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия) :Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России-город Ленкорань-Источник : Первая Всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Таблица XIII. Распределение населения по родному языку. (Губернские итоги). Т.Т.51-89. С.-Петербург: 1903-1905
- ↑ Ethno-Caucasus, Этнодемография Кавказа :Ленкоранский уезд (перепись 1926 года)
Bakı quberniyasının qəzaları 
