Bukan şəhristanı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Bukan şəhristanının bəxşləri və şəhərləri

Bukan şəhristanı (fars. شهرستان بوکان‎) — İranın Qərbi Azərbaycan ostanının 17 şəhristanından biri və bu ostanda inzibati ərazi vahidi. Şəhristanın inzibati mərkəzi Bukan şəhəridir.

Tarixi[redaktə]

Bukan, yoxsa Buqaan?[redaktə]

Coğrafi mövqeyi, inzibati bölgüsü Bukan şəhəri Qərbi Azərbaycan əyalətinin cənub-şərqində və Miyandab (əsl adı Çayarası və ya Qoşaçay) mahalının cənubunda yerləşir. Bukan mahalı cənubdan Kürdüstan əyaləti, Şərqdən Sayınqala (Şahindej edilib), qərbdən isə Soyuqbulaq (indi Mahabad adlanır) mahalları ilə əhatə olunub. İnzibati ərazi bölgüsünə görə, Bukan mahalı iki bölgə və yeddi kənd rayonundan ibarətdir. Mahalın bölgələri - Siminə və Mərkəzi adlanır. Kənd rayonları isə Axtaçı, İl Teymur, İl Görək, Feyzullahbeygi (Feyzullahbəyli), Şərqi Axtaçı, Axtaçı Məhəlli (Yerli Axtaçı) və Behi Dehbekridən ibarətdir. Dəniz səviyyəsindən 1370 metrə yüksəklikdə yerləşən mahal 2541,306 kv kilometrlik sahəsi ilə Qərbi Azərbaycan əyalətinin ümumi ərazisinin 6,5 faizini təşkil edir. Bukan mahalının ərazisinin 30,31 faizi dağlıq, 29,73 faizi təpəlik, qalan 39,96 faizi isə ovalıq və çaybasar düzənliklərdir. Mahalın iqlimi mülayim dağlıq iqlimidir. Mahalın ən böyük çayları Tatahu və Cığatı çayları hesab edilir. Bu çayların adı dəyişdirilərək rəsmi qaynaqlarda "Zərrinerud" və "Siminerud" kimi verilməsinə baxmayaraq, əhali onları köhnə adları ilə adlandırır. Bukan mahalının yüksək dağları Neysan dağı (2410 m), Cavanmərd dağı (2098 m), Kanısib (2050 m) və Dağdaran (1300 m) dağlarıdır.

Adının etimologiyası[redaktə]

Bukan mahalının adı ilə bağlı müxtəlif fikirlər səsləndirilsə də, bir çox qaynaqlarda bu adın Moğul imperiyası qoşun başçılarından birinin adından - "Buqaan" sözündən götürüldüyü bildirilir. Qeyd etmək lazımdır ki, hazırda Monqolustanda "Bukam-Buqaan" adında dağ və ərazi mövcud olduğundan mahal və şəhərin adı ilə bağlı irəli sürülən bu fikir daha məntiqi görünür.

Tarixindən[redaktə]

1970-ci illərdə aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı aşkar edilən 30 yer və əşyalar burada 3000 il öncə kiçik yaşayış məskənini olduğunu təsdiqləyir. Sonrakı illərdə aparılmış arxeoloji qazıntılar zamanı aşkarlanan əşyaların çoxu Tehran muzeyinə aparılıb. Onlardan bir neçəsi isə Urmiya muzeyində saxlanılır.

Tapıntılar arasında daha çox gildən düzəldilmiş təndirlər və yerin dərinliyindəki qəbirlər çoxluq təşkil edir. Eyni halda burada aşkar olunan atəşgahlar Bukanda Arşaklar və Sasanilər dövründə oda pərəstiş edən əhalinin yaşadığından xəbər verir. Bukan mahalında mövcud olan çoxlu sayda tarixi təpə, yer və həmçinin maraqlı yeraltı mağaralardan bir neçəsinin adını qeyd etmək istərdik. Adı çəkilən bu yerlər həm də bölgənin turist cəlb edən və görməli yerlərindən sayılır: Qalayçı mağarası, Külabad mağarası, Yengicə kəndinin mağarası, Ağcıvan kəndinin mağarası, Samaqan mağarası, Bukan Cami məscidi, "Həvəzə-gəvəzə" adlı böyük bulaq və göl, Hamamian cami məscidi, Bibikəndin daş otaqları (qayalarda oyulmuş 14 otaq), Bukanın sahil parkı, Məhəmmədiyyə parkı, Sərdar məqbərəsi, Qədim Tarğa dağı, Qala Təpə (Təpə kəndində eramızdan 1500 il öncəyə aid olan tapıntılar mövcuddur), eradan əvvəl birinci minilliyə aid mədəniyyət nümunələrinin olduğu Qarakənd təpəsi, Əzizkənd və s.

Əhalisi[redaktə]

2006-cı ildə aparılmış əhalinin siyahıya alınmasının nəticələrinə görə şəhristanın əhalisi 202 637 nəfər (kişilər - 101 433 nəfər; qadınlar - 101 204 nəfər) olmuşdur[1][2].Bukan şəhristanında əsasən kürdlər və az sayda azərbaycanlılar yaşayır. Əhali bu şəhristanda əsasən kürd dilinin soran ləhçəsində danışırlar.

Bukanda Azərbaycan türkləri ilə kürdlər birlikdə yaşayırlar. İkinci Dünya müharibəsinə qədər burada yüzdən çox yəhudi ailəsi də yaşayıb.

İsrail hökuməti qurulduqdan sonra həmin ailələr İsrailə köçüblər. 2011-ci ilin rəsmi statistikasına görə, Bukan mahalının əhalisi təxminən 280000 nəfərdir.

Məşğulluğu[redaktə]

2001-ci ilin statistikasına əsasən Bukan mahalında 141 irili-xırdalı zavod və fabrik var. Bu müəssisələr əsasən toxuculuq, tikinti materialları, kimyəvi məhsullar, metal, minerallar və qida məhsulları istehsal edirlər. Eləcə də hazırda mahalda bir mərmər mədəni də fəaliyyət göstərir. Bukan mahalında əkin üçün yaralı ərazi 110000 hektardır. Həmin yerlərdə əsasən pambıq, tütün, şəkər çuğunduru, buğda, arpa və başqa dənli bitkilər əkilir. Eyni halda alma şaftalı və albalı buranın əsas bağ məhsullarındandır.Mahalda mövcud olan təbii şərait - geniş, yaşıl və zəngin otlaqlar olduğundan burada maldarlıq geniş şəkildə yayılıb.

Mahal əyalət və bölgənin bu sahəyə olan tələbatının əhəmiyyətli qismini təmin edir. Bukan mahalında ənənəvi və çağdaş üsullarla arıçılıqla məşğul olurlar. Eyni halda quşçuluq və qismən balıqçılıq da inkişaf etdirilməkdədir. Bukan mahalında ən çox yayğın olan əl işləri xalçaçılıq, kilim toxumaq, oyma işləri, həsir toxuma, parça toxuma, cecim toxuma, muncuq tikmə və s.-dir.

Bukan şəhristanının bəxşləri[redaktə]

Bukan şəhristanı iki bəxşə bölünür:

Bukan şəhristanının şəhərləri[redaktə]

Bukan şəhristanının yalnız bir şəhəri var:

Bukan şəhristanının kəndistanları[redaktə]

İstinadlar[redaktə]

  1. Statistical centre of Iran
  2. http://www.xist.org/cntry/iran.aspx?levels=West%20Azarbayejan

Xarici keçidlər[redaktə]

Həmçinin bax[redaktə]