İranın dövlət quruluşu

İran İslam Respublikası
جمهوری اسلامی ایران (Comhuri-ye Eslami-ye İran)
Bayraq Gerb
Esteghlâl, âzâdi, jomhoori-ye Eslâmi İstiqlal, Azadlıq, İslam Respublikası
Himn: İran himni
Rəsmi dili	Fars dili
Etnik qrupları	farslar - 47.55%, azərbaycanlılar - 22.45%, Şimallılar (giləklər, mazandaranlılar, türkmənlər, talışlar) - 8.68%, kürdlər - 7.78%, lurlar - 7.25%, bəluclar - 2.51%, ərəblər - 2.40%, digərləri - 0.70%, təsniflənməmiş - 0.68% (2010 sorğusu)
Paytaxt	Tehran
Ən böyük şəhəri	Tehran, Məşhəd, İsfahan, Təbriz, Kərəc, Şiraz
Ali Rəhbər	Müctəba Xamenei
Prezident	Məsud Pezeşkian
Sahəsi	Dünyada 17-ci
• Ümumi	1628770.8 km²
• Su sahəsi (%)	0.7
Əhalisi
• Əhali (2015)	78 373 721 nəfər (18-ci)
• Siyahıyaalma (2011)	75 149 669 nəf.
• Sıxlıq	46.1 nəf./km²
Valyuta	Riyal
İnternet domeni	.ir
Telefon kodu	98
Saat qurşağı	+3.30
Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

İranın dövlət quruluşu — 1979-cu ildə qəbul edilmiş Konstitusiyasına əsasən hüquqi-siyasi, inzibati, iqtisadi və ictimai münasibətlər sistemi.

Dövlət quruluşu

1979-cu il 11 fevralda İranda şah idarə üsulu olan monarxiya ləğv edilmiş və nəticədə 1 aprel 1979-cu ildə İran İslam Respublikası elan olunmuşdur. 1979-cu il 3 dekabr qəbul olunmuş Konstitusiya hal-hazırda qüvvədədir. 1989-cu il 28 iyulda ona dəyişikliklər edilmişdir. Mövcud Konstitusiya respublika quruluşunun yaranmasını, bütün hakimiyyətin dini-siyasi dairələrin nümayəndələrinə keçməsini hüquqi cəhətdən təsbit etmişdir. İran İslam Respublikasında dövlət hakimiyyəti bir-birindən asılı olmayan qanunverici, icraedici və məhkəmə sahələri vasitəsilə ölkənin Ali Dini Rəhbərinin nəzarəti altında həyata keçirilir.

İranın hökumət başçısı de-yure Prezidentdir, bununla belə o, dövlətin de-fakto başçısı Ali Dini Rəhbərə tabedir. İslam İnqilabının rəhbəri Ayətullah Xomeyninin ölümündən sonra 4 iyul 1989-cu il tarixində İran İslam Respublikasının yeni Ali Dini Rəhbəri vəzifəsinə ayətullah Seyyid Əli Xameneyi seçilmişdir.

İranın Ali Dini Rəhbəri hakimiyyətin bütün qollarına nəzarət edir, daxili və xarici siyasətin əsas istiqamətlərini müəyyən edir; məhkəmə hakimiyyətinin başçısını, silahlı qüvvələrin və daxili qoşunların ali baş komandanlarını, İslam inqilabının mühafizə Korpusunun ali baş komandanını təyin edir; ümumxalq, birbaşa və gizli səsvermə yolu ilə seçilən Prezidentin təyinatı haqqında fərman imzalayır; Müşahidə Şurasına altı fəqihi təyin edir. Ona, müharibə elan etmək və sülh bağlamaq, amnistiya elan etmək və ya məhkəmə hakimiyyəti başçısının təklifi ilə məhkəmə hökmünü yüngülləşdirmək hüququ verilmişdir.

İnzibati ərazi bölgüsü

İran İslam Respublikasının ərazisi 31 ostanlığa bölünür.

Qanunverici hakimiyyət

Məclis qərarlarının İslamın müddəaları və İran İslam Respublikasının əsas qanunu ilə uyğunluğunun təmin edilməsi - 6 üzvü Ali Dini Rəhbərin təyin etdiyi fəqihlər, digər yarısı isə namizədlikləri məhkəmə hakimiyyəti başçısının təqdimatı əsasında Məclis tərəfindən seçilən Nəzarət Şurası tərəfindən həyata keçirilir. Yuxarı palatanın və konstitusiya nəzarətinin funksiyalarını birləşdirən qanunverici orqan olan Şura, Məclisin bütün qərarlarına nəzarət edir, Ekspertlər Şurasının seçilməsi və məclis seçkiləri, həmçinin ümumi referendumun keçirilməsi üzərində nəzarəti həyata keçirir.

Məhkəmə hakimiyyəti

İslam inqilabından sonra islam normaları məhkəmə sisteminin əsasına daxil edilmişdir. Bu normalar daha çox cinayət, ailə hüququ və cəza sistemlərinə aid edilir. İlk əvvəl (1989-cu ilə qədər) İran İslam Respublikasında məhkəmə hakimiyyətinin ali orqanı Ali Məhkəmə Şurası sayılırdı, hazırda isə Ali Məhkəmə və Ali Dini Rəhbər tərəfindən 5 illik müddətə təyin edilən məhkəmə hakimiyyətinin başçısı bu funksiyanın daşıyıcısıdır.

Məhkəmə hakimiyyətinin başçısı Ali Məhkəmənin sədrini və Baş prokuroru təyin edir, ədliyyə naziri vəzifəsinə namizədi Prezidentə təklif edir. Ali Məhkəmə - məhkəmə hakimiyyəti sistemi üzərində və məhkəmələrin fəaliyyətinə ümumi nəzarəti həyata keçirir. Xüsusi fəallığı ilə seçilən din xadimlərinin işləri üzrə məhkəmələr və islam inqilabı məhkəmələri İran İslam Respublikasının məhkəmə sisteminin bir hissəsi sayılır və məhkəmə hakimiyyətinin başçısına tabedir. Hərbi məhkəmə istisna olmaqla, demək olar ki, bütün məhkəmələrin başında, habelə ədliyyə nazirliyinin rəhbərliyində ruhanilərin təmsilçiləri durur. İranın məhkəmə sistemində Ədliyyə nazirliyi - hakimiyyətin üç qolu arasındakı əlaqələrin mühafizəsinə və məhkəməyə aid qanun layihələrinin məclisə verilməsinə cavabdehlik daşıyır. Notariat və məhkəmə ekspertizası Nazirliyin tabeliyindədir.

Mənbə

• CIA facktbook-Iran (en) Arxivləşdirilib 2012-02-03 at the Wayback Machine
• President.ir
• Iran: History, Geography, Government, and Culture
• İran tarixi (ru) Arxivləşdirilib 2007-02-25 at the Wayback Machine
• Statistical Center of Iran : Population and Manpower
• Statistical Center of Iran : Land and Climate
• linguistic composition of Iran Arxivləşdirilib 2012-01-18 at the Wayback Machine