Bizim inqilabımız (Trotski)

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Picto infobox book.png
Bizim inqilabımız
rus. Наша революция
Şəkil
1906-cı ildə nəşr olunan kitabın titul vərəqi
Janr publisistika, siyasət
Müəllif Lev Trotski
Orijinal dili rus dili
Yazılma ili 1904—1906
Nəşr ili 1906
Nəşriyyat Nikolay Qlaqolevin kitab nəşriyyatı (1906)

Vikianbarda Bizim inqilabımız (Trotski) ilə əlaqəli mediafayllar var.

"Bizim inqilabımız" (rus. Наша революция) — Lev Trotskinin 1906-cı ildə N. Trotski təxəllüsü altında yazdığı kitab. Kitab 1904—1906-cı illər ərzində yazılan məqalələr toplusundan ibarətdir. Məqalələr içərisində ən mühüm və məşhuru axırıncı olan "Yekunlar və perspektivlər" oldu. O, XX əsrin əvvəlində inqilabçıların mühitində böyük əks-səda doğurmuşdur; məqalədə iddia edilir ki, Rusiya İmperiyası kapitalizmin "ikinci eşelon"unun geridə qalmış ölkəsidi və Rusiya burjuaziyasının hərtərəfli dövlətdən və hökmdardan asılı olduğunu və zəifliyini göstərirdi. Kitabda Trotski "permanent inqilab" konsepsiyasıA. Parvus, K. KautskiP. Milyukovun əsərlərinə əsaslanan "qeyri-bərabər və qarışıq inkişaf qanunu"nun formalaşdırılmasını başa çatdırdı; Trotskinin təsəvvürlərinə görə, Rusiya İmperiyasının iqtisadiyyatını sənaye-ticarət təbəqəsi deyil məhz proletariat iflic edə bilər və onun payına gələcək inqilabda mühüm rol oynamaq nəsib olub. Trotskinin planlarına görə, bu inqilab milli zəminində başlamalı, internasional çərçivəsində inkişaf etməli və ümümdünya səviyyəsində bitməlidi. Beləliklə Rusiya dövlətinə Rusiya və Avropanı birləşdirə biləcək inqilabi yüksəlişinin "detonator"u rolu düşürdü.

O illərdə Leninin siyasi mövqesindən bir az daha solcu olan və sonrakı tənqidçilərin xeyli təhrif etdiyi Trotskinin baxışları 1920—1930-cu illərdə Sovet Rusiyasında Trotskinin leninizmə qarşı olan əsas "cəfəngiyatı" hesab edilməyə başlandı. Kitab və sonuncu məqalə bir çox dillərə tərcümə edilmişdir və dəfələrlə nəşr edilirdi; 1922-ci ildə SSRİ-də "Bizim inqilabımız"ın fraqmentlərinin olduğu Trotskinin "1905" kitabı çıxmışdır.

Təsviri və tarixi[redaktə | əsas redaktə]

L. Trotski kamerada (1906)

1905-ci il dekabrın 3-də baş vermiş həbsindən sonra Peterburq Fəhlə Deputatları Sovetinin başçısı Lev Trotski Krestı həbsxanasında özünün "permanent inqilab" konsepsiyasının formalaşdırılmasını əsasən başa çatdırmışdır[1]; Trotski bu əsərini 1905-ci il inqilabı zamanı Rusiya İmperiyasının işçilərinin oynadığı "olduqca mühüm" rolunun "böyük təəssüratı" altında olaraq tamamlamışdır[2][3][4][5]. Onun dustaq yoldaşlarının söylədiklərinə görə, nəzəriyyəsi üzərində işlədiyi müddətdə Trotskinin kamerası "hansısa kitabxanaya çevrilmişdir"[6][7]. Məhkəmə və sürgündən qaçışdan sonra Trotski öz fikirlərini bir sıra məqalələr yazmışdır və çıxışlarında səsləndirmişdir, ancaq "torpaq rentası haqqında tədqiqat" itirilmişdir və işıq üzünü görməmişdir[8]. 1906-cı ildə bu əsərlər "Bizim inqilabımız" adlı kitabda toplanmışdılar. "Yanvarın 9-dək", "Müxalifətdə kapital", "Dövlət Dumasını necə hazırlıyırdılar", "Prof. Milyukova açıq məktub" və "Cənab P. Struve siyasətdə" (bu məqalə N. Taxotski təxəllüsü ilə dərc olunmuşdur[8]) — topluya daxil olan əsas məqalələrdən idilər. Kitabının sonuncu məqaləsi olan "Nəticələr və perspektivlər" permanent inqilabın müəllif konsepsiyasının formalaşması mənasında xüsusilə mühüm idi[9][10], onun adı Parvusun bənzər adlanan məqaləsinə istinad idi[11][12], Trotskinin məhz sonuncu məqaləsi "qızğın mübahisə" (ing. bitter controversy) mövzusuna çevrilmişdir[13][14].

Kitab çapdan çıxandan sonra Çar Rusiyasının polisi tirajı müsadirə etmişdir, bunun nəticəsində də inqilabçının əsərləri oxuculara yalnız bir neçə nüsxədə gəlib çatdı[15][16]. Bunla belə Qanlı bazar günü hadisələrindən öncə yazılan "Yanvarın 9-dək" kitabçasında Trotski belə qənaətə gəlmişdi ki, "Rusiyanı yalnız proletariat xilas edə bilər" və qabaqcadan xəbər verirdi ki, yaxın aylar və ya hətta həftələr ərzində "Ümumrusiya silahlı üsyanı" başlayacaq[17] (həmçinin bax: Rusiyada 1905-ci il inqilabı).

Əsas müddəalar və onların tənqidi[redaktə | əsas redaktə]

Rusiya İmperiyasının geridəqalmışlığı[redaktə | əsas redaktə]

Trotskinin dörd cildli tərcümeyi-halını yazan Yuri Felştinski və Georgi Çernyavski hesab edirdilər ki, Trotskinin hazırladığı inqilabi prosesin yeni konsepsiyasının ən əsas müddəalarından biri və "Bizim inqilabımız"ın tərkib hissəsi o idi ki, orada Rusiya İmperiyasının XIX — XX əsrin əvvəlində kapitalizmin "ikinci eşelon" ölkəsi olması faktı təsdiqlənirdi və qeyd olunurdu ki, bu imperiya daima daha inkişaf etmiş ölkələrə (Qərbi Avropa) çatmağa çalışırdı[9][18][19]. Trotskinin fikrincə, mütləqiyyətə əsaslanan Rusiya "innovativ irəliləyiş etmək" iqtidarında deyildi, müəllif ölkənin Kiyev Rus dövlətinə nisbətən geridə qalmasından tutmuş "böyük islahatlar" və təhkimçilik hüququnun ləğv edilməsinə qədər olan tendensiyanın ən ümumi cəhətlərini izləməyə çalışırdı; şəxsi asıllığının ləğv edilməsinin əsas məqsədi imperiyanın silahlı qüvvələrinin formalaşdırılmasını və vergi yığımını asanlaşdırmaq idi, azad olunmuş kəndlilərə üçün isə real perspektivlər yaradılmırdı[20]. Yuri Felştinski və Georgi Çernyavskinin fikrincə, Trotski göstərirdi ki, texniki, təsərrüfat və digər xarici nailiyyətlərin götürülməsi Rusiya İmperiyasını sürətli iqtisadi inkişafa aparmadı; başqa sözlə, ənənəyə çevrilən digər ölkələrə çatmaq meyli real qərb həyat səviyyəsi və texniki inkişafı gətirmədi[9]. Amma Rusiya İmperiyasının geriliyi total deyil idi, bu da onu Avropa ilə ümumi sərhədləri olmayan ənənəvi Asiya cəmiyyətlərindən (məsələn, XX əsrin əvvəlində HindistanÇin) fərqləndirirdi[21].

1905-ci ildə Peterburq Fəhlə Deputatları Soveti: L. Trotski mərkəzdədir

Inkişaf etmiş ölkələrə çatmaq tendensiyası, o illərdə əsasən təsərrüfat və idarəetmə müstəqilliyi üçün çalışan ictimai təşkilatların təşəbbüsü ilə yox, hökümdara yaxın olan təbəqələr tərəfindən qəbul etdirilmişdir. Bu tendensiya müstəqil iqtisadi və siyasi həyatı ilə fərqlənən Avropa şəhərlərinin Orta Əsrlərlə müqayisə olacaq fundamental institutunun yaradılmasına gətirib çıxara bilmirdi[9]. Halbuki Rusiya şəhərləri yalnız qala tipli[22] inzibati, hərbi və maliyyə mərkəzləri sayılırdılar[23][24].

" XIX əsrin ikinci yarısında kapitalist sənayesinin geniş inkişafı bizdə başlayanda, o, şəhər sənətkarlığı deyil, əsasən kəndli kustarçılığın üstünə düşdü[22][K 1]. "

Felştinski və Çernyavskinin versiyasına görə, Trotski ona diqqət yönəldirdi ki, Rusiya İmperiyası və onun sələfləri, marksizm ideyalarına uyğun olaraq[25], yavaş-yavaş təkamül edən primitiv cəmiyyət üzərində üstqurum kimi inkişaf edirdi. Dövlət özünüqoruma instinktinə tabe olaraq[26] təkmilləşir və möhkəmlənirdi və beləcə cəmiyyətə nisbətən daha müstəqil və güclü quruma çevrilirdi. Trotskiyə görə, bu, ilk növbədə tatar-monqol, Polşa-Litvaİsveçin yürüşləri olmaqla, xarici təzyiq altında baş verirdi. Belə təzyiqə dözmək üçün böyük güc tələb olunurdu, buna görə də hökumət cəmiyyətin istehsal etdiyi maddi və qeyri-maddi resursların qeyri-proporsional böyük payını özünə götürürdü, eləcə də fəal olaraq Qərbdən borca pul alırdı[27][28]. Həmçinin, dövlət eyni zamanda zorakılıq və nəzarət üçün güclü aparata ehtiyacı var idi, yəni sərt iyerarxiya (hərbi) strukturuna[9], hansı ki Trotskinin hesablamalarına əsasən, dövlət büdcəsinin yarıdan çoxunu alırdı və ölkə həyatını bürokratiyaya çevirirdi. Bu zaman əsas maliyyə yükü iqtisadiyyat cəhətdən vəziyyətləri onsuz da pis olan[22] kəndlilərin üzərinə düşürdü, belə şəraitdə isə onların halı daha da sarsılırdı[29].

" Dövlət [Rusiya] rus cəmiyyəti tərəfindən gələn stimulların təsiri altında deyil, Avropanın güclü dövlətlərinin düşmən təzyiqi altında formalaşıb[30][K 2]. "
1910-cu ildə Ufa

Trotsiyə görə, Qərbdən fərqli olaraq Rusiya İmperiyasında dövlətin özü təbəqə yaratdı (bu fikri öncə Milyukov bildirmişdir[22][24]) və ilk növbədə hərbi sənaye olmaqla müasir sənayenin təməlini qoymuşdur[26]. Buradan Trotski nəticə çıxardırdı ki, praktiki olaraq tüfeyli yaşam sürən Rusiya burjua sinfi obyektiv olaraq zəifdir və mütləqiyyətə əsaslanan hakimiyyət tərəfindən tam asılıdır, bu sinif mütləqiyyətin təsərrüfat və siyasi alternativi ola bilmirdi və müstəqil sosial subyekt olmağa qadir deyil idi (Qərbi Avropa ölkələrindən fərqli olaraq)[31][32]. Başqa sözlə, imperiyanın ticarət və sənaye təbəqəsi dövlətdən hərtərəfli asılılığa məhkum edilmişdir, yəni nəticədə hökmdara tabe idi. Trotskinin fikirlərindən nəticə çıxırdı ki, Rusiyanın şəraitində "ölkəni yarıfeodal qalıqlardan təmizləmək"[30] və çarizmi devirməyə qadir olan sırf burjua inqilabının baş verməsi mümkün deyildi[9][33]. Gələcək xalq komissarının analizinə əsasən, Rusiya çarizmi Avropa mütləqiyyəti və Asiya despotizmi arasında olan aralıq şəklində idi[34]. Həm Rusiya tarixinin, həm də Rusiya cəmiyyətinin XX əsrin əvvəllərində sinfi strukturunun məhz bu xüsusiyyətləri onu göstərirdi ki, Rusiya İmperiyasının iri qabaqcıl müəssisələrdə toplanmış[35] və xarici sahibkarların implantasiya edilmiş[36] proletariatına inqilabda mühüm rol oynamaq işi düşmüşdür[37]. Trotski hesab edirdi ki, orta sinifin olmadığı süni sistemin daxili münaqişələrinə görə inqilab qaçılmaz idi[38].

" Hətta rus fikiri və elmi belə dövlətin məhsulu kimi görsənir[22][K 3]. "

Qərbin böyük dövlətlərinə xas olan və rus çarlarına Avropa siyasətinə müntəzəm olaraq hərbi yolla müdaxilə etmək imkanı yaradan atributlardan ibarət imperiyanın görünən gücü yalnız istər xarici, istərsə də daxili təhdidlərdən təhlükəsizlik illüziyasını yaratmaq üçün idi[28]. Trotskinin fikirlərinə əsasən, Rusiya proletariatının az sayda olması fəhlələrin hakimiyyəti inqilab yolu ilə ələ keçirilməsi üçün əhəmiyyətli maneə deyil idi, xüsusən ona görə ki, məhz işçilər ölkənin dəmir yolu şəbəkəsinin fəaliyyət göstərməsini təmin edirdilər, bu şəbəkəsiz isə ölkənin bütövlüklə iqtisadiyyatı fəaliyyət göstərə bilmirdi[39] ("min tətil edən dəmiryolçular siyasi cəhətdən ölkə boyu səpələnmiş kəndlilərdən daha səmərəlidilər"[40]). Başqa sözlə, Rusiya proletarlarlarına hakimiyyətə gəlmək belə asandır, nəinki onların Qərbi Avropalı həmkarlarına[41][42], bu cür fəhlə hökumətin "embrionu" Trotskinin idarə etdiyi Peterburq Şurası idi[1].

"Qanlı bazar" (1905)

Gələcək xalq müdafiə komissarı yaxınlaşan inqilabın hərbi aspektlərinə də toxunurdu. Artıq 1906-cı ildə Trotski hərbi mübarizənin partizan taktikasına qarşı çıxış edirdi, o, əhalinin (xüsusilə sosializm ideyalarını dəstəkləyən fəhlələr arasında) kütləvi silahlandırılması və açıq döyüşdə burjua düşmənini məğlub etməyə qadir olan müntəzəm ordunun qurulmasının tərəfdarı idi[43].

" İnqilabı silahlandırmaq bizdə ilk növbədə işçiləri silahlandırmaq deməkdir [K 4]. "

Professor Devid Devis "1905" kitabının ingilis dilində versiyasının icmalında Trotskinin dörd "aydın işlənmiş ideyaları" (ing. clear elaboration of ideas) haqqında yazırdı, hansılar ki onun 1905-ci ildə aldığı təcrübədən irəli gəlirdilər və onlar birlikdə inqilabçıya rus inqilabi fikirlər tarixində "fərqli mövqe" (ing. distinctive position) yaratdılar. Devis gələcək xalq komissarın bu ideyalarına bunları aid edirdi: Rusiyanın dövlət xüsusiyyətlərini və Rusiya İmperiyasında inqilabın qərb presedentlərinə zidd şəkildə baş verməsinin tam dərk edilməsi; tarixin gedişinin insanların səmərəli hesablanması ilə deyil, onların aktiv əməliyyatlara hazırlığı ilə müəyyən olunduğunun etiraf edilməsi; inqilabda hərbi qüvvələrinin əhəmiyyətini və ordunun hakimiyyət uğrunda mübarizənin yekun nəticələrin hesablanmasında böyük rolunun dərketməsi; Fəhlə Deputatları Sovetinin vacibliyini İnqilab İnstitutu səviyyəsində anlayışı[44]. Bu zaman Trotskinin permanent inqilab imkanları haqqında əsas tezisinin çatışmazlığı son nəticədə müəllifin 1905-ci il hadisələrinin digər iştirakçılarını narahat edən suallara cavab vermək istəməməsi idi: Sosial Demokrat Partiyasının və Sovetlərin arasında əlaqəsi, proletariatın kəndlilərlə qarşılıqlı münasibətləri haqqında, eləcə də kütlənin instinkti və ayrı-ayrı adamların realist müdrikliyi arasında əlaqələr; bütün bu bəndlər Trotskinin o vaxtı güman etdyi kimi "hamar deyil" idilər[45].

Qeyri-bərabər və qarışıq inkişaf qanunu[redaktə | əsas redaktə]

"Cənab P. Struve siyasətdə" (1906)

Felştinski və Çernyavski qeyd edirdilər ki, 1920-ci illərin sonlarında və 1930-cu illərin əvvəllərində Trotski permanent inqilabını xarakterizə edən ümumi müddəaları daha dəqiq formullaşdırmışdır; o, onları "qeyri-bərabər və qarışıq inkişaf qanunu" adlandırmışdır[10][46][47][48][49]. Əslində, qanunun müddəaları Trotskinin hələ əsrin əvvəlində işıq üzü görmüş "Bizim inqilabımız" kitabında da yerləşdirilmişdir[9][50], bu fikir ilə Amerikalı tarixçi Corc Lixthaym da razı idi. O, qeyd edirdi ki, "Stalin" və "Permanent inqilab" kitablarındaki daha yetkin ifadələrin əslində əsas tezis ilə fikir ayrılığı yoxdur[51][52][53][54], onlar ancaq tezislərin sonraki tənqidlərdən müdafiə vasitəsidilər[55].

Trotskinin yazdığı kimi, qeyri-bərabər və qarışıq inkişaf qanunu istehsaledici qüvvələrin inkişafının (həmçinin bax Marksist məktəb) və hansısa ölkədə (inkişaf dövrünün hər hansısa mərhələsində) proletariatın siyasi rolu arasında birbaşa əlaqələrin mütləq şəkildə olmasını inkar edirdi[56]. Xüsusilə XX əsrin əvvəlində ABŞ istehsalat səviyyəsinə görə Rusiya İmperiyası üzərində on qat üstünlüyünün olmasına baxmayaraq, Rusiya proletariatının siyasi rolu, Trotskinin fikirinə görə, ABŞ-la müqayisə edilməz dərəcədə çox idi[57][58].

Professorlar Hovard və Kinq "Bizim inqilabımız" kitabını rus inqilabçı sosializmin əsərlərinin içərisində ən radikal sayırdılar[59] və hesab edirdilər ki, Trotskinin ideyaları əvvəlcə Karl Marks tərəfindən söylənilən və Georgi PlexanovVladimir Leninin əsərlərində inkişaf edilən fikri inkar edirdilər ("sənaye cəhətdən daha çox inkişaf etmiş ölkə az inkişaf etmiş ölkəyə yalnız onun öz gələcəyinin mənzərəsini göstərir") və beləliklə, gələcək xalq komissarının inqilabi ideyaları Rusiyanın qərbliləşdirmə prosesinin yolu barədə təsəvvürü dəyişirdi. Trotski siyasi iqtisadiyyat prinsiplərini formalaşdırdı, bunun sayəsində o, Rusiya İmperiyasının çar modernləşdirilməsinin həm strukturunu, həmdə ziddiyyətlərinin dərk edilməsinə istənilən digər nəzəriyyəçidən daha çox yaxınlaşdı. Hovard və Kinqin fikirlərinə görə, Trotski iddia edirdi ki, necə ki Rusiya keçmişdə inkişaf etmiş Qərbin izi ilə getmirdi, helə də onun gələcək yolu başqa idi[60]; xüsusilə, inqilabçı imperiya ərazisində sosializmin demokratik yolu ilə quruculuğuna qarşı idi[61].

Rusiya və Avropa[redaktə | əsas redaktə]

Ümumdünya inqilabın həm zəruriliyi, həmdə qaçılmazlığı fikiri Trotskinin mühakimələrinin tərkib hissəsi oldu[9]. "Avropa və inqilab" bölməsi "Yekunlar və perspektivlər" məqaləsində sonuncu idi və Felştinski və Çernyavskinin fikrincə, müəllif onu ən sanballı hesab edirdi. Orada deyilirdi ki, Rusiya proletariatı burjua inqilabının müvəqqəti konyukturası sayəsində hakimiyyətə gəlsə belə, o, mütləq şəkildə dünya reaksiyası tərəfindən düşmənçiliklə qarşılaşacaqdı, çünki digər ölkələrin, hər şeydən əlavə, çar borclarının ödənilməsi[35][62] və özlərinin kapitalının təhlükəsizliyində[63] maraqları var idi; eyni zamanda Rusiya işçiləri inqilab başlayandan sonra dünya proletariatının köməyinə ümid edə bilərdilər. Trotski deyirdi ki, əgər Rusiyanın proletar hakimiyyəti özbaşına qalsa, onda o, istənilən digər geridə qalmış ölkə kimi istər-istəməz əksinqilabla məhv ediləcək. Beləliklə, proletariatın öz siyasi hökmranlığının taleyini (və nəticə etibarilə bütün Rusiya inqilabının taleyini) Avropada sosialist inqilabının taleyi ilə bağlamaqdan başqa yolu yox idi[64][65][66]. Trotski hesab edirdi ki, beynəlxalq burjuaziya rus inqilabını sarsıtmaq istəsə, Qərbi Avropa işçiləri Rusiya yoldaşlarının tərəfini tutacaqlar[35][67]; o, Avropa ölkələrinin proletariatını istər Rusiya burjuaziyasından, istər də imperiyanın kəndlilərindən daha etibarlı müttəfiq hesab edirdi[68]; imperiyanın aqrar problemi inqilabın hazırlanmasına imkanlar yaradırdı, lakin inqilabi dəyişikliklərin həyata keçirilməsindən sonra mane olurdu[69].

Felştinski və Çernyavski qeyd edirdilər ki, konsepsiyanın yaradıcısı detallara varmırdı və güman edirdi ki, rus inqilabının beynəlxalq səviyyəyə çatmağın konkret vaxtı və yollarını əvvəlcədən bilmək mümkün deyil. Oxuculara yalnız başa salınırdı ki, permanent inqilab əsrlər deyil, nisbətən yaxın perspektivin məsələsidir. Əsərini boş xəyalpərəstlik saymasınlar deyə, Trotski göstərdiyi sxemlərin konkret tarixi hadisələrdən asılılığını dəfələrlə vurğulayırdı[70][71][72]. Permanent inqilab knsepsiyanın mahiyyəti isə, Felştinski və Çernyavskinin fikrincə, onda idi ki, sosialist inqilabı milli zəmində yaranacaq, beynəlmiləl zəmində inkişaf edəcək və beynəxlaq zəmində bitəcək[35][73][74][75]. Ancaq Trotski qeyd edirdi ki, əgər inqilab təkcə Rusiya sərhədlərində bitərək inkişaf etmiş ölkələrə yayılmasa, onda inqilabın nəticələri iqtisadiyyat, mədəniyyət və sosiumun primitivliyi səbəbindən "eroziya" və "məhv edilməyə" gətirib çıxardacaqlar[67][76][77]. Professor Nikolay Vasetski 1990-ci ildə bu prinsipi "ya hər şey, ya da heç nə" kimi ifadə etmişdir[78][79]

" Şərq inqilabı qərb proletariatını inqilabi idealizmlə yoluxdurur və orada düşmənlə "rusca" danışmağa başlamaq istəyini yaradır[80][K 5]. "

İsrailli tarixçi Şmuel Qalay marksizm nəzəriyyəsinin XX əsrin əvvəllərində üzləşdiyi problemləri təhlil edərkən, qeyd etmişdir ki, Vladimir Lenindən fərqli olaraq Trotski 1905-ci il hadisələrə daha nəzəri cavab verməyə bacarmışdır: dövrünün marksist fikrinə zidd olaraq Sankt-Peterburq şurasının rəhbəri belə nəticəyə gəldi ki, proletariatın inqilab potensialı onun yoxsulluq və sayı ilə deyil, "kapitalist iqtisadiyyatını iflic" etmək bacarığı ilə ölçülür. Əslində məhz buna əsaslanaraq, Trotski sosialist inqilabının azsaylı iş sinfinə malik, geridə qalmış dövlətlərdə də mümkünlüyü barədə nəticə çıxardırdı[81].

Rus tarixi üzrə professor və Amsterdam Universitetinin Şərqi Avropa Araşdırmalar İnstitutunun direktoru Bruno Naarden qeyd edirdi ki, Trotski permanent inqilabı Rusiya və Avropanı birləşdirə biləcək fenomen hesab edirdi. XX əsrin əvvəllərində bu tezis yeni deyildi, çünki ilk belə ideyaları hələ Karl MarksFridrix Engels səsləndirmişdilər və həmin vaxt Qərbi Avropa sosialistləri bu ideyaları "oynadırdılar" (ing. toyed)[82]. Rusiyalı iqtisadçı, iqtisad elmləri doktoru Yeqor Qaydar hesab edirdi ki, Trotskinin kitabında açıq-aydın göstərilir ki, rus inqilabı Qərbdə inqilabi yüksəliş üçün təkən vermək qadirindədi, bu fikir helə o illərdə Rusiya cəmiyyətində geniş vüsət almışdır. Həmçinin, bu ideyaya əsasən "sosialist Avropa" öz növbəsində Rusiya İmperiyasının ərazisində sosializmi qurmağa kömək edəcək (vahid "Avropa Birləşmiş Ştatları" çərçivəsində[83]). Qaydarın versiyasına əsasən, bu zənciri düşüncələr Rusiyanın sosial-iqtisadi böhranını "radikal partiyanın əməllərinin dar məntiqinə" "soxuşdurmağa" (rus. затолкать) şərait yaradırdılar və "dünyəvi din ilə siyasi praktikanı" birləşdirməyə imkan verirdilər[41][84][85].

" Ona da şübhə etmək olmaz ki, Qərbdə sosialist inqilabı bizə işçi sinfinin müvəqqəti hökmranlığını bilavasitə və birbaşa sosialist diktaturasına çevirməyə imkan yaradacaq[86][K 6]. "

Professor İver Neyman qeyd edirdi ki, "Bizim inqilabımız" əsərində Trotski dünyanın bəzi hissələrinə "eksklüziv tarixi missiya" verir: Trotski üçün mütərəqqi Avropa ilə sivilizasiya sözü eyni məna daşıyırdı, dünyanın qalan hissəsi isə ona müxtəlif dərəcədə vəhşi görsənirdi. Başqa sözlə, Trotski üçün Rusiyanın qərb inkişafından asılılığı həm indiki zamanda, həm keçmişdə və habelə gələcəkdə "aşınılmaz" (ing. adamant) görsənirdi[87]. Professor Riçard Staytsın fikrincə Trotskinin Parvusla "yüksək intellektual tərəfdaşlığı" helə bir nəzəriyyə yaratmışdır ki, hansı ki rusiyalı işçilərə daha çox karqo kultu kimi gəlirdi. Bu kult artıq o illərdə Sakit okean adalarının sakinləri arasında yayılmışdır və ona əsasən, xaricdən hər hansısa qüvvə gələcəkdi və torpaq və digər nemətləri paylayacaqdı[88].

Şərhlər[redaktə | əsas redaktə]

  1. Orijinal mətn: Когда во второй половине XIX века началось у нас широкое развитие капиталистической индустрии, оно застало не городское ремесло, а главным образом деревенское кустарничество
  2. Orijinal mətn: [Российское] государство сформировалось не под влиянием импульсов, исходящих от самого русского общества, но под враждебным давлением сильных европейских держав
  3. Orijinal mətn: Даже русская мысль и наука кажутся продуктом государства
  4. Orijinal mətn: Вооружить революцию, значит у нас прежде всего вооружить рабочих.
  5. Orijinal mətn: Восточная революция заражает западный пролетариат революционным идеализмом и рождает в нём желание заговорить с врагом «по-русски».
  6. Orijinal mətn: Нельзя сомневаться и в том, что социалистическая революция на Западе позволит нам непосредственно и прямо превратить временное господство рабочего класса в социалистическую диктатуру

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,0 1,1 Фельштинский, Чернявский, 2012, с. [87]—[88]
  2. Schurer, 1961, p. 466
  3. Knei-Paz, 1978, pp. 28—29, 176
  4. Тютюкин, 2002, с. 140.
  5. Howard, King, 1989, p. 230.
  6. Емельянов, 2003, с. [132]—[133].
  7. Дойчер, 2006, с. 158.
  8. 8,0 8,1 Дойчер, 2006, с. 160.
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 9,6 9,7 Фельштинский, Чернявский, 2012, с. [88].
  10. 10,0 10,1 Daniels, 2016.
  11. Carr, 1951, pp. 58, 61.
  12. Парвус, 1905.
  13. Skilling, 1961, p. 10.
  14. Дойчер, 2006, с. 161.
  15. Дойчер, 2006, с. 174.
  16. Тютюкин, Шелохаев, 1996, с. 73.
  17. Тютюкин, 2002, с. 112.
  18. Mendel, 1961, pp. 104—117.
  19. Straus, 1998, pp. 11—12.
  20. Knei-Paz, 1978, pp. 67—68.
  21. Knei-Paz, 1978, pp. 65—66.
  22. 22,0 22,1 22,2 22,3 22,4 Дойчер, 2006, с. 163.
  23. Knei-Paz, 1978, p. 78.
  24. 24,0 24,1 Neumann, 2016, p. 75.
  25. Thatcher, 1991, p. 235.
  26. 26,0 26,1 Knei-Paz, 1978, p. 66.
  27. Thatcher, 2005, pp. 36—37.
  28. 28,0 28,1 Knei-Paz, 1978, p. 72.
  29. Knei-Paz, 1978, p. 67.
  30. 30,0 30,1 Дойчер, 2006, с. 162.
  31. Knei-Paz, 1978, pp. 68—69, 82.
  32. Brahm, 1963, s. 537.
  33. Treadgold, 1973, p. 233.
  34. Knei-Paz, 1978, p. 70
  35. 35,0 35,1 35,2 35,3 Thatcher, 2005, p. 37
  36. Löwy, 2010, p. 51.
  37. Thatcher, 2005, p. 36.
  38. Knei-Paz, 1978, pp. 70, 83.
  39. Knei-Paz, 1978, pp. 85—86
  40. Дойчер, 2006, с. 168.
  41. 41,0 41,1 Berend, 2016, p. 130.
  42. Wistrich, 1982, pp. 51, 58.
  43. Nelson, 1988, pp. 49—51.
  44. Davies, 1973, p. 817
  45. Davies, 1973, p. 818
  46. Thatcher, 1991, pp. 244—245
  47. Dunford, Liu, 2017, pp. 3—4, 14.
  48. Glenn, 2012, pp. 75, 79.
  49. Anderson, 1991, p. 128.
  50. Schultz, 2014, s. 252.
  51. Lichtheim, 2015, p. 333.
  52. Skilling, 1961, p. 11.
  53. Anweiler, 1975, p. 279.
  54. Howard, King, 1989, p. 232
  55. Skilling, 1961, p. 23.
  56. Saccarelli, 2008, pp. 99—101, 247—248
  57. Löwy, 2010, pp. 51—57.
  58. Brossat, 1974, pp. 16—20.
  59. Howard, King, 1989, p. 223.
  60. Howard, King, 1989, p. 222.
  61. Howard, King, 1989, p. 224.
  62. Knei-Paz, 1978, p. 82
  63. Дойчер, 2006, с. 164.
  64. Троцкий, 1906, с. 286.
  65. Фельштинский, Чернявский, 2012, с. [88]—[89]
  66. Münster, 1973, s. 12, 40.
  67. 67,0 67,1 Berend, 2016, p. 131.
  68. Kingston-Mann, 1979, p. 439.
  69. Howard, King, 1989, p. 225.
  70. Фельштинский, Чернявский, 2012, с. [89]
  71. Дойчер, 2006, с. 171
  72. Howard, King, 1989, pp. 237—238.
  73. Berend, 1998, pp. 203—204
  74. Фельштинский, Чернявский, 2012, с. [90].
  75. Pantsov, 2013, pp. 12—13.
  76. Berend, 1998, p. 204
  77. Wistrich, 1982, p. 62.
  78. Васецкий, 1990, с. 40
  79. Tetsch, 1973, s. 86—87.
  80. Дойчер, 2006, с. 170.
  81. Galai, 2002, pp. 73—74, 265
  82. Naarden, 2002, pp. 198—199.
  83. Neumann, 2016, p. 76.
  84. Гайдар, 2005, с. 286—287
  85. Skilling, 1961, p. 12.
  86. Троцкий, 1906, с. 278.
  87. Neumann, 2016, pp. 75—77.
  88. Stites, 1988, p. 40.

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

Kitablar

  • Perri Anderson. Размышления о западном марксизме; На путях исторического материализма. — М.: Интер-Версо, 1991. — 271 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-85217-009-7.
  • Багатурия Г. А. «Немецкая идеология» // Философский энциклопедический словарь / Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов. — М.: Советская энциклопедия, 1983. — 840 с. — 150 000 экз.
  • Васецкий Н. А. Л. Д. Троцкий: Политический портрет // К истории русской революции / Л. Д. Троцкий; Сост., авт. биограф. очерка и примеч. Н. А. Васецкий. — М.: Политиздат, 1990. — 447 с. — 150 000 экз. — ISBN 5-250-01372-4.
  • Yeqor Qaydar. Марксизм и подготовка идеологических основ социалистического эксперимента // Долгое время. Россия в мире: очерки экономической истории. — М.: Дело, 2005. — 656 с. — ISBN 5-7749-0389-3.
  • Richard B. Day. Лев Троцкий и политика экономической изоляции = Leon Trotsky and the Politics of Economic Isolation / науч. ред. А. А. Белых; пер. с англ. А. В. Белых. — М.: Дело, 2013. — 469, [1] с. — (Экономическая история в прошлом и настоящем / Российская акад. народного хозяйства и гос. службы при Президенте Российской Федерации). — 1000 экз. — ISBN 978-5-7749-0766-3.
  • Дойчер И. «Перманентная революция» // Троцкий. Вооруженный пророк. 1879—1921. — М.: Центрполиграф, 2006. — 527 с. — ISBN 5-9524-2147-4.
  • Емельянов Ю. В. Среди волн революционной бури // Троцкий. Мифы и личность. — М.: Вече, 2003. — 477 с. — (Досье без ретуши). — ISBN 5-94538-345-7.
  • Зародов К. И. Ленинизм и современные проблемы перехода от капитализма к социализму. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Мысль, 1981. — 469 с.
  • Земан З., Шарлау У. Санкт-Петербург, 1905 // Кредит на революцию. План Парвуса. — М.: Центрполиграф, 2007. — 436 с. — ISBN 978-5-9524-2941-3.
  • Karl Marks, Fridrix Engels. Немецкая идеология // Собрание сочинений. — 2-е изд. — М.: Политиздат, 1955. — Т. 3. — 689 с.
  • Марксистская политическая и правовая мысль // История политических и правовых учений. Учебник / под общ. ред. О. В. Мартышина. — 3-е изд., перераб. и доп. — М.: «Проспект», 2016. — 800 с. — ISBN 9785392205615. — ISBN 978-5-392-20817-3.
  • Pavel Milyukov. Очерки по истории русской культуры. 3 части = Очерки по исторiи русской культуры. — СПб.: Издание журнала «Мир Божий», 1896—1898. — 984 с.
    • Pavel Milyukov. Очерки по истории русской культуры. — М.: Директмедиа Паблишинг, 2007. — 4144 с. — ISBN 978-5-94865-218-4.
  • Aleksandr Parvus. Россия и революция. — СПб.: книгоиздательство Н. Глаголева, 1906. — 264 с.
  • Тютюкин С. В. Меньшевики в начале революции // Меньшевизм: страницы истории. — М.: РОССПЭН, 2002. — 560 с. — 1500 экз. — ISBN 5-8243-0310-X.
  • Тютюкин С. В., Шелохаев В. В. Теория «перманентной» революции // Марксисты и русская революция (1905 — февраль 1917 г.). — М.: РОССПЭН, 1996. — 240 с. — 2000 экз. — ISBN 5-86004-041-5.
  • Фельштинский Ю., Чернявский Г. Концепция перманентной революции // Лев Троцкий. Книга 1. Революционер. 1879—1917 гг. — М.: Центрполиграф, 2012. — 448 с. — ISBN 978-5-227-03783-1.
  • Anweiler O. Rätebewegung in Russland, 1905—1921. — Knopf Doubleday Publishing Group, 1975. — 337 p. — ISBN 9780394471051. — ISBN 0394471059.
  • Berend I. T.[en]. The centrally planned economic system // An Economic History of Twentieth-Century Europe: Economic Regimes from Laissez-Faire to Globalization. — Cambridge University Press, 2016. — 368 p. — ISBN 9781107136427. — ISBN 1107136423.
  • Berend I. T.[en]. Decades of Crisis: Central and Eastern Europe Before World War II. — University of California Press, 1998. — 437 p. — ISBN 9780520206175. — ISBN 0520206177.
  • Berlin I. Introduction // Roots of revolution: a history of the populist and socialist movements in nineteenth century Russia = Il populismo Russo / Fr. Venturi. — Knopf, 1960. — 850 p. — ISBN 9781842122532. — ISBN 1842122533.
  • Billington J. H. Пожар в умах человеческих: происхождение Революционной веры = Fire in the Minds of Men: Origins of the Revolutionary Faith. — Transaction Publishers, 2011. — 677 p. — ISBN 9781412814010. — ISBN 1412814014. — ISBN 0-465-02405-X.
  • Brossat A.[fr]. Aux origines de la révolution permanente: la pensée politique du jeune Trotsky. — F. Maspero, 1974. — 319 p. — (Les Textes à l'appui. Histoire contemporaine).
  • Carr E. H. The Man and the Instrument: 1905 and After // A History of Soviet Russia: The Bolshevik Revolution, 1917—1923. — Macmillan, 1951. — Т. 1. — 557 p.
  • Deutscher I. Introduction // The Age of Permanent Revolution: A Trotsky Anthology. — New York: Dell Publishing, 1973. — 384 p.
  • Galai S. The birth of the democratic intelligentsia // The Liberation Movement in Russia 1900—1905. — Cambridge University Press, 2002. — 336 p. — (Cambridge Russian, Soviet and Post-Soviet Studies, Vol. 10). — ISBN 9780521526470. — ISBN 0521526477.
  • Howard M. C., King J. E. Trotsky on Uneven and Combined Development // A History of Marxian Economics. — Princeton University Press, 1989. — Т. I: 1883—1929. — 374 p. — (Princeton Legacy Library, 1). — ISBN 9781400860524. — ISBN 1400860520.
  • Knei-Paz B. Социальная и политическая мысль Льва Троцкого = The Social and Political Thought of Leon Trotsky. — 1st. — Oxford University Press, 1978. — 652 p. — ISBN 9780198272335. — ISBN 0198272340.
  • Larsson R. Theories of Revolution: From Marx to the First Russian Revolution. — Stockholm: Almqvist och Wiksell, 1970. — 381 p. — (Acta Universitatis Upsaliensis: Skrifter utgivna av Statsvetenskapliga föreningen i Uppsala, Issues 51—53).
  • Lichtheim G. Marxian Socialism 1871—1918 // Marxism (RLE Marxism): An Historical and Critical Study. — Routledge, 2015. — 434 p. — (Routledge Library Editions: Marxism). — ISBN 9781317497004. — ISBN 1317497007.
  • Löwy M. Permanent revolution in Russia // The Politics of Combined and Uneven Development: The Theory of Permanent Revolution. — Haymarket Books, 2010. — 162 p. — ISBN 9781608460687. — ISBN 1608460681.
  • Mendel A. P. The Birth and Triumph of Russian Marxism // Dilemmas of progress in tsarist Russia: legal Marxism and legal Populism. — Harvard University Press, 1961. — 310 p. — (Russian Research Center studies, Vol. 43). — ISBN 978-0-674-42076-2.
  • Meyer A. G.[de]. Leninism. — 3rd. — Harvard University Press, 1957. — 324 p. — (Praeger university series; Russian Research Center studies, Vol. 26).
  • Münster A.[fr]. Trotzkis Theorie der permanenten Revolution. — Luchterhand, 1973. — 119 p. — (Luchterhand Typoskript). — ISBN 9783472770183. — ISBN 347277018X.
  • Naarden B. 1905 a failed revolution in Russia // Socialist Europe and Revolutionary Russia: Perception and Prejudice 1848—1923. — Cambridge University Press, 2002. — 604 p. — (Perception and Prejudice 1848). — ISBN 9780521892834. — ISBN 052189283X.
  • Nelson H. W. Leon Trotsky and the Art of Insurrection, 1905—1917. — Routledge, Psychology Press, 1988. — 158 p. — (Cass Series on Politics and Military Affairs, Book 1). — ISBN 9780714632728. — ISBN 0714632724.
  • Neumann I. B.[en]. From the assassination of Tsar Alexander II to the First World War // Russia and the Idea of Europe: A Study in Identity and International Relations. — Taylor & Francis, 2016. — 232 p. — (New International Relations). — ISBN 9781317294702. — ISBN 131729470X.
  • Pantsov A. The Bolsheviks and the Chinese Revolution 1919—1927. — Routledge, 2013. — 352 p. — (Chinese Worlds). — ISBN 9781136828935. — ISBN 1136828931. — ISBN 0-7007-1187-2.
  • Plamenatz J. P.[en]. German Marxism and Russian Communism. — Longmans, Green & Co., 1954. — 356 p. — (Harper torchbooks).
  • Saccarelli E. Gramsci and Trotsky in the Shadow of Stalinism: The Political Theory and Practice of Opposition. — Routledge, 2008. — 320 p. — ISBN 9781135899806. — ISBN 1135899800.
  • Schultz H. Leo Trotzki, 1879—1940. Luzifer der Revolution // Europäischer Sozialismus immer anders. — Berliner Wissenschafts-Verlag (BWV), 2014. — 566 p. — ISBN 9783830533108. — ISBN 3830533101.
  • Sinclair L. Trotsky. A Bibliography. 2 vol. — Camelot Press Ltd. — Brookfield: Gover Publishing Company, 1989. — Т. 2. — 1350 p. — ISBN 0-85967-820-2.
  • Stites R. T. Revolution: Utopias in the Air and on the Ground. A new World // Revolutionary Dreams: Utopian Vision and Experimental Life in the Russian Revolution. — Oxford University Press, 1988. — 324 p. — ISBN 9780195363678. — ISBN 0195363671.
  • Straus K. M. Factory and Community in Stalin’s Russia: The Making of an Industrial Working Class. — University of Pittsburgh Press, 1998. — 378 p. — (Pitt Russian East European). — ISBN 9780822977254. — ISBN 0822977257.
  • Tetsch H. Trotzki: «Ergebnisse und Perspektiven» // Die Permanente Revolution: Ein Beitrag zur Soziologie der Revolution und zur Ideologiekritik. — Westdeutscher Verlag; Springer, 1973. — 256 p. — (Beiträge zur sozialwissenschaftlichen Forschung, 11). — ISBN 9783531111933. — ISBN 3531111930. — ISBN 978-3-663-01710-3.
  • Thatcher I. D. The Young Revolutionary // Троцкий = Trotsky. — Routledge, 2005. — 264 p. — (Routledge Historical Biographies). — ISBN 9781134572144. — ISBN 113457214X.
  • Thatcher I. D. Leon Trotsky and 1905 // The Russian Revolution of 1905: Centenary Perspectives / ed. A. J. Heywood, J. D. Smele. — Routledge, 2013. — 336 p. — (Routledge Studies in Modern European History, Vol. 9). — ISBN 9781134253302. — ISBN 1134253303.
  • Treadgold D. W. The West in Russia and China: Religious and Secular Thought in Modern Times. — Cambridge University Press, 1973. — Т. 1. Russia, 1472—1917. — 324 p. — ISBN 9780521097253. — ISBN 0521097258.
  • Trotsky L. The permanent revolution and Results and prospects. — 3rd. — Merit Publishers, 1969. — 281 p. — ISBN 0932323294. — ISBN 9780932323293.
  • Twiss T. M. The Socialist Movement and Post-Revolutionary Bureaucracy // Trotsky and the Problem of Soviet Bureaucracy. — Haymarket Books, 2015. — 502 p. — (Historical Materialism Book Series, Vol. 67). — ISBN 9781608464784. — ISBN 9789004269538.
  • Wistrich R. S. Trotsky : fate of a revolutionary. — New York: Stein and Day, 1982. — 235 p. — ISBN 9780812827743. — ISBN 0812827740.