Cənub Qərbi Asiya subregionu

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Merge-arrows.svg Bu məqalə Ön Asiya məqaləsinə çox yaxındır və hər ikisinin eyni başlıq altında birləşdirilməsi mümkündür.

Siyasi və coğrafi mövqeyi[redaktə | əsas redaktə]

Cənub-Qərbi Asiya subregionu Yaxın və Orta Şərq, Сənubi Qafqaz ölkələri daxildir. Ümumi ərazisi 6 mln. kv. km-dən artıqdır (Asiya ərazisinin 15%-dən çoxu). Subregionun daxilində 7 monarxiya (Səudiyyə Ərəbistanı, Bəhreyn, Qatar, Küveyt, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, İordaniya, Oman), 11 respublika tipli dövlətlər (Əfqanıstan, İraq, Türkiyə, Yəmən, Kipr, İran, İsrail, Livan, Suriya, AzərbaycanGürcüstan) yerləşmişdir.

Cənub-Qərbi Asiya subregionu çox mühüm geosiyasi, iqtisadi-siyasi mövqeyə malikdir. Bosfor, Dardanel, Bab-əl-Məndəl boğazları və Süveyş kanalı dəniz kommunikasiyası sistemləri Asiya, AfrikaAvropa coğrafi məkanlarını qovuşdurur. Dünyanın ən böyük neft yataqlarından sayılan İran körfəzi dövlətləri bu coğrafi məkana daxildir.

Cənub-Qərbi Asiya Yer kürəsinin ən qədim sivilizasiya ocaqlarından sayılır. Mesopotamiya coğrafi məkanında e.ə.4 min il əvvəl irriqasiya əkinçiliyi yaranmış, e.ə.IX-VIII əsrlərdə Fələstin ərazisində əkinçilik və maldarlıq təsərrüfatları mədəniyyəti formalaşmışdır. Kiçik Asiya, Qərbi İran, Qafqaz və s. regionlarda bu dövrlərdə qədim metallurgiya ocaqları inkişaf etmişdi. E.ə.IV-I minilliklərdə Cənub-Qərbi Asiya coğrafi məkanında qədim dövlətlər yaranmışdır: Mesopotamiyada Şumer, Akkad, Kiş, Nippur, Uruk, Ur, Babil və s., Kiçik Asiyada Elam, Azərbaycanda Manna dövlətləri. Cənub-Qərbi Asiya həm də qədim monoteist sivilizasiyanın mərkəzi sayılır-iudaizm, xristianlıq və islam sivilizasiyalarının.

Əhalisi[redaktə | əsas redaktə]

Cənub-Qərbi Asiya ölkələrinin əhalisi avropoid irqinin cənub qrupuna aid edilir. Əhalinin əksəriyyəti üç linqivist dillərə aiddir: semit, iran və türk. Semit dil qrupuna 12 ərəb dövlətinin əhalisi (ərəblər) daxildir. Ərəblər həmçinin İsrail, Türkiyə, İran və s. ölkələrdə də yaşayırlar. Ərəb dialekti üç tipə ayrılır: Suriya, İraqƏfqanıstan. Ərəb dialektindən ivrit dili modernizasiyalaşmışdır.

İran dil qrupuna fars, puştu (əfqanlar) tacik, beluc, lur, bəxtiyar və s. xalqlar daxildir.

Türk dil qrupuna türklər, Azərbaycanlılar, əfqanlar, türkmənlər, qaşqaylar və digər xalqlar aiddir.

İqtisadi strukturu[redaktə | əsas redaktə]

Cənub-Qərbi Asiya iqtisadiyyatı karbohidrogen (neft, qaz) enerji resurslarının potensiallığı ilə seçilir. Bu səbəbdən də OPEK ölkələri sistemində regionun mütləq üstünlüyü mövcuddur. Bu regionda olan neft ehtiyatları proqnozlara görə 142 mlrd. tondur. Dünya neft hasilatının 30%-i Cənub-Qərbi Asiya ölkələrinin payına düşür. Bu ölkələr ümumi neft ixrac potensialının 52%-ə qədərini, neft məhzullarının isə 26%-ə qədərini təmin edir. Dünya üzrə proqnozlaşdırılan 144 trln. kub metr qaz resurs ehtiyatlarından 47 trln. kub metri (32,6%) bu regionun payına düşür.

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  • Ağazeynal A.Qurbanzadə. Dünya ölkələri:Siyasi-iqtisadi və dialektik coğrafiyası. Bakı,2013.
  • Современная организация мирового экономика. М.2005.
  • Ван Д. Вее. История мировой экономики. М.2006.
  • Западная Азия. Серия «Обычаи народов мира». М.: «Мир книги», 2010.
  • История Древнего Востока: Зарождение древнейших классовых обществ и первые очаги рабовладельческой цивилизации. Ч. 2: Передняя Азия, Египет. М., 1998.
  • Лазарев М. С. Западная Азия: этнополитическая ситуация / Институт востоковедения (Российская академия наук). . М.: «Наука», Издательская фирма «Восточная лит-ра», 1993.
  • Прошин Н. И., Куракова Л. И. Зарубежная Азия: общий обзор, Юго-Западная Азия. Энциклопедия «Страны и народы». М.: «Мысль», 1979.