Eskimos-aleut dilləri

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Eskimos-Aleut dil ailəsi

Eskimos-Aleut dil ailəsiRusiya Federasiyasının subyektlərindən Çukotka Muxtar Dairəsində, Amerika Birləşmiş Ştatlarının Alyaska ştatında, Kanadanın şimali bölgələrində və Danimarkanın muxtar adası Qrenlandiyada danışılan dil ailəsi. 102 000 [1] nəfərlik etnik əhalidən təhmini 85 000 nəfəri anadilində danışa bilir. ISO 639 kod sistemində: esx.

Eskimos-Aleut dillərindən ən geniş yayılanı Qrenlandiya inuit dili, Şərqi Kanada inuit dili, İnyupik diliAlyaska yupik dilidir.

QərbiŞərqi Kanada inuit dilləri arasında fərq çox deyil, bu özünü yalnız orfoqrafiya və leksikada göstərir. Bu iki dili danışan əhalinin Kanadadaki rəsmi adı İnuitlər.

Alyaskada danışanı ən çox olan Eskimos-Aleut dili Alyaska yupik dili olub bu dildə danışan əhali 14 000 dən birəz fazladır[2]

Təsnifatı[redaktə]

¹ 1997 ilde yox olan Sirenik yupik dilini bazıları Yupik dillerinden qabul edərkən, Menovşçikov (Меновщиков) [3] kimi bazı dilçilər Sirenik yupik dilini Yupik dilləri dışında dutaraq Sirenik eskimos dili adı altında Eskimos dillərinin üçüncü qrupu olaraq təsnif edər.

Anadili[redaktə]

Alyaskada 19801992-ci illərdə, Eskimo-Aleut dillərində dannışa bilən əhali [4]

Ayaska etnik sayı anadilində danışa bilənlərin sayı % danışa bilənlərin orta yaş həddi
1980 . . . .
Sibir Yupikləri 1.100 1.050 95 Orta nəslin çoxu və uşaqların hamısı
Alyaska Yupikləri 17.000 14.000 80 Orta nəslin çoxu və uşaqların bir qismi
İnyupikler 12.000 5.000 40 Orta nəslin çoxu və uşaqların bir qismi
Supikler 3.000 1.000 33 Orta nəslin çoxu və uşaqların bir qismi
Aleutlar 2.200 700 35 Orta nəslin çoxu və uşaqların bir qismi
1992 . . . .
Sibir Yupikləri 1.100 1.050 95 Orta nəslin hamısı və uşaqların böyük bir qismi
Alyaska Yupikləri 18.000 12.000 67 Orta nəslin hamısı və uşaqların kiçik bir qismi
İnyupiklər 13.000 4.000 31 Orta nəslin çoxu və uşaqların bir qismi
Supiklər 3.100 600 19 Orta nəslin çoxu və uşaqların bir qismi
Aleutlar 2.100 400 19 Orta nəslin çoxu və uşaqların bir qismi

Qrammatika[redaktə]

  • Sözlərdə üç say vardır: tək, iki, cəm (iki say yalnızca Qrenlandiya inuitçesi ile Sirenik yupikçəsində yoxdur)
  • Sözlər yalın halda çoğu zaman adlıq hal şəkilçisi alırlar :
    • tək üçün daha çox -q (Eskimos) / -x̂ (Aleut)
    • iki üçün daha çox -k (Eskimos) / -x (Aleut)
    • cəm üçün daha çox -t (Eskimos) / -n (Şərqi Aleut) -s (Qərbi Aleut)
  • Sözlər (və ya cümlələr) 4 bölümdən oluşur:
    • kök (İng. stem)
    • yapım şəkilçisi (İng. postbase)
    • çəkim şəkilçisi (İng. ending)
    • bağlaç (İng. enclitic)
  • Tamlama (isim və ya sifət) bulunmaz
  • Azərbaycan dilində iyelik tamlaması (genitive + possessive) ilə ifadə edilən (mis: adamın evi) yapılar, Eskimos-Aleut dillərində iyelik tamlaması olmadığı üçün ona yaxın başka bir yapıyla (relative + absolutive) qurulur:
    • Aleut dili:
      • Unangam tunuu : Aleut dili
      • tayaĝum ulaa : adamın evi
      • tayaĝus hlangis : adamın oğulları
      • alaĝum qaa : dəniz balığı
      • isuĝim ajagaa : dişi suiti
      • sabaakam tutuusiki : köpəğin qulaqları
    • Alyaska yupik dili:
      • qayam paanga : kayağın ağzı
      • nunam iqua : tundranın sonu
    • İnyupik dili:
      • tuttum nagrua : Şimal maralının buynuzu
      • tuttum niaqua : Şimal maralının qafası
    • Şərqi Kanada inuit dili:
      • illuup ukkuanga : evin qapısı
      • anaanama illunga : anamın evi
    • Qrenlandiya inuit dili:
      • piniartup qajaa : ovçunun kayağı
      • Kaalip illua : Karl'ın evi
  • Eskimos dillərində masdar (infinitive) olmadığı üçün sözlüklərdə feiller ümümü olaraq üçüncü tək şahıs bildirme kipi (indicative) olaraq yeralır və ya tire (-) ile feil kökü belirtilir.

Vikipediya versiyaları[redaktə]

Eskimos-Aleut dillərinde Vikipediya versiyaları:

  1. İnyupik dilindeki Vikipediya versiyası : Makpiġaaq Kanna
  2. Şərqi Kanada inuit dilindeki Vikipediya versiyası : ᐊᒥᖅ
  3. Qrenlandiya inuit dilindeki Vikipediya versiyası : Saqqaa
  4. Alyaska yupik dilindeki Incubator versiyası : Ikirun

İstinadlar[redaktə]

  1. Georgy Menovshchikov (1990), Contemporary Studies of the Eskimo-Aleut Languages and Dialects: A Progress Report, Arctic Languages, An Awakening, UNESCO
  2. Yupiugukut
  3. Г. А. Меновщиков (1997), Сиреникских эскимосов язык, Языки мира. Палеоазиатские языки. – М., 1997. – С. 81-84 (= Генетически С.э.я. относится к эскимосско-алеутской семье; по всей вероятности, он представляет собой последний сохранившийся осколок третьей ветви эскимосских языков, наряду с юпикской и инуитской. Он характеризуется значительным сходством синтаксиса и отчасти морфологической структуры с языками юпикской группы; вместе с тем, лексика и в какой-то степени фонетика включает значительное число отличающихся элементов. ))
  4. Panu Hallamaa (1997), Unangam Tunuu and Sugtestun: A Struggle for Continued Life,