Herd adası və Makdonald adaları

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Palmera arxipelaqı
ing. Heard Island and McDonald Islands
Heard Island and McDonald Islands-CIA WFB Map.png
53°06′ c. e. 73°31′ ş. u. / 53.100° c. e. 73.517° ş. u. / -53.100; 73.517Koordinatlar: 53°06′ c. e. 73°31′ ş. u. / 53.100° c. e. 73.517° ş. u. / -53.100; 73.517
Akvatoriya Hind okeanı
Ölkə Flag of Australia.svg Avstraliya
Böyük ada Herd adası
Sahəsi 372 km²
Hündür nöqtəsi 2.745 m
Əhali (2012 ) 0 nəf.
Herd adası və Makdonald adaları (Hind okeanı)
Brown pog.svg
Commons-logo.svg Palmera arxipelaqı Commonsda

Herd adası və Makdonald adaları (ing. Heard Island and McDonald Islands) — elə də böyük olmayan yaşayışı olmayan adalar. Arxipelaq Hind okeanının cənubunda yerləşir. Əsasən iki nisbətən iri adadan və bir-birindən kifayət qədər aralıda yerləşən adacıqlar, qayalar və riflərdən ibarətdir. Arxipelaqın hamısı Avstraliyanın daxili əraxisidir.

Coğrfiya[redaktə | əsas redaktə]

Herd adası,Mauson piki
Arxipelaqın xəritəsi
Heard Island.jpg

Adalar dünyada yaşayış məntəqələrindən ən uzaqda yerləşən bölgələrdəndir. Avstraliyanın Pert şəhərindən (Qərbi Avstraliya)[1] 4584 km, Avstraliyanın cənub-qərb qutaracağı olan Luvin burnundan 3845 km, Cənubi Afrika Respublikasından 4200 km, Madaqaskardan 3830 km, Antarktidanın şimalından 1630 km, Kergelen adasəndan isə 450 km məsafədə gerləşir[2].

Herd adası (53°06′ c. e. 73°31′ ş. u. / 53.100° c. e. 73.517° ş. u. / -53.100; 73.517) Kergelen platosunun Biq-Ben massivinın su səhtinə çıxdığı yerdır. Ada 43 km uzunluğa, 21 km enə malikdir. Adanın ən hündür zirvəsi Mauson dağıdır. Dağ 2745 metr hübdürlüyə malikdir. Bu zirvə Avstraliyanın iki aktiv vulkanından biri və ən hündür zirvəsidir. Herd adasının 80 % qar və buzla örtülüdür. Adanın sahəsi 368 km²-dir.

Маkdonald adası (53°03′ c. e. 72°37′ ş. u. / 53.050° c. e. 72.617° ş. u. / -53.050; 72.617) — kiçik və qayalıqdan ibarət olan ada. Herd adasından 44 km qərbdə yerləşir. Vulkanik məşhəllidir. Ən hündür nöqtəsi 230 metrdir. Ada iki hissədən ibarətdir. Şimal platosu və cənub Maksvell-Hill təpəlikləri. Bu iki hissə bir-biri ilə ensiz [[bərzəx]lə birləşir. Adanın sahəsi 2,5 km²-dir.

Arxipelaqın digər nisbətən iri adaları: Şaq-Аylend, Morqan adaları, SailBlek qayalıqları Herd adasından 10 km şimalda, Flat-Aylend adası və Мeyer-Rok qayası isə Makdonalddan şimalda yerləşir. Bu kiçik ada və qayalıqların ümumi sahəsi 1,1 km² təşkil edir. Ərazi suları sahildən 12 dəniz mili məsafədə uzanır. Adaların ümumi sahəsi 372 km²-dir.

Makdonald adasında yerləşən vulkan 75 000 il sakitlikdən sonra 1992-ci ildən sktivləşmişdir. Bundan sonra dəfələrlə püskürmələr baş vermişdir. 2004-cü il məlumatına görə Makdonald adası Flat-Aylend adası ilə birləşmişdir. Bu püskürmələr adanı iki dəfə böyütmüşdür[3]. Vulkanın fəallığı sayəsində 2000 ilin noyabrından 2001 ilin sonuna qədər Makdonald adasının sahəsi 1,13 km²-dən 2,45 km²-ə qədər artmışdır. Adanın ən hündür zirvəsi 1980-ci ildə 186 metr təşkil etdiyi halda hazırda 230 metrdir[4]. Vulkanik aktivlik adanın bütün bitki örtüyünü tamamən məhv etmişdir[5]. Son püskürmə 10 avqust 2005-ci ildə baş vermişdir. Hazırda bitki örtüyünün bərpası müşahidə edilir[4].

Nasanın məlumatına görə 2012-ci ilin noyabrından Mauson vulkanında aktivlik başlamış və günümüzə qədər uzanır[6].

Herd və Makdonald adaları sahilində havan yoxdur. Bu səbəbdən gəmilər sahilə yaxın lövbər salır. Adaya yalnız qayıqlarla getmək olar. Sahil xəttinin uzunluğu 101,9 km-dir. 12-millik sahə ərazi suları, 200 millik ərazi isə Avstraliyanın balıq ovu sahəsi elan edilmişdir[7][8].

İqlim[redaktə | əsas redaktə]

İqlimi suantarktikdir. Qışı mülayim (+0,1 °C) vı yayı isə sərin (+4,2 °C) keçir. İlin böyük qismi külək və yağmur müşahidə edilir. Külək daim qərb istiqamətində əsir və stabildir. Günlük küləyin güçü 26 - 33,5 km/s təşkil edir. Ən güçlü küləklərin güçü 180 km/s-dir. Herd adasında illik yağıntının miqdarı 1300 – 1900 mm arasında yerləşir. Dörd gününün üçü yağmurlu olur[9].

Flora[redaktə | əsas redaktə]

Adaların bitki örtüyü əsasən mamır və şibyədən ibarətdir. Burada 43 növ mamır, 19 ciyərotu və 71 şibyə mövcuddur. Azda olsa borulu bitkilərə rast gəlinir. Burada 100 növ yosun yayılmışdır. Hətta burada yosunlar o qədər sıx olur ki, dəniz mrşələri əmələ gətirir. Ən geniş yayılmış yosun növü Durvillaea antarcticadır.

Fauna[redaktə | əsas redaktə]

Kral pinqvini Herd adası

Adalar antropogrnləşməyə məruz qalmadığından burada kifayət qədər pinqvinlər, pərayaqlılar və dəniz quşları[10] mövcuddur.

Məməlilər[redaktə | əsas redaktə]

Herd adasında XIX əsrdən aparılan suiti ovu, onların sayıının kifayət qədər azaltmışdır. Son zamanlar ov qadağası sayəsində populyasiya getdikcə bərpa olunur. Burada Cənub dəniz fili, Kergelen dəniz pişiyi, Subtropik dəniz pişiyiDəniz bəbirinə rast gəlinir. Əsasən qış ayları müşahidə edilirlər. Yengəcyeyən, Ross suitisiUeddell suitisi adaları nadir hallarda ziyarət edir[11].

Quşlar[redaktə | əsas redaktə]

Herd adası və Makdonald adalarında ylrtıcı yoxdur. Bu səbəbdən adalar quşları özünə cəlb edir. Üstəlik suları balıqlsrla zəngindir. Ərazisində çoxlu sayda quşlar yuva qurur[12].

Adalarda 19 növün yuva qurması qeydə alınmışdır[13]. Bununla belə vulkanik aktivlik bitki örtüyünə təsir göstərdiyi kimi quşların uuva qurmasına təsir göstərmişdir[14].

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Dəniz filinin emalı. Herd adası — XIX əsr

Herd adası amerikalı kapitan, suiti ovçusu Con Herd tərəfindən 25 noyabr 1853-ci ildə «Oriental» gəmisində Bostondаn Melburna gedərkən kəşf etmişdir.4 yanvar 1854-ci ildə isə «Samaranq» gəmisində Uilyam Makdonald öz adını daşıyan adaları kəşf etmişdir. Bir müddətdən sonra ada ovçuların məskəninə çevrilir 200 nəfərdən ibarət ovçu kəndi salınır. [1880]]-ci ildə artıq burada olan böyük suiti populyasiyası demək olar ki, tamən məhv edilir. 1929-cu il Duqlas Mausonun rəhbərlik etdiyi ekspedisiyaya qədər adalara heç kəs maraq göstərməmişdir[15]. Makdonald adasına yalnız 19711980-ci illərdə eniş təşkil edilmişdir. Flat-Aylend adasına isə rəsmi məlumata görə insan ayağı dəyməmişdir. 1910-ci ildən adalar Böyük Britaniyaya məxsus olmuşdur. Hətta burada bu ölkənin bayrağı sancılmışdır. 26 dekabr 1947-ci ildən ada Avstraliyaya dövr edilmişdir. Adalar bir müddət sonra Avstraliya Antarktida ərazisinə daxil edilmişdir. 1961-ci ildə Antarktida haqqında konvensiyaya görə ərazi Avstealiyanın daxili ərazisinə daxil edilmişdir. Adada daimi yaşayış yoxdur.

Herd adası və Makdonald adaları 1983-ci ildən Avstraliyanın mühüm təbit adidəsi adlandırılmışdır. 1997-ci ildən isə YUNESCOnun Ümumdünya irsi sithısına daxil edilmişdir.

Adada daimi yaşayış olmasadabölgəyə gomen verilmişdir .hm[16].

İdarə və iqtisadiyyat[redaktə | əsas redaktə]

Adalarda ümumi sahəsi 65 000 km olan dəniz qoruğu mövcuddur. Burada belə daimi əhali yaşayışı mümahidə edilmir[7].

1947 - 1955 illər ərzində alimlər daim adanın şimal-qərbində yerləşən Atlas buxtasında yerləşən düşəgəni ziyarət edirdilər. 1969-cu ildə amerikanlar, 1971-ci ildə isə fransızlar adalarda araşdırma işləri aparmışdır. Onlar adaya (Makdonald) Uilyam-Bey buxtasından daxil olmuşlar. Herd adasının şimal-şərqində yerləşən Spit-Bey buxtasında yerləşən düşərgə 1988, 1992-93 və 2004-05 illərdə istifadə edilmişdir.

Yaşayışı olmayan bölgə iqtisadi baxımdan böyük əhəmiyyət kəsb edir. Yeganə gəkir mənbəyi balıqçılıqdır[7]. Saat qurşağı: UTC +5[17].

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Cocky Flies, Geoscience Australia  (ing.)
  2. Servis DistanceFromTo
  3. 1980 və 2004 illər ərzində adaların müqayisəsi.
  4. 4,0 4,1 http://www.wondermondo.com/Countries/Au/AU/Heard/McDonald.htm  (ing.)
  5. «Yerləşmə və coğrafiya»  (ing.)
  6. GISMETEO.RU: Кажется, в Австралии начал извергаться вулкан | Стихийные явления | Новости погоды (rus.)
  7. 7,0 7,1 7,2 CIA World Factbook
  8. antipodr.com
  9. «İqlim və hava»  (ing.)
  10. http://www.worldwildlife.org/science/wildfinder/  (ing.)
  11. Suitilər haqqında məlumat  (ing.)
  12. BirdLife International. (2011) Important Bird Areas factsheet: Heard and McDonald Islands. http://www.birdlife.org  (ing.)
  13. Woehler, EJ & Croxall, JP 1991. «Status and conservation of the seabirds of Heard Island and the McDonald Islands», in Seabird — status and conservation: a supplement, ICBP Technical Publication 11. International Council for Bird Preservation, Cambridge
  14. Woehler, EJ (2006). «Status and trends of the seabirds of Heard Island, 2000», in Heard Island: Southern Ocean Sentinel. Ред. Green, K. & Woehler, E. Surrey Beattie
  15. travel.ru saytında qısa məlumat
  16. Domenin qiyməti Bir ilə 129 avro
  17. timegenie.com

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

YUNESKO-nun bayrağı YUNESKO-nun Ümumdünya irsi, obyekt № 577
fr.ing.rus.