Kavalalı Məhəmmədəli paşa

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Kavalalı Məhəmmədəli paşa
Kavalalı Mehmet Ali Paşa
Kavalalı Məhəmmədəli paşa
I Misir xədivi
17 may 1805 — 2 mart 1848
Tacqoyma: 17 may
Xələfi: Kavalalı İbrahim paşa
 
Dini: Sünni İslam
Doğum tarixi: 4 mart 1769(1769-03-04)
Doğum yeri: Kavala, Osmanlı imperiyası
Vəfat tarixi: 2 avqust 1849(1849-08-02)
Vəfat yeri: Qahirə, Misir
Sülalə: Kavalalılar sülaləsi
Uşaqları: oğlu:
Kavalalı İbrahim paşa

Kavalalı Məhəmmədəli paşa, (Ərəbcə: محمد علي باشا, Farsca: محمد علی پاشا, Urduca: محمد علی پاشا, d. 4 mart 1769 - ö. 2 avqust 1849)— Misir valisi, Kavalalılar sülaləsinin qurucusu, MisirSudanın ilk xədivi.

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Məhəmmədəli paşa 4 mart 1769-cu ildə Kavalada doğulmuşdu. Ailəsinin mənşəyi haqqında dəqiq bir bilgi yoxdur. Bəzi tarixçilər onun Alban kökənli olduğunu irəli sürürlərsə de oğlu İbrahim paşa tərəfindən qələmə alınan bir sənəddə Məhəmmədəlinin atası İbrahim ağa və babası Osman ağanın bir qan davasından dolayı Konyadan Kavalaya köç etdikləri açıqca ifadə edilməkdədir.Atası İbrahim ağanı kiçik yaşda itirərək əmisi Tosun ağanın himayəsinə girdiyi bildirilməkdəysə də İbrahim ağanın ölüm tarixinin 1790-cu ildə olması bu bilgini doğrulamır. Atasının yanında tütün ticarətiylə uğraşan Məhəmmədəli 1787-ci ildə əsgərliyə yazılmış və vergilərini ödəmək istəməyən bəzi kəndlilərə qarşı girişdiyi bir neçə çarpışmada ön plana çıxaraq diqqətləri üzərində toplamışdır. Eyni il Kavala çorbaçısının qohumından Əminə adlı dul və zəngin bir qadınla evlənmişdir.

Misiri işğal edən fransızlara qarşı hazırlanan qüvvələr arasında Kavaladan yola çıxarılan 300 əsgər içinde yer alan Məhəmmədəlinin Misir torpaqlarına gəliş tarixi 8 mart 1801-ci ildir. Eyni il Fransız qüvvələri qarşısında əldə etdiyi uğurlardan dolayı Misir valisi Məhəmməd Xosrov paşa tərəfindən minbaşılığa yüksəldildi və qısa müddətdə Misirdəki Osmanlı qüvvələrinin əsasını təşkil edən Alban birliklərinin ikinci komandanı oldu.

Fransız işğalından sonra anarxiya və qargaşa içinə düşən Misirdə osmanlılar və Məmlüklər nəzarəti ələ keçirmək üçün mübarizə edirdilər. Osmanlı qüvvətləri isə öz aralarında ixtilafa düşmüşdülər. Xosrov paşaya tabe qüvvətlərlə Tahir paşa və Məhəmmədəli komandasındakı albanlar arasında uzlaşmazlıq hökm sürürdü. Məmlüklər arasında da anlaşmazlıq mövcud idi. Bunların bir qismi Bardisini, bir qismi də Əlfî bəyi dəstəkliyirdilər. Bu qruplar içində baş verən mübarizə, əhalinin mağduriyətinə və ölkənin iqtisadi durumunun tamamilə pozulmasına səbəb oldu. Məhəmmədəli bu durumdan istifadə etməsini bildi. Məmlükləri osmanlılara, müxalif Məmlüklü qrupları bir-birlərinə, yeni vali Xurşid paşanı məmlüklərə və son olaraq da Qahirə əhalisini Xurşid paşaya qarşı qızışdıraraq meydana gələn qarğaşadan faydalandı. Müxtəlif siyasi manevrlər nəticəsində Misirin son valiləri olan Xosrov, Tahir, Əli və Xurşid paşaları bərtərəf etdikden sonra üləma, əşraf və Misir əhalisinin dəstəyini də əldə edib Babıali tərəfindən valiliyə gətirildi (3 iyul 1805).

Məhəmmədəli paşa və vəhhabilik[redaktə | əsas redaktə]

Vəhhabilik hərəkətinin osmanlılar üçün əhəmiyyətli bir problem vəziyyətinə gəlməsi üzərinə sultan II Mahmud, Misir valisi Kavalalı Məhəmmədəli paşanı problemin həlli üçün vəzifələndirdi. Məhəmmədəli paşa, oğlu Tosun əmrindəki orduyla Məkkə, Mədinə və Taifi vəhhabilərin əlindən qurtardı (1812-1813). Daha sonra şəxsən Əmir Əbdüləzizin üzərinə getdi. Əmr Əbdüləzizin ölümü (1814) üzərinə vəhhabilər ağır bir məğlubiyyətə uğradı. Nəhayət Məhəmmədəli paşanın komandanı İbrahim paşa, Əbdüləzizin yerinə keçən oğlu Abdullah və uşaqlarını əsir edərək İstanbula göndərdi. Bunların İstanbulda asılaraq öldürülmələri (17.12.1819) ilə vəhhabilik hərəkətinin ilk dövrü qapandı.Savaş əsnasında qaçaraq xilas olmağı bacaran Səud xanədanından Türki bin Abdullah, Nəcd bölgəsində yenidən fəaliyyətə girişərək 1821-ci ildən 1891-ci ilə qədər sürəcək ikinci Vəhhabi dövlətini qurmağı bacardı.

Ailəsi[redaktə | əsas redaktə]

Kavalalı Məhəmmədəli paşanın 9 arvadı vardı. Onlardan 19 oğlu, 13 qızı olmuşdu.

  • Kavalalı İbrahim paşa (1789—1848), Misirin paşası (1848—1848)
  • Əhməd Tosun paşa (1794—1816)
  • İsmayıl İskəndər Əli Kamil paşa (1796—1822)
  • Əbdülhəlim bəy (1797—1818)
  • Cəfər bəy (ö. 1810)
  • Nüman bəy (ö. 1815)
  • Əbdülsəlim bəy (1819—1821)
  • İskəndər bəy (1821—1823)
  • Əbdüləlim bəy (1821—1829)
  • Məhəmmədsəid paşa (1822—1863), Misirin paşası (1854—1863)
  • Həlim bəy (ö. 1823)
  • Mahmud bəy (1825—1829)
  • Hüseyn bəy (1825—1847)
  • Əbdüləli bəy (1826—1830)
  • Məhəmmədəli Sadiq bəy (1828—1836)
  • Əli bəy (1829 — п. 1841)
  • Məhəmməd Əbdülhəlim paşa (1830—1894)
  • İskəndər bəy (1831/1833 — п. 1841)
  • Məhəmmədəli paşa (1833—1861)
  • Təfidə xanım (1788—1830)
  • Xədicə Nazlı xanım (1795—1860)
  • Zeynəb xanım (1799—1821)
  • Ruqiyyə xanım (1807—1810)
  • Ruqiyyəgül xanım (1811—1814)
  • Səlma xanım (ö. 1815)
  • Züleyxa xanım (ö. 1815)
  • Fatimə xanım (ö. 1822)
  • Фатима Уль-Рухия xanım (ö. 1823)
  • Zeynəb xanım (1822—1823)
  • Zeynəbnisə xanım (1824—1829)
  • Zeynəbgül xanım (1825—1882)
  • Aişə xanım (1828—1833)

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]