Məhəmməd Əli Cinnah

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Məhəmməd Əli Cinnah
محمد علی جناح
Jinnah1945b.jpg
Cinnah 1945-ci ildə
bayraqPakistan İslam Respublikasının 1-ci General-qubernatoru
14 avqust 1947 — 11 sentyabr 1948
Baş nazir Ləyaqət Əli Xan
Monarx VI Georq
Sələfi vəzifə təsis edilib
Xələfi Xoca Nəzməddin
14 avqust 1947 — 11 sentyabr 1948
Sələfi vəzifə təsis edilib
Xələfi Təzmuddin Xan
Şəxsi məlumatlar
Partiya
Doğum tarixi 25 dekabr 1876(1876-12-25)
Doğum yeri Kəraçi,Britaniya Hindistanı (indi Sind,Pakistan)
Vəfat tarixi 11 sentyabr 1948(1948-09-11) (71 yaşında)
Vəfat yeri Kəraçi,Pakistan dominionu (Sind,Pakistan)
Vəfat səbəbi vərəm
Dəfn yeri
Vətəndaşlığı
Milliyyəti Pakistanlı
Atası Cinnahbay Punca
Anası Mitibay Punca
Uşağı 1

Jinnah signature.svg
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Məhəmmed Əli Cinnah (urdu محمد علی جناح ; 25 dekabr 1876(1876-12-25)[2][3][4][…], Kəraçi, Britaniya Hindistanı, Britaniya İmperiyası11 sentyabr 1948(1948-09-11)[3][4][5][…], Kəraçi, Sind[d]) — Pakistanın ilk general-qubernatoru, və ölkənin qurucu şəxsiyyəti,Müsəlman liqasının banisi.Cinnah, 1913-cü ildən Pakistanın 14 Avqust 1947-ci ildə qurulmasına qədər, daha sonra Pakistanın ilk Baş Qubernatoru olaraq Ümumdünya Hindistan Müsəlman Birliyinin lideri olaraq çalışmışdır. Pakistanda Queyd-i-Əzam ("Ulu Öndər") və Baba-i Qəyyum ("Millət Atası") kimi hörmətə layiqdir. Pakistanda doğum günü milli tətil hesab olunur. [6][7]

Kəraçidə anadan olan Cinnah Londondakı Linkoln İnn-də vəkil kimi təhsil aldı.Britaniya Hindistanına döndükdən sonra Bombey Yüksək Məhkəməsinə müraciət etdi və sonda qanuni təcrübəsini əvəzləyən milli siyasətlə maraqlandı. Cinnah, 20-ci əsrin ilk iki ongünlüyündə Hindistan Milli Konqresində məşhurlaşdı. Siyasi karyerasının bu ilk illərində Cinnah, özünün də önə çıxdığı Konqres və Bütün Hindistan Müsəlman Birliyi arasındakı 1916-cı il Laknou Paktının formalaşmasına kömək etdi. Cinnah, bütün Hindistanın liqasının əsas lideri oldu və müsəlmanların siyasi hüquqlarının qorunması üçün on dörd bəndlik konstitusiya islahatı planını təklif etdi. 1920-ci ildə Cinnah, siyasi anarxiya olaraq qəbul etdiyi Satyaqraha kampaniyasını izləməyə razı olduqda Konqresdən istefa etdi.

1940-cı ilə qədər Cinnah, Hindistan yarımadasında olan müsəlmanların öz dövlətlərinə sahib olmalarına inanırdı. Həmin ildə Cinnahnın rəhbərlik etdiyi Müsəlman Birliyi ayrı bir millət tələb edərək Lahor Qətnaməsini qəbul etdi. İkinci Dünya Müharibəsi dövründə, Konqres liderləri həbs edilərkən Liqası gücləndi və müharibədən qısa müddət sonra keçirilən seçkilərdə müsəlmanlar üçün ayrılmış yerlərin çoxunu qazandı. Nəticədə, Konqres və Müsəlman Birliyi, subqontinentin vahid bir dövlət kimi birləşməsi üçün bütün tərəfləri üstünlük təşkil edən Britaniya Hindistanının və əksəriyyəti müsəlman olan Pakistanın müstəqilliyinə razı olmalarına səbəb olan güc paylaşma formuluna çata bilmədi.

Pakistanın ilk general-qubernatoru olaraq Cinnah yeni xalqın hökumətini və siyasətini qurmaq, müstəqillik əldə etdikdən sonra yeni Hindistan millətindən Pakistana köç etmiş milyonlarla müsəlman miqranta kömək etmək, qaçqın düşərgələrinin qurulmasına şəxsən nəzarət etmək üçün çalışdı. Cinnah 1948-ci ilin sentyabrında Pakistanın Birləşmiş Krallıqdan müstəqillik qazandığından bir il keçdikdən sonra, 71 yaşında vəfat etdi, Pakistanda dərin və hörmətli bir miras qoydu.Demək olar ki, hal-hazırda dünyadakı saysız-hesabsız küçələr, yollar və yerlər Cinnanın adını daşıyır. Pakistandakı bir neçə universitet və ictimai binaya Cinnahın adı verilib. Tərcümeyi-halının müəllifi Stenli Uolpertə görə, Cinnah Pakistanın ən böyük lideri olaraq qalır.

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Erkən illəri və ailəsi[redaktə | əsas redaktə]

Cinnahın Atasının portreti, Cinnahbhai Punca

Cinnahın doğum adı Mahomedali Cinnahbhai idi və ehtimal ki 1876-cı ildə Cinnahbhai Punca və həyat yoldaşı Mithibai'nin Kəraçi yaxınlığındakı "Vəzir" adlı mənzilin ikinci mərtəbəsindəki kirayədə olan bir evdə doğulmuşdur (indi Sind, Pakistanın ardından Britaniya Hindistanın Mumbay Başçılığı daxilində).Cinnah ailəsi Şiə məzhəbi idi, Ancaq pakistanlılar onun daha sonra öz məzhəbini sünni olaraq dəyişdiyini ehtimal edirlər.[8][9] Ölümündən sonra isə yaxınları və digər şahidləri onun sonrakı həyatda sünni məzhəbinə çevrildiyini iddia etdilər. Ölümündən sonra onun dini bir çox məhkəmə işlərində müzakirə edilmişdi.[10] Cinnah varlı bir tacir köklü idi, atası tacir idi və Qondal əyalətinin Paneli kəndində (Kathiyacar, Qucarat) toxucular ailəsində anadan olmuşdur; anası da həmin kənddən idi. 1875-ci ildə Kəraçiyə yola düşmədən əvvəl, evlənərək Kəraçiyə köçmüşdülər. Həmin illər sonra Kəraçi iqtisadi yüksəliş yaşayırdı: 1869-cu ildə Süveyş kanalının açılmışdı.[11][12] Cinnah həmçinin evin ikinci uşaq idi;[13] onun üç qardaşı və üç bacısı, o cümlədən kiçik bacısı Fatimə Cinnah vardı. Valideynləri doğma qucarati dilində danışırdılar və qardaş və bacıları isə Kutçi və İngilis dilində danışırdılar. [14] Cinnah Qucarati, ana dilində və ya Urdu dilində səlis deyildi; [15][16] İngilis dilini daha yaxşı bilirdi. Fatimə Cinnah istisna olmaqla, bacı-qardaşlarının harada məskunlaşdıqları və ya hüquqi və siyasi karyeralarında irəlilədikləri zaman qardaşı ilə görüşdükləri barədə az şey məlumdur.[17]

Cinnah bir müddət xalası ilə Mumbayda yaşadı və orada Gokal Das Tec İbtidai məktəbində oxudu, sonra kafedralda və Con Konnon məktəbində oxudu. Kəraçidə Sindh-Mədrəsə-tül-İslam və Xristian Missiya Cəmiyyəti Liseyində də təhsil almışdı. [18][19][20] Liseydən sonra Mumbay Universitetində təhsil alma hüququ qazandı. Sonrakı illərdə və xüsusilə ölümündən sonra Pakistanın qurucusunun haqqında çox sayda hekayə yayıldı: bütün boş vaxtını polis məhkəməsində keçirdiyini, məhkəmə proseslərini dinlədiyini və kitablarını parıltı ilə oxuduğunu söylənirdi. Rəsmi tərcümeyi-halının müəllifi Hektor Bolitho, 1954-cü ildə sağ qalan uşaqlıq yoldaşlarından müsahibə aldı və gənc Cinnanın digər uşaqları toz halında mərmər oynamağından çəkindirdiyini, onları ayağa qalxmağı, əllərini və paltarlarını təmiz saxlamağı və kriket oynamağı tövsiyə etdiyi bir məlumatı əldə etdi. [21]

İngiltərədəki təhsili[redaktə | əsas redaktə]

Linkoln İnn 2006-cı ildə

1892-ci ildə Cinnahbhai Puncanın iş yoldaşı Frederik Ley Kroft, gənc Cinnaha, Londondakı "Qraham Gəmiçilik və Ticarət Şirkəti" firmasında bir iş təklif etdi.[22]Vətənindən getməzdən əvvəl, əmisi oğlu, iki il ata-babalı kəndindən olan Amibay Cinnah adlı kiçik qardaşı ilə birlikdə evlənməsini təmin edən anasının etirazına baxmayaraq təklifi qəbul etdi. Cinnahın anası və birinci arvadı ikisi İngiltərədə olduğu müddətdə vəfat etdi. [23]Londondakı şagirdlik Cinnah üçün böyük bir fürsət sayılsa da, onu xaricə göndərməsinin bir səbəbi, ailəsinin əmlakını məhkəmə tərəfindən ələ keçirmə riski altına qoyan atasına qarşı məhkəmə işi idi. 1893-cü ildə Cinnahbhayın ailəsi Mumbaya köçdü. [18] Londona gəldikdən bir müddət sonra Cinnah, qanuni öyrənmək üçün iş təcrübəsindən imtina etdi.İngiltərəyə gedişindən əvvəl Cinnah atasına üç il yaşaması üçün kifayət qədər pul vermişdi. Gənc vəkil, Linkoln Innə qatıldı, daha sonra Linkoln Məhkəməsinin digər evləri üzərində seçməsinin səbəbinin, Linkoln Innə əsas girişin üzərində Məhəmməd də daxil olmaqla dünyanın böyük qanunverici adlarının olduğunu söylədi.Cinnahın tərcümeyi-halı Stanley Uolpert qeyd edir ki, belə bir yazı yoxdur, ancaq içəridə (Yeni Zalın bir ucunda divarı örtən, tələbələrin olduğu Bar, Benç və nahar və şam yeməyinin olduğu Böyük Zal da adlanır) [24] bir məlhəm göstərir. Qanunvericilər Cinnahın bir çox müsəlman üçün təhqir edici olan bir təsviri xatırlatmamaq üçün hekayəni öz fikrində düzəltdiyini ehtimal edir. [25]Cinnahın hüquq təhsili əsrlər boyu qüvvədə olan qanuni şagirdlik sisteminə uyğundur. Qanun haqqında məlumat əldə etmək üçün qurulmuş bir vəkilin ardınca getdi və etdiyi şeylərdən, habelə qanun kitablarını öyrənmədən öyrəndi.[26] Bu dövrdə adını Məhəmməd Əli Cinnah olaraq qısaltdı. [27]

İngiltərədəki tələbəlik illərində Cinnah, bir çox digər gələcək Hindistan müstəqillik liderləri kimi, 19-cu əsr İngilis liberalizmi tərəfindən təsirləndi. Əsas intellektual istinadları Bentham, Mill, Spenser və Komte kimi tarixi şəxsiyyətlər idi idi. [28][29] Bu siyasi təhsildə demokratik millət ideyasına məruz qalmaq və mütərəqqi siyasət yer alırdı. Daha sonra Hindli siyasi liderlərin (Dadabhai Naoroci və Ser Perozeşah Mehtanın) pərəstişkarı oldu. Naoroci, Cinnahın gəlişindən bir müddət əvvəl Finsbury Central-də üç səs çoxluğu ilə qalib gələn Hindistan hasilatından ilk İngilis Məclis üzvü oldu və Cinnah hər zaman İcma Evindəki Naoroci'nin ziyarətçi qalereyasındakı danışmasını dinləyərdi. [30][31]

Qərb dünyası yalnız Cinnaha siyasi həyatında ilham vermədi, həm də şəxsi seçimlərinə, xüsusən də geyimə gələndə çox təsir etdi. Cinnah, Qərb üslubunda olan geyim üçün yerli paltarlardan imtina etdi və həyatı boyu həmişə qüsursuz olaraq xalqa rəsmi geyimdə göründü. 200-dən çox kostyuma sahib oldu, qaldırılan yaxası olan ağır nişastalı köynəklər geydi və bir vəkil kimi eyni ipək qalstuku iki dəfə taxmadığına görə qürur duydu.[32] Ölərkən belə, rəsmi geyimdə olmağını israrla sğyləyərək "Pijamamda gəzməyəcəyəm" deyirdi.[17]Sonrakı illərdə ümumiyyətlə "Cinnah papağı" kimi tanınan Karakul şapka geyindiyi görülürdü . [33]

Qanundan narazı qalan Cinnah qısaca Şekspir şirkəti ilə bir səhnə karyerasına başladı, ancaq atasından sərt bir məktub aldıqdan sonra istefa etdi. [34]1895-ci ildə, 19 yaşında İngiltərədəki vəkilliyə çağrılan ən gənc qucaratlı oldu. [13]Kəraçiya qayıtsa da, Mumbaya köçməzdən bir müddət əvvələ kimi orada qaldı. [34]

Hüquq və erkən siyasi karyera[redaktə | əsas redaktə]

Vəkil[redaktə | əsas redaktə]

20 yaşında Mumbayda Cinnah yeganə müsəlman vəkil olaraq təcrübəyə başladı. [13]İngilis dili onun əsas dili oldu və ömrü boyu belə qalacaqdı. 1897-1900-cü illərdə qanundakı ilk üç ili ona bir neçə qısa təcrübə gətirdi. Daha parlaq karyera yolunda ilk addımı Mumbayda müvəqqəti baş vəkili Con Molesuort Makferson, Cinnahı şöbələrindən birində işləməyə dəvət edəndə baş verdi. [35][36]1900-cü ildə Mumbay başçılığının magistri olan P. H. Dəstur müvəqqəti olaraq vəzifəsini tərk etdi və Cinnah müvəqqəti mövqe əldə etməyə müvəffəq oldu. Altı aylıq təyinat müddətindən sonra Cinnaha aylıq 1500 rupi maaş üçün daimi bir vəzifə təklif edildi. Cinnah nəzakətlə təklifi rədd etdi, o gündə 1500 rupi qazanmağı planlaşdırdığını söylədi.[35][36][37]Buna baxmayaraq, Pakistanın general qubernatoru olarkən aylıq 1 rupi yerinə böyük maaş almaqdan imtina edəcəkdi. [38]

Bir hüquqşünas olan Cinnah 1907-ci ildə çıxan "Qafqaz işi"ni məharətlə işləməsinə görə şöhrət qazandı. Bu mübahisə hindlilərin Perozeşah Mehtanı məclisdən kənarda saxlaması üçün avropalıların bir "kassası" tərəfindən aldadıqları iddia edilən Mumbay bələdiyyə seçkilərində ortaya çıxdı. Cinnah, böyük bir vəkil olan Pererozeşah üçün etdiyi davranışdan böyük hörmət qazandı. Cinnah, "Qafqaz işi"ni qazansa da, müvəffəqiyyətli bir qeyd göndərdi və vəkillik və hüquqi məntiqi ilə tanındı. [39]1908-ci ildə Hindistan Milli Konqresindəki fraksiya düşməni Bal Qanqadhar Tilak fitnəyə görə həbs edildi. Tilak müvəffəqiyyətsiz bir şəkildə özünü məhkəməyə təqdim etməzdən əvvəl, Cinnahı girov müqabilində sərbəst buraxmaq üçün cəhd etdi. Cinnah bacarmadı, 1916-cı ildə yenidən üsyan etməkdə ittiham edildikdə Tilak bəraət qazandı. [40]

Ticarət birliyi[redaktə | əsas redaktə]

Cinnah həm də işçi sinif səbəblərinin tərəfdarı və fəal ticarət birlikçisi idi. [41]1925-ci ildə,o üzvü 70.000 olan Bütün Hindistan Poçt İşçiləri Birliyinin prezidenti seçildi. [41]Bütün Pakistan Əmək Federasiyasının "Həmkarlar ittifaqları və sənaye əlaqələrinin məhsuldar rolu" nəşrinə görə, Cinnah, Qanunvericilik Məclisinin üzvü olmaqla bərabər, işçilərin hüquqları üçün güclə yalvarır və onlar üçün "yaşayış minimumu və ədalətli şərait" əldə etmək üçün mübarizə aparırdı. [42]Həmkarlar ittifaqı hərəkatına özlərini təşkil etmək üçün hüquqi örtük verən 1926-cı il tarixli "Həmkarlar İttifaqı aktı"nın qəbul edilməsində də p, mühüm rol oynamışdır.[42]

Yüksələn lider[redaktə | əsas redaktə]

Cinnah,1910-cu il

1857-ci ildə bir çox hindular Britaniya hakimiyyətinə qarşı üsyan qaldırdılar. Münaqişədən sonra bəzi Anqlo-hindular, eləcə də Britaniyadakı hindular subkontinent üçün daha çox özünü idarə etməyə insanları çağırdılar və nəticədə 1885-ci ildə "Hindistan Milli Konqresi" təsis edildi. Təsisçilərin əksəriyyəti İngiltərədə təhsil almışdılar; hökumət tərəfindən edilən minimal islahat səylərindən məmnun idilər. [43] Müsəlmanlar Hindistanda əhalinin dörddə birini təşkil etdiyi üçün Britaniya Hindistanındakı demokratik təsisatlara çağırışlara da çox həvəsli deyildilər. [44] Konqresin erkən iclaslarında əsasən yuxarı təbəqədən olan azsaylı müsəlmanlar iştirak edirdi.[45]

Cinnah çox vaxtını 1900-cü illərin əvvəllərində hüquq təcrübəsinə həsr etmişdi, lakin siyasi cəhətdən zəif inkişaf etmişdi. Cinnah siyasi həyatına Konqresin iyirmi illik iclasında, 1904-cü ilin dekabrında Mumbayda iştirak etməklə başladı. [46]Konqresdə mötədil bir qrupun üzvü idi, özünüidarəetməyə nail olmaqda hind-müsəlman birliyinə üstünlük verdi və Mehta, Naoroci və Qopal Krişna Qokal kimi liderləri təqib etdi.[46]Müstəqillik yolunda sürətli hərəkət etmək istəyən Tilak və Lala Lacpat Ray kimi liderlərə qarşı çıxdılar. [47] 1906-cı ildə Ağa Xanın başçılığı ilə Simla Heyəti kimi tanınan müsəlman liderlərdən ibarət bir nümayəndə heyəti Hindistanın yeni vəziri Lord Mintoya zəng edərək onu sədaqətli olmalarına və hər hansı bir siyasi islahatların aparılacağına dair təminat istəmələrini istədi.[48] Bundan narazı qalan Cinnah, "Qucarati" qəzetinin redaktoruna məktub yazaraq, nümayəndə heyətinin üzvlərinin Hindistan müsəlmanları üçün seçilmədikləri və özlərini təyin etdikləri üçün hansı haqdan danışdıqlarını istədi.[49] Eyni liderlərin çoxu həmin ilin dekabr ayında Dəkkədə toplumlarının maraqlarını müdafiə etmək üçün Ümumdünya Hindistan Müsəlman Birliyini yaratmaq üçün görüşdükdə, Cinnah yenidən qarşı çıxdı. Ağa Xan daha sonra Liqanı müstəqilliyə aparacaq Cinnahın "vəhşicəsinə istehzalı" olduğunu yazdı və "mənim və dostlarımın etdikləri hər şeyə qarşı sərt düşmənçilik etdi" sözlərini əlavə etdi.[49]Ancaq ilk illərində Liqa təsirli deyildi; Minto bunu müsəlman icmasının nümayəndəsi hesab etməkdən imtina etdi və 1911-ci ildə Benqal bölgəsinin müsəlman maraqlarına zərbə kimi görünən hissəsinin ləğv edilməsinin qarşısını aldı. [50]

Cinnah əvvəlcə müsəlmanlar üçün ayrı seçicilərə qarşı çıxsa da, bu vasitədən istifadə edərək 1909-cu ildə Mumbayın İmperiya Qanunvericilik Şurasındakı müsəlman nümayəndəsi olaraq ilk seçki vəzifəsini qazanmaq üçün istifadə etdi. İki yaşlı, daha yaxşı tanınan müsəlman olduqdan sonra yollarını bağlamaq üçün bir kompromis namizədi idi. Minto tərəfindən həyata keçirilən islahatlar çərçivəsində 60 üzvə qədər genişləndirilmiş şura, Vikeroya qanunvericilik tövsiyə etdi. Şurada yalnız vəzifəli şəxslər səs verə bilər; rəsmi olmayan üzvlər, məsələn Cinnah, səs vermədi. Qanuni karyerası boyunca Cinnah (Hindistanın zadəganlığından olan bir çox müştərisi olan) imtina qanunu tətbiq etdi və 1911-ci ildə müsəlman dini etibarlarını Britaniya Hindistan qanunlarına görə sağlam bir hüquqi əsasa qoymaq üçün Vəqf Qiymətləndirmə Qanunu tətbiq etdi. İki il sonra, tədbir keçdi, qeyri-rəsmi şəxslər tərəfindən məclisdən keçmək və Vikeroy tərəfindən qəbul edilən ilk akt gerçəkləşdi. [51][52]Cinnah eyni zamanda Dehra Dun-da Hindistan Hərbi Akademiyasının qurulmasına kömək edən bir komitə təyin edildi. [53]

1912-ci ilin dekabrında Cinnah hələ üzv olmadığına baxmayaraq Müsəlman Birliyinin illik toplantısında çıxış etdi. Konqres üzvü olmasına baxmayaraq, növbəti il ​​qatıldı və Liqa üzvlüyünün müstəqil Hindistanın "daha böyük milli işi" üçün ikinci prioritet olduğunu vurğuladı. 1913-cü ilin aprel ayında yenidən Konqres adından rəsmi şəxslərlə görüşmək üçün Qokal ilə birlikdə İngiltərəyə getdi. Hindli Qokal, daha sonra Cinnahın "içində zadəgan xüsusiyyətlərə sahib olduğunu və onu Hindu-Müsəlman Birliyinin ən yaxşı səfiri edəcək bütün məzhəb xurafatından azad olduğunu" bildirdi. [53]Cinnah 1914-cü ildə Londona Konqresin digər bir heyətini rəhbərlik etdi, lakin Birinci Dünya Müharibəsinin başlaması səbəbiylə Hindistanın islahatlarına az maraqlanan məmurlar tapıldı.

Konqresə vida[redaktə | əsas redaktə]

Cinnahın Konqresdəki mötədil fraksiyası 1915-ci ildə Mehta və Qokhale'nin ölümü ilə məhv edildi; o, 1917-ci ildə ölümünə qədər qaldığı Naorocinin Londonda olması ilə daha da təcrid olunmuşdur. Buna baxmayaraq Cinnah Konqresi və Liqanı bir araya gətirmək üçün çalışdı. 1916-cı ildə, hazırda Müsəlman Birliyinin prezidenti olan Cinnah ilə, iki təşkilat müxtəlif əyalətlərdə müsəlman və hind nümayəndəliyi üçün kvotalar təyin edərək, Luknou Paktı imzaladı. Pakt heç vaxt tam yerinə yetirilməməsinə baxmayaraq, onun imzalanması Konqres və Liqa arasındakı əməkdaşlıq dövrünə təsadüf etdi.[54][45]

Müharibə zamanı Cinnah, Hindistanın siyasi azadlıqları ilə mükafatlandırılacağına ümid edərək İngilislərin müharibə səylərini dəstəkləməkdə digər hind müttəfiqlərinə qoşuldu. Jinnah, 1916-cı ildə Bütün Hindistan Ev Qaydaları Liqasının qurulmasında mühüm rol oynadı. Siyasi liderlər Annie Besant və Tilak ilə birlikdə, Cinnah, Hindistan üçün "ev qaydası" tələb etdi - Kanadaya bənzər İmperiyada özünü idarəetmə statusu. , Yeni Zelandiya və Avstraliya, müharibə ilə birlikdə İngiltərə siyasətçiləri Hindistanın konstitusiya islahatlarını nəzərdən keçirməkdə maraqlı deyildilər. İngiltərə Nazirlər Kabinetinin naziri Edvin Montaqu, Cinnahnı xatirələrində "gənc, mükəmməl bir şəkildə davranan, təsirli görünüşlü, dişlərini dialektikasıyla silahlandırmış və bütün hiylələrində israrlıdır" dedi. [55]

Cinnah və Rattanbai Petitin evlilik sənədi

1918-ci ildə Cinnah, 24 yaş kiçik olan ikinci arvadı Rattanbai Petitlə ("Ruttie") evlənir.[56] O, dostu Sir Dinshaw Petitin dəbli gənc qızı idi və Bombayın elit Parsi ailəsinin üzvü idi. Rattanbayın ailəsi və Parsi icması, həmçinin bəzi müsəlman din rəhbərləri tərəfindən edilən evliliyə böyük müxalifət var idi. Rattanbai ailəsinə qarşı çıxdı və islam dinini qəbul etdi,[56] Məryəm Cinnah adını (heç istifadə etməsə də) qəbul etdi və nəticədə ailəsindən və Parsi cəmiyyətindən uzaqlaşdı. Cütlük Bombaydakı Cənubi Məhkəmə Sarayında məskunlaşdı və Hindistan və Avropanı tez-tez gəzdi. Cütlüyün yeganə uşağı, qızı Dina, 15 Avqust 1919-cu ildə anadan olmuşdur.Cütlük 1929-cu ildə Ruttie'nin ölümündən əvvəl ayrıldı və sonradan Cinnanın bacısı Fatimə ona və uşağına baxdı. [57]

Hindistanlılar və İngilislər arasındakı münasibətlər 1919-cu ildə İmperator Qanunverici Şurası vətəndaş azadlıqlarına təcili olaraq müharibə müddətini məhdudlaşdırdıqda gərginləşdi; Cinnah bunu edərkən istefa etdi. Hindistanda Amritsardakı Callianuala Bağ qırğını, İngilis qoşunlarının etiraz toplantısını atəşə tutması və yüzlərlə adamın ölümü ilə nəticələnən iğtişaşlar oldu. Amritsarın ardınca Hindistana qayıdan və Konqresdə çox hörmətli bir lider və çox nüfuzlu olan Qandi, İngilislərə qarşı satyagraha çağırdı. Qandinin təklifi hinduların geniş dəstəyini qazandı və Xilafət fraksiyasının bir çox müsəlmanları üçün də cəlbedici oldu. Gandi tərəfindən dəstəklənən bu müsəlmanlar, bir çox müsəlmana mənəvi rəhbərlik verən Osmanlı xilafətinin tutulmasını istədi. Xəlifə Birinci Dünya Müharibəsində millətinin məğlub olmasının ardından hər iki idarədən məhrum ediləcək Osmanlı İmperatoru idi. Qandi öldürülən və ya həbs edilmiş müsəlmanlar adından müharibə əsnasında çalışdığı üçün müsəlmanlar arasında böyük bir şöhrət qazandı.[58][59][60] Cinnahdan və Konqresin digər liderlərindən fərqli olaraq, Qandi qərb geyimli geyim geyinməmiş, İngilis əvəzinə hind dilindən istifadə etmək üçün əlindən gələni etmiş və hind mədəniyyətinə köklü olmuşdur. Gandinin yerli rəhbərlik üslubu Hindistan xalqı tərəfindən böyük rəğbət qazandı. Cinnah Qandhi'nin dini canfəşanlığın təsdiqçisi olaraq gördüyü Xilafət təbliğatını tənqid etdi. [61] Cinnah Gandhinin təklif etdiyi satyagraha kampaniyasını siyasi anarxiya kimi qiymətləndirdi və inandığını bildirdi ki, özünü idarəetmə konstitusiya vasitələri ilə təmin edilməlidir. Qandiyə qarşı çıxdı, amma Hindistan fikrinin gelgisi ona qarşı idi. Konqresin Naqpurdakı 1920-ci iclasında Hindistan müstəqil olana qədər satyagraha söz verərək Qandinin təklifini qəbul edən nümayəndələr tərəfindən qışqırıldı. Cinnah, eyni qərarı qəbul edən eyni şəhərdə keçirilən Liqa sonrakı iclasına qatılmadı. Konqresin Qandinin kampaniyasını təsdiqləməsi ilə əlaqədar olaraq, Cinnah Müsəlman Birliyindən başqa bütün vəzifələrini tərk edərək istefa verdi.[62][63]

Vəhşilik illəri:İngiltərədə fasilə[redaktə | əsas redaktə]

Cinnahın pasportu

Qandi və Xilafət fraksiyası arasındakı ittifaq uzun sürmədi və Hindistan təsisatları fəaliyyətini davam etdirdikcə müqavimət kampaniyası ümid edildiyindən daha az təsirli oldu. Cinnah alternativ siyasi fikir axtarırdı və Konqresə rəqib olaraq yeni bir siyasi partiyanın təşkili barədə düşündü. 1923-cü ilin sentyabrında Cinnah, Yeni Mərkəzi Qanunverici Məclisdə Bombey üçün müsəlman üzvü seçildi. Swaraj Partiyası ilə işləmək üçün bir çox Hindistan üzvünü təşkil edən bir millət vəkili olaraq çox bacarıq göstərdi və tam məsuliyyətli hökumət üçün tələbləri davam etdirdi. 1925-ci ildə, qanunverici fəaliyyətinin tanınması üçün, Viceroyalty-dan təqaüdə çıxan Lord Ridinq tərəfindən cəngavərlik təklif edildi. Cavab verdi: "Mən cənab Cinnahın açıqsözlü olmasına üstünlük verirəm." [64]

1927-ci ildə, İngiltərə hökuməti, Mühafizəkar Baş nazir Stenli Bolduin rəhbərliyi altında, Hindistan Hökumətinin 1919-cu il Qanunu ilə təsdiqlənmiş Hindistan siyasətinə onilliklər boyu bir araşdırma apardı. Baxış Bolduin'in növbəti seçkini itirəcəyindən qorxduğu üçün iki il əvvəl başladı.(1929-cu ildə). Nazirlər Kabinetinə Hindistan üçün özünüidarəyə qəti şəkildə qarşı çıxan nazir Uinston Çörçill təsirləndi və üzvləri ümid edirdilər ki, komissiya vaxtından əvvəl təyin olunmaqla, Hindistanın istədikləri siyasət öz hökumətlərindən sağ çıxacaq. Liberal millət vəkili Con Simonun başçılıq etdiyi komissiya, mühafizəkarların əksəriyyəti ilə birlikdə 1928-ci ilin martında Hindistana gəldi. [65] Hindistandakı müsəlman və hindu liderləri boykot ilə qarşılandılar, İngilislərin nümayəndələrini komissiyaya daxil etməkdən imtina etməsindən qəzəbləndilər. Müsəlmanların az bir qismi Simon Komissiyasını qəbul etməyi seçərək Cinnadan imtina edərək Liqadan çəkildilər. Liqanın icra şurasının əksər üzvləri, 1927-ci ilin dekabrında və 1928-ci ilin yanvarında Liqa iclasında iştirak edərək Cinnaya sadiq qaldılar. Həmin iclasda Jinnah nümayəndə heyətinə dedi: "Böyük Britaniyada konstitusiya müharibəsi elan edildi. Həll edilməsi üçün danışıqlar bizim tərəfimizdən getməyəcək ... Yalnız ağ bir Komissiya təyin etməklə, Lord Birkenhed özünü idarəetmə üçün uyğunsuzluğumuzu elan etdi. "[66]

1928-ci ildə Birkenhed hindliləri Hindistan üçün konstitusiya dəyişikliyi ilə bağlı öz təkliflərini irəli sürməyə çağırdı; Buna cavab olaraq Konqres Motilal Nehrunun rəhbərliyi altında bir komitə çağırdı. [1]Nehru Hesabatı, coğrafiyaya əsaslanan seçki dairələrini seçki üçün bir-birlərindən asılı olmaları cəmiyyətləri bir-birinə daha sıx bağlayacağını söylədi. Cinnah, müsəlmanların hökumətdə bir səsə sahib olmasını təmin etmək üçün dinə söykənən ayrı seçicilərin bu məsələdə güzəştə getmək istədiklərinə inansa da, iki tərəf arasındakı danışıqlar nəticəsiz qaldı. Müsəlmanların geniş bir hissəsini məmnun edə və Liqaya qovuşa biləcəyinə ümid etdiyini söyləyən təkliflər verdi, qanunverici orqanlarda və kabinetlərdə müsəlmanlar üçün məcburi nümayəndəlik yaratmağa çağırdı. Bunlar onun on dörd xal kimi tanındı. Xaotik arqumentə çevrilmiş, əvəzinə səs qazanacağına ümid etdiyi Liqa yığıncağında olduğu kimi, on dörd balın qəbul edilməsini təmin edə bilmədi. [67]

Bolduin 1929-cu il İngiltərə parlament seçkilərində məğlub olduqdan sonra Leyborist Partiyasından Ramsay MakDonald baş nazir oldu. MacDonald, Hindistanın gələcəyini müzakirə etmək üçün Hindistan və İngilis liderlərinin, Cinnahın dəstəklədiyi bir fəaliyyət kursunu istəməsini istədi. Üç Dəyirmi Masa Konfransı illər keçdikdən sonra heç biri həll edilmədi. Jinnah ilk iki konfransın nümayəndəsi idi, lakin sonunculara dəvət olunmadı. [68] 1930-1934-cü illər arasında İngiltərədə qaldı, Hindistanla əlaqəli bir sıra işlərə baxdığı Şəxsi Şuranın qarşısında vəkil kimi çalışdı. Bioqrafları onun İngiltərədə niyə bu qədər uzun müddət qalması ilə bağlı fikir ayrılığına səbəb olurlar. Wolpert, Cinnaya Qanun Lordu olsaydı, ömrü boyu qalacağını və Cinnanın alternativ olaraq bir parlament kreslosunu axtardığını iddia edir. [69][70] Erkən bioqrafiyaçısı Hector Bolitho, Cinnahın Britaniya Parlamentinə girmək istədiyini rədd etdi [71], Casuant Sinq, Cinnahın İngiltərədəki vaxtını Hindistan mübarizəsindən bir fasilə və ya sabir olaraq qəbul etdi.[72] Bolitho bu dövrü "Cinnanın nizam və düşüncə illəri, erkən mübarizə dövrü ilə fəthin son fırtınası arasında qurulmuş illər" adlandırdı.

1931-ci ildə Fatimə Cinnah İngiltərədəki qardaşına qoşuldu. O vaxtdan bəri, Məhəmməd Cinnah yaşlandıqda ondan fərdi qayğı və dəstək alacaq və onu öldürəcək ağciyər xəstəliklərindən əziyyət çəkməyə başlamışdı. Onunla birlikdə yaşadı və səyahət etdi və yaxın məsləhətçi oldu. Məhəmməd Əli Cinnahın qızı Dina İngiltərə və Hindistanda təhsil almışdı.Cinnah daha sonra məşhur bir Parsi iş ailəsindən olan bir xristian, Nevil Uadia ilə evlənmək qərarına gəldikdən sonra Dinadan ayrıldı.[73] Cinnah Dinanı bir müsəlmanla evlənməyə çağırdı, ona imanında böyüməmiş bir qadınla evləndiyini xatırlatdı. Cinnah qızı ilə ürəkdən yazışmağa davam etdi, lakin onların şəxsi münasibətləri gərginləşdi və o, ömründə Pakistana gəlmədi, ancaq atasının cənazəsi üçün getdi. [74][75]

Siyasətə qayıdış[redaktə | əsas redaktə]

1930-cu illərin əvvəllərində Pakistan bəyannaməsi ilə baş-başa gələn Hindistan müsəlman millətçiliyində bir canlanma müşahidə edildi. [76]1933-cü ildə Hindistan müsəlmanları, xüsusən Birləşmiş əyalətlərdən olanlar, Cinnahı geri qayıtmağa və hərəkətsizliyə uğrayan bir təşkilat olan Müsəlman Birliyi rəhbərliyini yenidən almağa çağırdılar.[77] Liqanın titulu prezidenti olaraq qaldı, lakin cari ilin sonuna qədər geri dönə bilməyəcəyini yazaraq 1933-cü ilin aprel ayında keçirilən iclasına sədrlik etmək üçün Hindistana getməkdən imtina etdi. Jalal. səh. 36 Geri dönməsini istəmək üçün Cinnah ilə görüşənlər arasında Son illərdə Cinnahın böyük bir siyasi ortağı olacaq və Pakistanın ilk Baş Naziri seçiləcək Ləyaqət Əli Xan da vardı. Cinnahın tələbi ilə Əli Xan çox sayda müsəlman siyasətçi ilə geri dönüşü müzakirə etdi və Cinnaha öz tövsiyəsini təsdiqlətdi. [78][79] 1934-cü ilin əvvəlində, Cinnah, sonrakı bir neçə il ərzində London və Hindistan arasında bizneslə məşğul olmasına baxmayaraq, Hampstedadakı evini satdı və İngiltərədəki qanuni təcrübəsini bağladığına baxmayaraq, subkontinentə köçdü.[80][81]

Bombey müsəlmanları Cinnahı seçdilər, Londonda olmasa da, 1934-cü ilin oktyabrında Mərkəzi Qanunverici Məclisdə öz nümayəndəsi seçildi. [82][76] İngilis Parlamentinin Hindistan Hökuməti Qanunu 1935, Hindistanın əyalətlərinə əhəmiyyətli bir güc verdi, xarici siyasət, müdafiə və büdcənin çox hissəsi kimi səlahiyyətləri olmayan Yeni Delhidə zəif bir mərkəzi parlament var. Tam səlahiyyət, qanunverici orqanları ləğv edə və fərmanla idarə edə bilən Viceroyun əlində qaldı. Liqa, zəif parlamentlə bağlı fikirlərini bildirsə də, sxemi həvəslə qəbul etdi. Konqres 1937-ci ildə əyalət seçkiləri üçün daha yaxşı hazırlandı və Liqa, bu inanc üzvlərinin əksəriyyət təşkil etdiyi əyalətlərin heç birində müsəlman yerlərinin çoxunu qazana bilmədi. Dehlidəki müsəlman yerlərinin çoxunu qazandı, ancaq Benqaldakı hakim koalisiyanın bir hissəsi olmasına baxmayaraq heç bir yerdə hökumət yarada bilmədi. Konqres və müttəfiqləri, demək olar ki, bütün sakinlərin müsəlman olmasına baxmayaraq Liqanın heç bir yer qazandığı Şimal-Qərb Sərhəd Vilayətində hökumət qurdu.[83]

Cinnah (ön, solda) 1937 Oktyabr, Luknou'dakı görüşdən sonra Müsəlman Birliyinin İşçi Komitəsi ilə

Cazuant Sinqə görə "1937-ci il hadisələri Cinnaha çox böyük, demək olar ki, bir travmatik təsir göstərmişdir".[84] Müsəlmanların Britaniya Hindistanında öz hüquqlarını ayrı seçicilər, müsəlman çoxluğunu qorumaq üçün çəkilən əyalət sərhədləri ilə qoruya biləcəyinə dair iyirmi illik inancına baxmayaraq və digər azlıqların hüquqlarının qorunması ilə müsəlman seçicilər, Cinnahın gətirəcəyi ümidlərlə birləşə bilmədilər,irəliləyən fraksiya döyüşündə itirdi. [84][85] Sinq , 1937-ci il seçkilərinin müsəlman siyasi rəyinə təsirini qeyd edərək, "Konqres, müxalifət skamyalarında oturan demək olar ki, bütün müsəlmanlar Qanunverici Məclisin üzvülətindən ibarət bir hökumət qurarkən, Konqresdən kənar müsəlmanlar qəflətən ümumi siyasi gücsüzlüyün bu qəribə reallığı ilə qarşılaşdılar. [86]

Sonrakı iki il ərzində Cinnah, Müsəlmanlar Liqası üçün dəstək yaratmaq üçün çalışdı. Yeni Dehlidəki mərkəzi hökumətdə ("mərkəz") müsəlmanların başçılıq etdiyi Benqaliya və Pəncab əyalət hökumətləri üçün danışmaq hüququnu təmin etdi. Liqanın genişləndirilməsi üçün çalışdı, üzvlüyün qiymətini Konqresə qatılmaq xərcinin yarısına (bir rupi) qədər endirdi. Konqresin xətti ilə Liqanı yenidən quruldu, ən çox səlahiyyətini təyin etdiyi İşçi Komitəyə verdi. [87]1939-cu ilin dekabrında Əli Xan Liqanın üç milyona yaxın üzvü olduğunu təxmin edirdi. [88]

Pakistan üçün mübarizə[redaktə | əsas redaktə]

Müstəqilliyin arxa planı[redaktə | əsas redaktə]

1930-cu illərin sonlarına qədər, İngilis Rac müsəlmanlarının əksəriyyəti müstəqillik əldə etdikdən sonra hindular və özünüidarə tərəfdarı olan digərləri kimi bütün Britaniya Hindistanını əhatə edən vahid bir dövlətin tərkibində olmasını gözlədilər.[89] Buna baxmayaraq, başqa millətçi təkliflər edilirdi. 1930-cu ildə Allahabadda bir Liqa iclasında verdiyi bir danışmada Məhəmməd İqbal İngilis Hindistandakı müsəlmanlar üçün bir dövlət qurmağa çağırdı. Çaudri Rəhmət Əli 1933-cü ildə Hindistanın başqa yerlərində müsəlman olan əksər ərazilərə verilmiş digər adlarla İndus Vadisində bir "Pakistan" dövlətini müdafiə edən bir kitabça nəşr etdi. [90] Cinnah və İqbal 1936 və 1937-ci illərdə məktubla yazışırdı; sonrakı illərdə Cinnah İqbalı özünün müəllimi saydı və çıxışlarında İqbalın görüntü və ritorikasından istifadə etdi. [91]

Konqresin bir çox lideri bir Hindistan dövləti üçün güclü bir mərkəzi hökumət istəsə də, bəzi müsəlman siyasətçilər, o cümlədən Cinnah, öz icmaları üçün güclü müdafiə olmadan bunu qəbul etmək istəmədilər. [89] Müstəqil bir qanad (Madan Mohan Malaviya və Vallahbhay Patel kimi siyasətçilər də daxil olmaqla) müstəqil bir Hindistanın inəklərin öldürülməsini qadağan etmək və hindi dilini düzəltmək kimi qanunlar qəbul etməsinə baxmayaraq, digər müsəlmanlar müstəqilliklə rəsmi olaraq dünyəvi bir dövləti müdafiə edən Konqresi dəstəklədi. milli dil. Konqres rəhbərliyinin hind kommunalistlərinə etinasızlığı, Konqresə dəstək verən müsəlmanları narahat etdi. Buna baxmayaraq, Konqres təxminən 1937-ci ilə qədər əhəmiyyətli bir müsəlman dəstəyindən istifadə etdi. [92]

Cəmiyyətləri ayıran hadisələrə 1937-ci il seçkilərindən sonra Birləşmiş Ştatlarda Konqres və Liqa daxil olmaqla koalisiya hökuməti yaratmaq uğursuz cəhdi də daxil edildi. [93] Tarixçi Yan Talbotun sözlərinə görə, "İl Konqresi hökumətləri, müsəlman əhalisinin mədəni və dini həssaslıqlarını anlamaq və hörmət etmək üçün səy göstərmədi. Müsəlman Birliyinin yalnız müsəlman maraqlarını qoruya biləcəyi iddiaları böyük bir təkan qazandı. Əhəmiyyətli dərəcədə yalnız bundan sonra oldu. Konqresin hökm sürdüyü dövrdə Liqa Pakistan dövləti üçün tələb aldı ...

Balrac Puri, Cinnah ilə əlaqəli jurnal məqaləsində, 1937-ci ildəki səsvermədən sonra Müsəlman Birliyi prezidentinin "açıq çarəsizlikdə" bölünmə fikrinə keçdiyini təklif edir. [94] Tarixçi Əkbər Əhməd Cinnahın qurduğu qurultayla uzlaşma ümidini tərk etdiyini irəli sürür, çünki o, son illərdə daha da artacaq olan öz İslam köklərini, özünəməxsusluq hissi, mədəniyyət və tarixini yenidən kəşf etdi. onun həyatı ”. [19] Cinnah 1930-cu illərin sonlarında getdikcə daha çox müsəlman geyimini qəbul etdi. [95]1937-ci il səsvermədən sonra Cinnah, güc bölüşdürülməsi məsələsinin bütün Hindistan əsasında həll edilməsini və Liqanın prezidenti olaraq müsəlman icmasının yeganə sözçüsü olaraq qəbul edilməsini tələb etdi. [96]

İqbalın Cinnaha təsiri[redaktə | əsas redaktə]

Yalnız bir çıxış yolu var. Müsəlmanlar Jinnanın əllərini gücləndirməlidirlər. Müsəlman Birliyinə qoşulmalıdırlar. Hind məsələsi, indi həll edildiyi kimi, həm hindlilərə, həm də İngilislərə qarşı vahid cəbhəmizlə qarşılaşa bilər. Zatən tələblərimiz qəbul olunmur. İnsanlar bizim tələblərimizin kommunalizmə zidd olduğunu söyləyirlər. Bu açıq təbliğatdır. Bu tələblər milli varlığımızın müdafiəsinə aiddir. Müsəlman Birliyinin rəhbərliyi altında vahid cəbhə yarana bilər. Müsəlman Birliyi yalnız Cinnahın hesabına uğur qazana bilər. İndi Cinnahdan başqa heç kim müsəlmanları qabağa apara bilməz.

Məhəmməd İqbal, 1938[97]

İqbalın Cinnaha yaxşı sənədləşdirilmiş təsiri, Pakistanın yaradılmasında lider olmağı nəzərə alaraq alimlər tərəfindən "əhəmiyyətli", "güclü" və hətta "mübahisəsiz" olaraq xarakterizə edilmişdir. [98][99]İqbal, Cinnanı Londonda özbaşına sürgünə son qoymağa və Hindistan siyasətinə yenidən girməyə inandırmaqda təsirli bir qüvvə olaraq göstərilmişdir.[100] İqbal, Cinnahı Londonda özbaşına sürgünə son qoymağa və Hindistan siyasətinə yenidən girməyə inandırmaqda təsirli bir qüvvə olaraq göstərilmişdir. [101]Əvvəlcə, İqbal və Cinnah bir-birinə qarşı çıxdılar, çünki İqbal Cinnahın Britaniya Raci dövründə müsəlman icması ilə üzləşən böhranlara əhəmiyyət vermədiyinə inanırdı. Əkbər Əhmədin sözlərinə görə, bu, 1938-ci ildə ölümündən əvvəl İqbalın son illərində dəyişməyə başladı. İqbal tədricən Cinnanı öz görüşünə çevirdi və nəticədə İqbalı "müəllimi" olaraq qəbul etdi. Əhməd İqbal məktublarına verdiyi şərhlərdə Cinnanın İqbal görüşü ilə həmrəy olduğunu bildirdi: Hindistan müsəlmanlarının ayrı bir vətən tələb etdiklərini söylədi.

İqbalın təsiri, Cinnaha müsəlman şəxsiyyətini daha da yüksək qiymətləndirdi. [102] Bu təsirin dəlilləri 1937-ci ildən bəri ortaya çıxmağa başladı. Cinnə yalnız çıxışlarında İqbalın əks-sədasını verməyə başladı, İslam simvolizmindən istifadə etməyə başladı və ünvanlarını aztəminatlılara yönəltməyə başladı. Əhməd Cinnahının sözlərindəki bir dəyişikliyi qeyd etdi: Hələ din azadlığını və azlıqların müdafiəsini təbliğ edərkən, indi istədiyi model dünyəvi bir siyasətçinin deyil, Məhəmməd Peyğəmbərin nümunəsi idi. Əhməd daha sonra Cinnəni dünyəvi olaraq rəngləndirən bu alimlərin, İslam dininin tarixi və mədəniyyəti kontekstində oxunması lazım olan çıxışlarını səhv başa düşdüyünü bildirir. Buna görə, Cinnahın Pakistanla bağlı görüntüləri, İslami bir təbiətə sahib olduğu aydınlaşmağa başladı. Bu dəyişiklik Cinnanın ömrü boyu davam etdiyini göstərdi. O, "bilavasitə İqbaldan - o cümlədən müsəlman birliyi, İslam azadlığı, ədalət və bərabərlik, iqtisadi məsələlər və hətta dualar kimi təcrübələr haqqında" fikirlər almağa davam etdi. [103]

1940-cı ildə bir çıxışında, İqbalın ölümündən iki il sonra, Cinnah, İqbalın bir İslam Pakistanı görmə qabiliyyətinin həyata keçirilməsini üstün tutduğunu ifadə etdi, hətta onun özü də heç vaxt bir milləti rəhbər tutmayacağını ifadə etdi. Cinnah, "Hindistanda bir müsəlman dövlətinin əldə etdiyi idealı görmək üçün yaşasam və mənə İqbalın əsərləri ilə müsəlman dövlətinin rəhbərliyi arasında seçim etmək təklif edilərsə, əvvəlkilərdən üstün olardım." [104]

İkinci Dünya Müharibəsi və Lahor Qətnaməsi[redaktə | əsas redaktə]

Müsəlman Birliyinin liderləri, 1940. (Cinnah mərkəzdə)

3 sentyabr 1939-cu ildə İngiltərənin Baş naziri Neville Çamellan Nasist Almaniyası ilə müharibənin başladığını elan etdi. [105] Ertəsi gün Vikeroy, Lord Linlitqou, Hindistanın siyasi liderləri ilə məsləhətləşmədən Hindistanın İngiltərə ilə birlikdə müharibəyə girdiyini elan etdi. Hindistanda geniş etirazlar oldu. Cinnah və Qandi ilə görüşdükdən sonra müharibə müddətində Linlitqou özünüidarəetmə mövzusunda danışıqların dayandırıldığını elan etdi. [106] 14 Sentyabr Konqresi bir konstitusiya qərarını vermək üçün təsis yığıncağı ilə dərhal müstəqillik tələb etdi; bu rədd edildikdə, onun səkkiz əyalət hökuməti 10 Noyabrda istefa etdi və sonradan bu əyalətlərin qubernatorları müharibənin qalan hissəsi üçün fərmanla qərar verdilər. Digər tərəfdən Jinnah, İngilisləri qəbul etməyə daha çox hazır idi və onlar da öz növbəsində onu və Liqanı Hindistan müsəlmanlarının nümayəndələri olaraq tanımışdılar. [107] Cinnah daha sonra dedi: "Müharibə başladıqdan sonra Cənab Qandi ilə eyni münasibətdə oldum. Niyə mənə təşviq olunduğuna və cənab Qandi ilə yan-yana yer verildiyinə təəccübləndim." [108] İngiltərə müharibə səylərini aktiv şəkildə dəstəkləmir və buna mane olmağa da çalışmadılar. [109]

Cinnah və Qandi 1939-cu ildə mübahisə edərkən

İngilislər və müsəlmanlar ilə müəyyən dərəcədə əməkdaşlıq edən Viceroy, Cinnahdan Müsəlman Birliyinin özünüidarəetmə mövzusunda mövqeyini ifadə etməsini istədi, bunun Konqresin mövqeyindən çox fərqli olacağına əmin idi. Belə bir mövqeyə gəlmək üçün 1940-cı ilin Fevral ayında Liqanın İşçi Komitəsi dörd gün bir yığıncaq edərək konstitusiya alt komitəsinə istinad şərtlərini təyin etdi. İşçi Komitə, alt komitənin müsəlmanların üstünlük təşkil etdiyi "Böyük Britaniya ilə birbaşa əlaqədə müstəqil dominantlıqlar" ilə nəticələnəcək bir təkliflə dönməsini istədi. [110] Fevralın 6-da Cinnah Viceroy-a məlumat verdi ki, Müsəlman Birliyi 1935-ci il Qanununda nəzərdə tutulan federasiya əvəzinə parçalanma tələb edəcək. Alt komitənin işinə əsaslanan Lahor Qətnaməsi (bəzən "Pakistan Qətnaməsi" adlanır, baxmayaraq ki, bu adı ehtiva etmir) İki Millət nəzəriyyəsini qəbul etdi və ölkənin şimal-qərbindəki müsəlman əksəriyyətli əyalətlərin birliyinə çağırdı. Tam muxtariyyətli İngilis Hindistanı. Bənzər hüquqlar şərqdəki müsəlmanların çox olduğu bölgələrə verilməli və digər əyalətlərdə müsəlman azlıqlara verilən müdafiələr verilməmişdir. Qətnamə 1940-cı il martın 23-də Lahorda Liqa sessiyası tərəfindən qəbul edildi. [111][112]

Cinnahın Yeni Delhidəki çıxışı, 1943

Qandinin Lahor Qətnaməsinə reaksiyası susduruldu; bunu "dəhşətli" adlandırdı, lakin şagirdlərinə Hindistanın digər insanları ilə birlikdə müsəlmanların öz müqəddəratını təyin etmə hüquqlarının olduğunu söylədi. Konqres rəhbərləri daha səsli idi; Çauravarti Racaqopalaçari, Cinnahın bölünmə ilə əlaqəli fikirlərini "xəstə zehniyyətin əlaməti" olaraq qəbul etdi. Linlithgow, 1940-cı ilin iyununda, Cinstonla görüşdü, [113] Uinston Çörçill İngiltərənin baş naziri olduqdan bir qədər sonra və Avqust ayında həm Konqresə, həm də Liqaya müharibəyə tam dəstək qarşılığında Linlitqouun Hindistan təmsilçiliyinə icazə verməsini təklif etdi. böyük müharibə şuraları. .[114]Viceroy müharibədən sonra bir nümayəndə heyətinə Hindistanın gələcəyini təyin edəcəyini və gələcəkdə əhalinin böyük bir hissəsinin etirazları ilə əlaqədar heç bir qərar verilməyəcəyini vəd etdi. Bu nə Konqresə, nə də Liqaya qane etmədi, baxmayaraq ki, Cinnah İngilislərin Cinnəni müsəlman icmasının maraqlarının nümayəndəsi olaraq tanımağa doğru getməsindən məmnun idi. [115] Cinnah Pakistanın hüdudlarına və ya İngiltərə ilə və digər yarımqitədəki münasibətlərinə dair konkret təkliflər vermək istəmirdi, hər hansı bir dəqiq planın Liqanı böləcəyindən qorxurdu. [116]

1941-ci ilin dekabrında Yaponiyanın Perl Harbora etdiyi hücum ABŞ-ı müharibəyə gətirdi. Sonrakı aylarda Yaponlar Cənub-Şərqi Asiyada irəlilədilər və İngilis Kabineti hindliləri barışdırmaq və müharibəni tam dəstəkləmələri üçün Stafford Krips başçılıq etdiyi bir missiya göndərdi. Krips bəzi vilayətlərə ya bir müddət ya da daimi olaraq Hindistanın mərkəzi hökumətinin kənarında qalmaq, özlərinə hakim olmaq və ya başqa bir konfederasyonun bir hissəsi olmaq üçün "yerli seçim" adı verilən şeylər verməyi təklif etdi. Müsəlman Birliyi Benqal və Pəncab kimi qarışıq əyalətlərin ayrılması üçün tələb olunan qanunverici səsləri qazanmaqdan çox uzaq idi və Cinnah, Pakistanın mövcud olma hüququnu kifayət qədər tanımadığı üçün bu təklifləri rədd etdi. Konqres, Kripslərin verməyə hazır olmadığı dərhal güzəştlər tələb edərək Krips planını rədd etdi. [117][118]Rədd edilməsinə baxmayaraq, Cinnah və Liqa Krips təklifini Pakistanı prinsip olaraq tanıdıqlarını gördülər. [119]

Cinnah Mahatma Qandiylə Bombeydə, 1944

Konqres 1942-ci ilin avqustunda İngilislərin dərhal "Hindistanı tərk et" tələbi ilə satyagraha kütləvi bir kampaniya elan etməsini tələb edərək uğursuz Krips missiyasını izlədi. İngilislər dərhal Konqresin ən böyük liderlərini həbs etdilər və müharibənin qalan hissəsi üçün həbs etdilər. Qandi, 1944-cü ildə sağlamlıq səbəbi ilə sərbəst buraxılmadan Ağa Xan saraylarından birində ev dustaqlığına qoyuldu. Konqres liderləri siyasi səhnədən kənarda qaldıqları üçün Cinnah hinduların hökmranlığı təhlükəsindən xəbərdar etdi və Pakistan tələbini qorudu. bunun nəyə səbəb olacağı ilə bağlı böyük bir detala girmək. Cinnah, Liqanın siyasi nəzarətini il səviyyəsində artırmaq üçün də çalışdı. [120][121] 1940-cı illərin əvvəllərində Dehlidə Doun qəzetinin tapılmasına kömək etdi; bu, Liqanın mesajını yaymağa kömək etdi və nəticədə Doun Pakistanın ingilisdilli əsas qəzetinə çevrildi. [122]

1944-cü ilin sentyabrında həbsxanadan çıxan Cinnah və Qandi, Bombaydakı Malabar Hilldə Müsəlman liderinin evində rəsmi görüşdülər. Aralarında iki həftə davam edən danışıqlar davam etdi, nəticədə heç bir razılıq əldə olunmadı. Cinnah Pakistanın İngilislərin ayrılmasından əvvəl təslim olmasını və dərhal meydana gəlməsini təkid etdi, Qandi isə bölüşdürülən plebisitlərin birləşmiş Hindistanın müstəqillik qazandıqdan bir müddət sonra meydana gəlməsini təklif etdi. [123] 1945-ci ilin əvvəlində Ləyaqət Əli Xan və Konqres lideri Bulabhayi Desayi, Cinnahın razılığı ilə görüşdülər və müharibədən sonra Konqres və Liqanın Konqres tərəfindən irəli sürüləcək olan Viceroy İcra Şurasının üzvləri ilə müvəqqəti bir hökumət yaratmağı qərara aldılar. 1945-ci ilin iyununda Konqres rəhbərliyi həbsdən azad edildikdə, razılaşmanı rədd etdilər və Desayı lazımi səlahiyyət olmadan fəaliyyət göstərdiyinə görə ittiham etdilər. [124]

Müharibədən sonra[redaktə | əsas redaktə]

Feldmarşal 1943-cü ildə Linlitqouya Vikeroy olaraq müvəffəq oldu. 1945-ci ilin iyununda, Konqres rəhbərlərinin sərbəst buraxılmasından sonra Uavell konfransa çağırdı və müxtəlif icmaların aparıcı simalarını Simla görüşməyə dəvət etdi. Ləyaqət və Desayın razılaşdırdığı xətlər boyu müvəqqəti bir hökumət təklif etdi. Ancaq Uavell yalnız Liqanın namizədlərinin müsəlmanlar üçün ayrılmış yerlərə yerləşdiriləcəyinə zəmanət vermək istəmirdi. Bütün digər dəvət olunmuş qruplar Viceroy-a namizədlərin siyahısını təqdim etdilər. Uavell daha bir razılaşma istəmədən iyulun ortalarında konfransı qısa müddətə kəsdi; yaxınlaşan İngilis ümumi seçki ilə Çörçil hökuməti bunun davam edə biləcəyini hiss etmədi. [125]

İngilis xalqı iyulun sonlarında Klement Etli və İşçi Partiyasını geri qaytardı. Attlee və onun Hindistan üzrə dövlət katibi Lord Frederik Petrik-Laurens dərhal Hindistanın vəziyyətini araşdırmağı əmr etdi.[126] Cinnah, hökumətin dəyişdirilməsi ilə bağlı heç bir şərh vermədi, ancaq İşçi Komitəsinin iclasını çağırdı və Hindistanda yeni seçkilərə çağıran bir bəyanat verdi. Liqa, əsasən ittifaq tərəfindən müsəlman əksəriyyətli əyalətlərdə il səviyyəsində təsir bağışladı və Cinnah inanırdı ki, fürsət əldə edilərkən Liqa seçki vəziyyətini yaxşılaşdıracaq və müsəlmanların yeganə sözçüsü olması iddiasına dəstək verdi. Uavell sentyabr ayında Londonda yeni ustaları ilə məsləhətləşdikdən sonra Hindistana qayıtdı; Həm mərkəz, həm də əyalətlər üçün seçkilər qısa müddət sonra elan edildi. İngilislər konstitusiya verən orqanın yaradılması səslərin ardınca olacağını bildirdi. [127]

Müsəlman Birliyi bir məsələ ilə əlaqədar kampaniya aparacaqlarını bəyan etdi:[128] Əhmədabadda çıxış edən Cinnah, "Pakistan bizim üçün həyat və ya ölüm mövzusudur." [129] 1945-ci ilin Dekabr ayında Hindistanın Təsis Məclisində keçirilən seçkilərdə Liqa, müsəlmanlar üçün ayrılmış hər yeri qazandı. 1946-cı ilin yanvarında keçirilən əyalət seçkilərində Liqa, 1937-ci ildəki 4.4% artaraq 75% müsəlman səs aldı. [130] Bioqrafçı Bolitonun sözlərinə görə, "Bu Cinnahın şanlı saatı idi: Gərgin siyasi kampaniyaları, möhkəm inancları və iddiaları nəhayət özünü doğrultdu." [131] Uolpert yazdı ki, Liqa seçkisini nümayiş etdirən "Pakistan arasında universal müraciətini sübut etdi. Subkontinental müsəlmanlar ”. [132] Konqres əvvəlki gücündən dörd yer itirsə də mərkəzi məclisdə üstünlük təşkil etdi. [132]

1946-cı ilin fevralında İngiltərə Nazirlər Kabineti, oradakı liderlərlə danışıqlar aparmaq üçün Hindistana bir heyət göndərmək qərarına gəldi. Bu Nazirlər Kabinetinin tərkibinə Krips və Petrik Laurens daxildir. Ən yüksək səviyyəyə çatan heyət, mart ayının sonlarında New Delhiyə gəldi. Hindistandakı seçkilər üzündən əvvəlki oktyabr ayından bəri az danışıqlar aparıldı. [133] May ayında İngilislər, muxtar vilayətlərdən ibarət vahid Hindistan dövləti üçün bir plan hazırladılar və din əsasında qurulan əyalətlərin "qruplarını" çağırdılar. Müdafiə, xarici əlaqələr və rabitə kimi məsələlər mərkəzi bir qurum tərəfindən həll ediləcəkdir. Əyalətlərdən birliyi tamamilə tərk etmək imkanı olardı və Konqresdən və Liqadan nümayəndəliyi olan müvəqqəti bir hökumət olardı. Cinnah və İşçi Komitəsi bu planı iyun ayında qəbul etdi, ancaq Konqres və Liqanın müvəqqəti hökumətin neçə üzvünün olacağı və Konqresin nümayəndəliyinə bir müsəlman üzvünün daxil olmaq istəyi üzərində ayrı düşdü. Hindistandan çıxmadan əvvəl, İngilis nazirlər, böyük qruplardan birinin iştirak etmək istəmədiyi halda müvəqqəti bir hökumətin açılması niyyətində olduqlarını bildirdilər.[134]

Nehru (solda) və Cinnah birlikdə Simlada gəzərkən, 1946

Tezliklə Konqres yeni Hindistan nazirliyinə qoşuldu. Liqa bunu daha yavaş etdi, 1946-cı ilin oktyabrınadək girmədi. Liqanın hökumətə qoşulmasına razılıq verən Cinnah, Konqreslə bərabərlik və müsəlmanlara aid məsələlərə veto qoyma tələblərindən imtina etdi. Yeni nazirlik, xüsusilə Kalkuttada iğtişaşlar fonunda görüşdü.[135] Konqres, Vikeroyun dərhal təsis yığıncağını çağırdığını və konstitusiya yazma işinə başlamasını istədi və Liqa nazirlərinin ya istəyə qoşulmasını və ya hökumətdən istefasını istədi. Uavell, Cinnah, Liaquat və Jawaharlal Nehru kimi liderləri 1946-cı ilin dekabrında Londona uçaraq vəziyyətini qurtarmağa çalışdı. Danışıqların sonunda iştirakçılar konstitusiyanın Hindistanın heç bir istənməyən hissəsində məcbur edilməyəcəyinə dair bir bəyanat verdilər. [136] Londondan geri dönərkən Cinnah və Ləyaqətt bir neçə günlük panislam görüşləri üçün Qahirədə fasilə verdilər. [137]

Konqres London konfransında bəzi ünsürlərin qəzəbli fikirləri ilə bağlı ortaq bəyanatı təsdiqlədi. Liqa bunu etməkdən imtina etdi və konstitusiya müzakirələrində iştirak etmədi. [138] Cinnah Hindostan (parçalanma halında yaranacaq hinduların əksəriyyəti bəzən dövlət deyilirdi), məsələn, ortaq bir hərbi və ya rabitə əlaqələrini nəzərdən keçirməyə hazır idi. Bununla birlikdə, 1946-cı ilin dekabrına qədər hakim bir statusa sahib olan tam bir suveren Pakistana israr etdi. [136]

London səfərinin uğursuzluğundan sonra Cinnah, Pakistanın Benqal və Pəncab bölgələrini bölüşdürülməmiş bölgələrini əldə etməsinə imkan verəcəyini nəzərə alaraq razılığa gəlməyə tələsməzdi, lakin bu varlı, əhalisi çox olan vilayətlərdə çox böyük qeyri-müsəlman azlıqlar var idi. [139] Etli nazirliyi, İngilislərin qitədən tez bir şəkildə ayrılmasını istədi, lakin Uavellə bu hədəfə çatmaq üçün az inam verdi. 1946-cı ilin dekabrından başlayaraq İngilis səlahiyyətliləri Uavellə viceregal varisi axtarmağa başladılar və qısa müddətdə siyasi birliyinə görə Kraliça Viktoriyanın nəvəsi və Əmək arasında Mühafizəkarlar arasında populyar bir müharibə lideri olan əsli Birmadan olan Admiral Lord Mountbatteni layiq gördülər. [137]

Mountbatten və Cinnah[redaktə | əsas redaktə]

20 fevral 1947-ci ildə Ettlie Mountbattenin təyin olunduğunu elan etdi və İngiltərənin Hindistandakı hakimiyyəti 1948-ci ilin iyunundan gec olmayaraq təhvil alacağını bildirdi. [140] Mountbatten, Hindistana gəlişindən iki gün sonra, 24 Mart 1947-ci ildə Viceroy vəzifəsinə başladı. [141] O vaxta qədər Konqres bölmə ideyası ilə qarşılaşmışdı. 1960-cı ildə Nehru, "həqiqət budur ki, yorğun adamlar idik və illərlə davam edirdik . Bölüşmə planı bir çıxış yolu təklif etdi və biz onu ələ keçirdik." [142] Gələcək bir Hindistanın bir hissəsi olan müsəlman əksəriyyətli vilayətləri istədikləri mərkəzdə güclü hökumətin itirilməsinə dəyməzdi. [143] Bununla birlikdə Konqres, Pakistanın müstəqil olacağı təqdirdə, Benqal və Pəncab bölgələrinin bölünməsini tələb etdi. [144]

Lord Louis Mauntbatten və arvadı Eduina Mauntbatten Cinnahla,1947

Mauntbatten, brifinq sənədlərində Cinnahın xroniki bir narahatlıq olduğunu sübut edən onun "ən sərt müştərisi" olacağı barədə xəbərdar edilmişdi, çünki "bu ölkədə (Hindistan) bu günə qədər heç kim Cinnanın ağlına gəlməmişdi". [145]Adamlar 5 apreldə başlayan altı gündən çox görüşdülər. Cinnah, Louis və Eduina Mountbatten arasında fotoşəkil çəkən Viceroy'un müsəlman liderinin zarafatını əvvəlcədən planladığını, ancaq vəzirinin duracağını gözlədiklərini sübut olaraq götürdüyü "İki tikan arasındakı bir gül", bəlkə də pulsuz olaraq götürdüyü zaman yüngül bir şəkildə başladı. orta. [146] Mountbatten, Cinnahdan müsbət təsirlənmədi, bütün mübahisələr qarşısında Cinnahın Pakistanı təkid etməsi mövzusunda heyətinə bir neçə dəfə məyusluq ifadə etdi. [147]

Cinnah, İngilislərin yarımkitobda olmasının sonunda Konqresin hakim təsis məclisinə nəzarəti ələ keçirəcəklərindən qorxaraq, müsəlmanları muxtariyyət qazanmaq cəhdlərini çətin vəziyyətə saldı. O, Mountbatten-dən ən azı bir il çəkəcək müstəqillikdən əvvəl ordunun bölünməsini tələb etdi. Mountbatten, müstəqillikdən sonrakı tənzimləmələrdə ortaq bir müdafiə qüvvəsinin olacağına ümid edirdi, amma Cinnah, suveren bir dövlətin öz qüvvələrinə sahib olmasının vacib olduğunu gördü. Mountbatten, Jinnahla son iclasının günü Liaquat ilə görüşdü və May ayında Attlee və Nazirlər Kabinetinə verdiyi açıqlamada, "Pakistanın hansısa bir şəkildə güzəştə getməyəcəyi təqdirdə Müsəlman Birliyinin silah tətbiq edəcəyi aydın oldu" dedi. [148][149]Vikeroy, müstəqillikdən sonrakı mərkəzi hökumət üçün geniş səlahiyyətləri nəzərdə tutan məclisin konstitusiya hesabatına mənfi müsəlman reaksiyasından da təsirləndi. [150]

İyunun 2-də son plan Viceroy tərəfindən Hindistan liderlərinə verildi: 15 Avqustda İngilislər hakimiyyəti iki hökmranlığa təhvil verdilər. Əyalətlər mövcud təsis yığıncağında davam etməsi və ya yenisi olacağı, ya da Pakistana qoşulmağına səs verərdilər. Benqal və Pəncab da həm məclisə qoşulma sualına, həm də partiyaya səs verərdilər. Sərhəd komissiyası bölünmüş vilayətlərdə son xətləri müəyyənləşdirərdi. Plebisitlər Şimal-Qərb Sərhəd vilayətində (həddindən artıq müsəlman əhalisinə baxmayaraq Liqa hökuməti olmayan) və Şərqi Benqala bitişik olan Əssam əyalətinin Sylhet bölgəsində baş verəcəkdir. 3 iyun, Mauntbatten, Nehru, Cinnah və Six lideri Baldev Sinq radio ilə rəsmi elan verdilər. [151][152][153] Cinnah, müraciətini skriptdə olmayan "Pakistan Zindabad" (Yaşasın Pakistan) ilə tamamladı. [154] Pəncab və Benqaldan sonrakı həftələrdə bölünmə ilə nəticələnən səslər verildi. Silhet və Kiber-Partunxva Pakistan üçün püşk atmaq üçün səs verdi [153]

4 iyul 1947-ci ildə Ləyaqət Cinnahın adından Mountbatten-dən Britaniya kralı VI Corca Cinnahın Pakistanın ilk general-qubernatoru təyin edilməsini tövsiyə etməsini istədi. Bu tələb, hər iki dominantlıqda bu mövqeyə sahib olacağına ümid edən Mountbatteni qəzəbləndirdi - Hindistanın müstəqillikdən sonrakı ilk general qubernatoru olacağını söylədi, amma Cinnah, Nehru ilə yaxınlığı səbəbiylə Mountbatten'in yeni Hind əksəriyyətli dövlətə üstünlük verə biləcəyini hiss etdi. . Bundan əlavə, general-qubernator əvvəlcə güclü bir fiqur olardı və Cinnah bu vəzifəni götürmək üçün başqasına etibar etmirdi. İngilis hüquqşünas Cənab Redkliff rəhbərlik etdiyi Sərhəd Komissiyası hələ məlumat verməsə də, gələcəkdə millətlər arasında məzhəb zorakılığı ilə yanaşı populyasiyanın kütləvi hərəkəti də mövcud idi. Cinnah, Bombeydəkı evini satmağı və Kəraçida yeni bir ev satmağı təşkil etdi. 7 Avqustda Cinnah, bacısı və yaxın işçiləri ilə Dehlidən Mountbatten'in təyyarəsindəki Kəraçıya uçdu və təyyarə vergiyə minən kimi "Budur sonu." [155][156][157] Avqustun 11-də o, Kəraçıda Pakistan üçün yeni təsis yığıncağına sədrlik etdi və onlara dedi: "Sən azadsan; məbədlərinə getmək üçün sərbəstsən, məscidlərinə və ya başqa bir ibadət yerinə getmək azadsan bu Pakistan Dövlətində ... Hər hansı bir dinə, ya dinə və ya dinə aid ola bilərsiniz - bu, dövlətin işinə heç bir aidiyyəti yoxdur ... Düşünürəm ki, bunu bizim qarşımızda öz idealımız kimi saxlamalıyıq və tapa bilərsiniz zaman keçdikcə hinduların hindu olmalarını və müsəlmanların dini mənada deyil, müsəlman olmalarını dayandıracağını söylədi, çünki bu hər bir şəxsin fərdi inancıdır, ancaq siyasi mənada Dövlətin vətəndaşları olaraq. "[158] 14 Avqustda Pakistan müstəqil oldu; Cinnah, Kəraçidəki qeyd etmələrə rəhbərlik etdi. Bir müşahidəçi "burada Pakistanın İmperatoru, Kanterburinin Yepiskopu, Spiker və Baş Nazir Queyd-i-Əzama cəmləşmişdir." [159]

General Qubernator[redaktə | əsas redaktə]

Cinnah 3 iyun 1947-ci ildə Bütün Hindistan Radiosu üzərində Pakistanın yaranmasını elan edir

Benqal və Pəncab bölgələrini bölən Redkliff Komissiyası işini başa çatdırdı və 12 Avqustda Mauntbattenə bildirdi; sonuncu Vikeroy, xəritələri 17'ye qədər tutdu, hər iki xalqın müstəqillik qeyd etmələrini korlamaq istəmədi. Artıq etnik ittiham olunan zorakılıq və əhalinin hərəkəti; Radcliffe Xəttinin yeni millətləri bölüşdürməsi kütləvi köç, qətl və etnik təmizləməyə səbəb oldu. Xətlərin "yanlış tərəfində" olanlar komissiyanın hökmünü ləğv edəcək yerlərdə sübut etmək üçün qaçaraq ya öldürüldü, ya da başqalarını öldürdülər. Radcliffe məruzəsində yazdı ki, heç bir tərəf mükafatından məmnun olmayacağını bilirdi; işə görə haqqını rədd etdi.[160] Radcliffe'nin xüsusi katibi Kristofer Beaumont daha sonra yazdı ki, Mountbatten "500.000 milyondan bir milyona qədər kişi, qadın və uşaq arasında həyatını itirən Pəncabdakı qırğınlara görə tək günah deyil, günahı öz üzərinə götürməlidir".[161]Hindistan və Pakistan arasında bölünmə zamanı və sonra 14.500.000 nəfər köçdü. [161] Cinnah Pakistana köçən səkkiz milyon insan üçün əlindən gələni etdi; Hal-hazırda 70-dən çox və ağciyər xəstəliklərindən zəif olsa da, Qərbi Pakistanı gəzdi və yardımın verilməsini şəxsən nəzarət etdi.[162] Əhməd Əkbərin sözlərinə görə, "Pakistanın o ilk aylarda çox ehtiyac duyduğu şey, insanları birləşdirən və cəsarət və uğur qazanmağa qərar verəcək bir dövlətin simvolu idi." [163]

Yeni millətin istirahət bölgələri arasında Şimal-Qərb Sərhəd vilayəti də vardı. 1947-ci ilin iyulunda keçirilən referendum az fəallığa məruz qaldı, çünki əhalinin 10 faizindən az hissəsi səs verməyə icazə verildi. [164] 22 avqust 1947-ci ildə, general qubernator olandan bir həftə sonra, Cinnah, doktor Xan Əbdül Cabbar Xanın seçilmiş hökumətini dağıtdı. [165] Sonralar Əbdül Qayyum xan Paştun hakim əyalətində Cinnah tərəfindən Kaşmiri olmasına baxmayaraq yerinə qoyuldu. [166] 12 avqust 1948-ci ildə Çarsadda Babrra qırğını Xudai Xıdmatqar hərəkatı ilə birləşən 400 nəfərin ölümü ilə nəticələndi. [167]

Ləyaqət Əli Xan və Əbdür Rab Niştar ilə yanaşı, Cinnah Pakistan aktivlərini Hindistan və Pakistan arasında düzgün şəkildə bölüşdürmək üçün Bölmə Şurasında təmsil etdi. [168] Pakistanın müstəqillik öncəsi hökumətin aktivlərinin altıdan birini alması, hər tərəfin neçə kağız vərəq alacağını da dəqiqləşdirərək razılaşma ilə bölünməsi lazım idi. Yeni Hindistan dövləti, yeni yaranan Pakistan hökumətinin dağılacağına və yenidən birləşəcəyinə ümid edərək, təslim olmaqda yavaş idi. Hindistan Dövlət Qulluğu Xidmətinin və Hindistan Polis Xidmətinin az sayda üzvü Pakistanı seçdi, nəticədə kadr çatışmazlığı yarandı. Bölüşmə, bəzi fermerlər üçün məhsullarını satacaq bazarların beynəlxalq sərhəddəki digər tərəfdə olmasını nəzərdə tuturdu. Maşın çatışmazlığı var idi, bunların hamısı Pakistanda hazırlanmamışdı. Kütləvi qaçqın problemi ilə yanaşı, yeni hökumət tərk edilmiş məhsulları xilas etməyə, xaotik vəziyyətdə təhlükəsizlik qurmağa və əsas xidmətlər göstərməyə çalışdı. İqtisadçı Yasmin Niyaz Mahyuddinin Pakistanı araşdırmasında deyildiyi kimi, "Pakistan qan tökülən və qarışıqlıq içində doğulsa da, parçalanmadan sonra ilk və çətin aylarda yalnız xalqının verdiyi böyük fədakarlıqlar və ulu öndərin fədakar səyləri sayəsində sağ qaldı. . ”[169]

Cinnah 14 avqust 1947-ci ildə Pakistanın Təsis Məclisində çıxış edir

Hindistan Princely Dövlətlərinə gedən İngilislərə Pakistan və ya Hindistana qoşulmağı seçmələri tövsiyə edildi. Çoxu müstəqillik əldə etməmişdən əvvəl bunu etdi, lakin tutulmalar iki xalq arasında davamlı bölünmələrə səbəb oldu. [170] Hindistan liderləri Cinnahın Codpur, Udaypur, Bopal və İndor şahzadələrini Pakistana qoşulmağa inandırmaq cəhdlərindən qəzəbləndilər - son üç knyazlıq dövləti Pakistanla sərhəd olmadı. Codhpur bu bölgə ilə həmsərhəd idi və həm Hindu əhalisi, həm də Hindu hökmdarı vardı. [171] Hinduların əksəriyyətini təşkil edən sahil knyazı əyaləti, 1947-ci ilin sentyabrında, hökmdarı devan Nəvaz Bhutto ilə birlikdə qəbul sənədlərini şəxsən Cinnaya çatdıraraq Pakistana girdi. Lakin Cunagadın Manqrol və Babariauad-ın təsirlənməsinə məruz qalan iki dövlət Cunagadh-dan müstəqilliklərini elan etdilər və Hindistana qoşuldular. Buna cavab olaraq Cunagad nauab iki dövləti hərbi şəkildə işğal etdi. Sonradan, noyabr ayında Hindistan ordusu hakimiyyəti ələ keçirdi, [172] keçmiş liderlərini, o cümlədən Bhuttonu siyasi cəhətdən güclü Bhutto ailəsinə başlamış Pakistana qaçmağa məcbur etdi. [173]

Mübahisələrin ən mübahisəli tərəfi Kəşmir əyaləti üzərində idi və olmaqda davam edir. Bu, bir müsəlman əhalisi olan bir hindu maharaja, ser Hari Sinq idi, hansı millətə qoşulmaq qərarını ləkələdi. 1947-ci ilin oktyabrında üsyan içində olan Pakistanlı nizamsızların köməyi ilə maharaja Hindistana qoşuldu; Hindistan qoşunları havaya qalxdılar. Cinnah bu hərəkətə etiraz etdi və Pakistan qoşunlarının Kəşmirə keçməsini əmr etdi. Pakistan Ordusu hələ də İngilis zabitləri tərəfindən əmr edilmişdi və komandir general Duqlas Grezi, qarşıdan gələn ali hakimiyyət tərəfindən təsdiqlənmədən başqa bir millətin ərazisini saydığı yerə keçməyəcəyini bildirərək əmrdən imtina etdi. Cinnah əmri geri götürdü. Bu, 1947-ci ildə Hind-Pakistan müharibəsi başlayan zorakılığı dayandırmadı.[170][174]

Bəzi tarixçilər iddia edirlər ki, Cinnanın Hindu əksəriyyəti dövlətlərinin hökmdarlarını və Cambagadh ilə birlikdə oynaması Hindistana qarşı pis niyyətin sübutudur, çünki Cinnanın din tərəfindən ayrılmasını təşviq etdiyi halda, hinduların əksəriyyəti olan dövlətlərin də qoşulmasına çalışmışdır. [175] Racmohan Qandi "Patel: Həyat" adlı kitabında Pakistanın itirəcəyini bilərək Cunagadh-da plebisit üçün ümid etdiyini iddia edərək Kəşmir üçün prinsip qurulacağını söylədi. [176] Lakin, Mountbatten, hökmdarın əksər əhaliyə uyğun bir Dominiona (Cunagadh, Hedərabad və Kəşmir daxil olardı) qoşulmadığı bütün princik Dövlətlərdə Cinnaya təklif etdikdə, qoşulma 'qərəzsiz bir arayış' ilə qərar verilməlidir. Xalqın iradəsinə uyğun olaraq 'Cinna təklifi rədd etdi. [177][178][179] Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurasının, Pakistan qüvvələrinin geri alınmasından sonra Kəşmirdə bir plebisit istədiyi üçün verdiyi 47 saylı qətnaməyə baxmayaraq, bu, heç vaxt baş verməmişdir. [174]

1948-ci ilin yanvarında Hindistan hökuməti nəhayət Pakistanın Britaniya Hindistanının aktivlərindəki payını ödəməyə razı oldu. Onları ölümünə qədər bir ordu təhdid edən Gandi təsirləndirdi. Yalnız günlər sonra, 30 yanvarda Qandi, Qandinin müsəlman olduğunu düşünən hindu millətçisi Nathuram Qodse tərəfindən öldürüldü. Ertəsi gün Qandinin öldürülməsi haqqında eşitdikdən sonra Cinnah Qandi-ni "hind icmasının yaratdığı ən böyük adamlardan biri" adlandıraraq qısa bir başsağlığı vermişdi. [174]

1948-ci ilin fevral ayında ABŞ xalqına ünvanlanan bir radio toplantısında, [180] Cinnah Pakistanın konstitusiyasına aşağıdakı şəkildə baxılacağını bildirdi.

Pakistan Konstitusiyası hələ Pakistanın Təsis Məclisi tərəfindən hazırlanacaq, konstitusiyanın son şəklinin nədən ibarət olacağını bilmirəm, amma əminəm ki, İslamın əsas prinsiplərini özündə cəmləşdirən, demokratik bir tipdə olacaqdır . Bu gün bunlar 1300 il əvvəl olduğu kimi real həyatda da tətbiq olunur. İslam və onun idealizmi bizə demokratiya öyrətdi. Hər kəsə insan bərabərliyini, ədaləti və ədalətli oyunu öyrətdi. Biz bu şərəfli ənənələrin varisləriyik və Pakistanın gələcək konstitusiyasının çərçivəçiləri kimi məsuliyyət və öhdəliklərimizlə tam yaşayırıq.

Mart ayında Cinnah, səhhətinin pisləşməsinə baxmayaraq, müstəqillikdən sonrakı yeganə ziyarətini Şərqi Pakistana etdi. 300.000-ə yaxın bir kütlənin qarşısındakı bir çıxışında, Cinnah (İngilis dilində) bir millətin birləşməməsi üçün vahid bir dilin lazım olduğuna inanaraq, yalnız Urdu milli dil olması lazım olduğunu söylədi. Şərqi Pakistanın Benqal dilli xalqları bu siyasətə qəti şəkildə qarşı çıxdılar və 1971-ci ildə rəsmi dil məsələsi, bölgənin Banqladeş ölkəsini meydana gətirməsində bir amil oldu.[181]

Xəstəliyi və Ölümü[redaktə | əsas redaktə]

Cinnah ömrünün son günlərinin çoxunu burada keçirdi.

1930-cu illərdən etibarən Cinnah vərəm xəstəliyindən əziyyət çəkirdi; yalnız bacısı və ona yaxın bir neçə nəfər onun vəziyyətindən xəbərdar idilər. Cinnah ağciyərindəki xəstəliklər haqqında ictimai məlumatın ona siyasi zərər verəcəyinə inanırdı. 1938-ci ildə yazdığı bir məktubda o, bir tərəfdarına yazdı: "Sən turlarda olduğumu sənədlərdə necə oxumalısan ... Mən əziyyət çəkdim, bu mənim yanımda bir şey olmadığına görə deyil, nizam pozuntularına görə idi. -Sağlamlığımı izah etdi ". [182][183] İllər sonra, Mauntbatten, Cinnanın bu qədər fiziki xəstə olduğunu bilsəydi, Cinnanın ölümünün parçalanmanı qarşısını alacağını ümid edərək dayanacağını bildirdi. [184] Fatimə Cinnah daha sonra yazdı: "Zəfər çaldığı bir vaxtda da Quaid-e-Əzəm ağır xəstə idi ... Pakistanı möhkəmləndirmək üçün bir qəzəb içində çalışdı. Əlbəttə ki, sağlamlığına tamamilə laqeyd etdi ..." [185]Cinnah, əvvəlki 30 il ərzində gündə 50 və ya daha çox siqaret çəkdiyi Craven "A" siqaretindən bir qalay siqaret ilə, həmçinin bir kubalı siqarla işləmişdir. Səhhəti getdikcə pisləşdiyindən o, yalnız Fatimə və xidmətçilərin icazə verdiyi Kəraçıdakı Hökümət Evinin xüsusi qanadında daha uzun və daha çox istirahət fasilələri aldı. [186]

1948-ci ilin iyununda Fatimə ilə birlikdə hava Kəraçidən daha sərin olduğu Bəlucistan dağlarında Kvettaya getdi. Tamamilə orada dincələ bilmədi, Komandanlıq və Kadrlar Kollecindəki zabitlərə müraciət edərək dedi: "Siz Pakistanın digər Qüvvələri ilə birlikdə Pakistan xalqının həyatının, əmlakının və şərəfinin keşiyisiniz." [187] O danışdığı Pakistan Dövlət Bankı üçün açılış mərasimi üçün 1 İyulda Qaraçiyə qayıtdı. Kanadalı ticarət komissarı tərəfindən həmin axşam Dominion Günü şərəfinə qəbul edilməsi, iştirak etdiyi son ictimai tədbir idi. [188]

Cinnah və bacısı Fatima Jinnahın mum heykəlləri Pakistan abidəsi, İslamabad

6 İyul 1948-ci ildə Cinnah Kvetta'ya döndü, ancaq həkimlərin məsləhəti ilə tezliklə Ziaratda daha da yüksək bir geri çəkilməyə getdi. Cinnah həmişə tibbi müayinədən keçmək istəmirdi, amma vəziyyətinin pisləşdiyini anlayan Pakistan hökuməti onu müalicə edə biləcəyi ən yaxşı həkimləri göndərdi. Testlər vərəm xəstəliyini təsdiqlədi və həmçinin ağciyər xərçənginin inkişaf etdiyini sübut etdi. O, streptomisinin yeni "möcüzə dərmanı" ilə müalicə olundu, amma kömək etmədi. Xalqının bayram namazına baxmayaraq Cinnahın vəziyyəti pisləşməkdə davam etdi. 13 Avqust, Müstəqillik Günü ərəfəsində, Kvettanın aşağı hündürlüyünə köçürüldü, bunun üçün onun üçün xəyaldan yazılı bir açıqlama verildi. İştahın artmasına baxmayaraq (o, artıq 36 kiloqram ağırlığında idi) həkimlərinə aydın idi ki, həyatda Kəraçiyə qayıdacağı təqdirdə bunu çox tezliklə etməli olacaq. Cinnah isə köməkçilərindən onu yastıqda etibarsız görməsini istəmədən getmək istəmədi. [189]

9 Sentyabr ayına qədər Cinnah da sətəlcəm inkişaf etdirdi. Həkimlər onu daha yaxşı qulluq ala biləcəyi Kəraçıya qayıtmağa çağırdılar və onun razılığı ilə 11 sentyabr səhəri oraya yola salındı. Şəxsi həkimi doktor İlahi Bux, Cinnanın düşüncə dəyişməsinin ölüm xəbərdarlığından qaynaqlandığına inanırdı. Təyyarə həmin gün günortadan sonra Cinnahın limuzini və Cinnahın dayağının yerləşdirildiyi təcili yardım maşını ilə qarşılaşdırılması üçün Kəraçiyə gəldi. Təcili yardım maşını şəhərə gedən yolda dağıldı və general-qubernator və yanında olanlar başqasının gəlməsini gözlədi; otura bilmədiyi üçün maşına yerləşdirilə bilmədi. Ölmüş adamı daşımaq üçün əlverişsiz olan və Cinnanın varlığını bilməyən sahibkarlarıyla keçən yük maşınları və avtobuslar yol kənarındakı sərt istidə gözlədilər. Bir saatdan sonra dəyişdirmə təcili yardım maşını gəldi və Cinnanı Hökümət Evinə gətirdik, enişdən iki saatdan sonra oraya gəldi. Cinnah, həmin gecə daha sonra Pakistanın yaranmasından cəmi bir il keçdikdən sonra 11 sentyabr 1948-ci il tarixində Kəraçıdakı evində 71 yaşında vəfat etdi. [190][191] Hindistanın Baş naziri Cəvahirləl Nehru, Cinnanın ölümü ilə əlaqədar olaraq, "Onu necə mühakimə edəcəyik? Ötən illər ərzində çox tez-tez ona qarşı qəzəblənirdim. Ancaq indi onun haqqında düşüncəmdə acılıq yoxdur, yalnız olanların hamısına böyük bir kədər var. oldu ... axtardığına müvəffəq oldu və məqsədinə çatdı, ancaq nə ilə başa gəldi və xəyalından nə ilə fərq etdi. "[192] Cinnah 1948-ci il sentyabrın 12-də həm Hindistan, həm də Pakistanda rəsmi matəm zamanı dəfn edildi; onun cənazəsi üçün bir milyon insan toplandı. Hindistan general-qubernatoru Rajagopalachari, həmin gün mərhum liderin şərəfinə rəsmi qəbulu ləğv etdi. [193][194][195]

Nəticə və məzhəbi ilə bağlı mübahisələr[redaktə | əsas redaktə]

Cinnahın ölümündən sonra Cakartanın (İndoneziya) Kveyitang məscidində xüsusi dualar edildi.

Cinna'nın qızı Dina Uadia, New York şəhərində məskunlaşmadan əvvəl Hindistanda qaldı. 1965-ci il prezident seçkilərində, o zaman Madar-i-Millat ("Millətin Anası") adı ilə tanınan Fatimə Cinnah, Prezident Eyyub Xanın hakimiyyətinə qarşı çıxan siyasi partiyalar koalisiyasının prezidentliyə namizədi oldu, lakin müvəffəq olmadı. . [196]

Bombayın Malabar Hillindəki Cinnah Evi Hindistan Hökumətinin ixtiyarındadır, lakin sahiblik məsələsi Pakistan Hökuməti tərəfindən mübahisələndirilmişdir.[197] Cinnah şəxsən Baş nazir Nehrudan Bombaya qayıdacağına ümid edərək evi qorumağı xahiş etmişdi. Evin Pakistan hökumətinə xoş niyyət jesti olaraq bir konsulluq qurulması üçün təklif ediləcəyi təklifləri var, ancaq Dina Wadia da mülkiyyət iddiası ilə çıxış etdi. [198] [199]

Cinna öldükdən sonra bacısı Fatimə məhkəmədən Cinnahın şiə İslam qanunlarına əsasən icra etməsini istədi. [200] Bu sonradan Pakistanda Cinnahın dini mənsubiyyəti ilə bağlı mübahisənin bir hissəsi oldu. Vəli Nəsr deyir ki, Cinnah "doğuşa görə bir İsmaili və dini baxımdan seyrçi bir insan olmasa da, etiraf edərək bir şiə idi." [201] 1970-ci ildə edilən bir məhkəmə çağırışında Hüseyni Əli Gənci Walji, Cinnanın sünni İslamı qəbul etdiyini iddia etdi. Şahid Syed Sharifuddin Pirzada məhkəmədə ifadə etdi ki, Cinnah 1901-ci ildə bacıları sünnilərlə evlənəndə sünni İslamı qəbul etdi. 1970-ci ildə Kn və Fatimə Cinnahın Cinnahın şiə olduğu ortaq vəkili rədd edildi. Lakin 1976-cı ildə məhkəmə Ualcinin Cinnanın sünni olması iddiasını rədd etdi; onu şiə kimi effektiv şəkildə qəbul edir. 1984-cü ildə bir yüksək məhkəmə heyəti 1976-cı il hökmünü ləğv etdi və Cinayətin sünni olduğunu irəli sürən "Quaid mütləq şiə deyildi" dedi. [202] Jurnalist Xalid Əhmədin dediyinə görə, Cinnah təriqətdən kənar bir mövqeyə sahib idi və "Hindistan müsəlmanlarını bölüşdürən məzhəb kimliyi altında deyil, ümumi bir müsəlman inancı altında toplamaq üçün ağrıyırdı". Cinnanın nəvəsi Ləyaqət Merxant yazır ki, "Quaid şiə deyildi; o da sünni deyildi, sadəcə müsəlman idi."[203] 1940-cı ilə qədər Bombay Yüksək Məhkəməsində işləyən görkəmli bir vəkil, Cinnanın ortodoks sünni olaraq namaz qıldığına şəhadət etdi.[204] Əkbər Əhmədə görə, Cinnə ömrünün sonuna qədər möhkəm bir sünni müsəlman oldu.

İrsi və tarixi abidələri[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Walsh, Judith E. (2017). A Brief History of India. Infobase Publishing. səh. 173. ISBN 978-1-4381-0825-4. son of a middle-class merchant of the Muslim Khoja community who had migrated to Sind from Gujarat.
  2. Bibliothèque nationale de France BnF identifikatoru: açıq məlumat platforması — 2011.
  3. 1 2 Munzinger-Archiv — 1913.
  4. 1 2 Brockhaus Enzyklopädie
  5. Store norske leksikon — 1978.
  6. "National public holidays of Pakistan in 2013". Office Holidays. 22 April 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 April 2013.
  7. "Nation celebrates Quaid-e-Azam's birthday". Pakistan Today. 25 December 2012. 22 April 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 April 2013.
  8. Walsh, Judith E. (2017). A Brief History of India. Infobase Publishing. səh. 173. ISBN 978-1-4381-0825-4. son of a middle-class merchant of the Muslim Khoja community who had migrated to Sind from Gujarat.
  9. Ahmed, Khaled. "Was Jinnah a Shia or a Sunni?". The Friday Times. 17 November 2011 tarixində arxivləşdirilib.
  10. Ahmed. səh. 4: "Although born into a Khoja (from khwaja or 'noble') family who were disciples of the Ismaili Aga Khan, Jinnah moved towards the Sunni sect early in life. There is evidence later, given by his relatives and associates in court, to establish that he was firmly a Sunni Muslim by the end of his life (Merchant 1990)."
  11. Singh. səh. 30–33
  12. Wolpert. səh. 3–5
  13. 1 2 3 Ahmed. səh. 3
  14. Jinnah, Fatima. səh. 48–49
  15. Swamy, 1997
  16. Ghosh, 1999
  17. 1 2 Puri. səh. 34
  18. 1 2 Singh. səh. 54
  19. 1 2 Ahmed. səh. 26
  20. Sharif, Azizullah. "Karachi: Restoration of Church Mission School ordered" (Archive). Dawn. 20 February 2010. Retrieved 26 May 2014. "Taking notice of the highly dilapidated and bad condition of the Church Mission School (CMS) where Quaid-i-Azam Mohammad Ali Jinnah had studied,[...]"
  21. Bolitho. səh. 5–7
  22. Read. səh. 95–96
  23. Wolpert. səh. 8–9
  24. "Paintings". Lincoln's Inn (ingilis). İstifadə tarixi: 17 August 2019.
  25. Wolpert. səh. 9–10
  26. Wolpert. səh. 12–13
  27. Singh. səh. 56
  28. Asghar Ali Engineer, They Too Fought for India's Freedom: The Role of Minorities, Hope India Publications, 2006, p. 72
  29. Anil Chandra Banerjee, Two Nations: The Philosophy of Muslim Nationalism, Concept Publishing Company, 1981, p. 219
  30. Bolitho. səh. 10–12
  31. Singh. səh. 55
  32. Wolpert. səh. 9
  33. Ahmed. səh. 85
  34. 1 2 Wolpert. səh. 14–15
  35. 1 2 Bolitho. səh. 14–17
  36. 1 2 Wolpert. səh. 17
  37. Ahmed. səh. 4–5
  38. Ahmed. səh. 212
  39. Bolitho. səh. 20
  40. Wolpert. səh. 29
  41. 1 2 "'Pakistan's founder worked as a trade union leader'". Dawn. İstifadə tarixi: 10 September 2018.
  42. 1 2 "Quaid backed labour struggle". Dawn. 27 October 2003. İstifadə tarixi: 10 September 2018.
  43. Bolitho. səh. 23
  44. Cohen. səh. 18, 24
  45. 1 2 Malik. səh. 120
  46. 1 2 Wolpert. səh. 20
  47. Wolpert. səh. 28
  48. Singh. səh. 41–42
  49. 1 2 Wolpert. səh. 24–26
  50. Singh. səh. 47
  51. Wolpert. səh. 33
  52. Singh. səh. 75
  53. 1 2 Wolpert. səh. 35–37
  54. Wolpert. səh. 38, 46–49
  55. Bolitho. səh. 61–70
  56. 1 2 Syed Qasim Mehmood (1998). Encyclopedia Pakistanica, p. 725. Qadir Printers, Karachi.
  57. Ahmed. səh. 11–15
  58. Singh. səh. 90–93
  59. Wolpert. səh. 61–71
  60. Mohiuddin. səh. 61
  61. Jalal. səh. 8
  62. Bolitho. səh. 84–85
  63. Wolpert. səh. 71–72
  64. Wolpert. səh. 74–76, 87
  65. Singh. səh. 130–131
  66. Wolpert. səh. 89–90
  67. Wolpert. səh. 96–105
  68. Singh. səh. 170
  69. Bolitho. səh. 99–100
  70. Wolpert. səh. 119–130
  71. Singh. səh. 172
  72. Bolitho. səh. 102
  73. Singh, Kuldip (6 August 1996). "Obituary: Neville Wadia". The Independent.
  74. Bolitho. səh. 101–102
  75. Wolpert. səh. 370–371
  76. 1 2 Talbot, Ian (February 1984). "Jinnah and the Making of Pakistan". History Today. Retrieved 26 October 2012.
  77. Jalal. səh. 9–13
  78. Bolitho. səh. 104–106
  79. Malik. səh. 130
  80. Bolitho. səh. 106
  81. Wolpert. səh. 134
  82. Wolpert. səh. 136
  83. Jalal. səh. 15–34
  84. 1 2 Singh. səh. 188
  85. Jalal. səh. 35
  86. Singh. səh. 198
  87. Jalal. səh. 39–41
  88. Moore. səh. 548
  89. 1 2 Moore. səh. 532
  90. Malik. səh. 121
  91. Ahmed. səh. 80
  92. Hibbard. səh. 121–124
  93. Hibbard. səh. 124
  94. Puri. səh. 35
  95. Ahmed. səh. 8
  96. Singh. səh. 200
  97. "Iqbal and Pakistan Movement". Allamaiqbal.com. İstifadə tarixi: 31 October 2017.
  98. Paul, T. (2014). The Warrior State: Pakistan in the Contemporary World. 37–38. ISBN 978-0-19-932223-7. İqbal 1937-ci ildə Cinnaha bir neçə məktub yazdı və onu Pakistanı yaratmaqda rəhbər olmağa inandırdı. Bu yazışmalar Cinnənin müsəlmanlar üçün ayrı bir vətən məsələsinə baxma tərzini dəyişdirərdi.
    Kenworthy, Leonard (1968). Leaders of New Nations. Garden City, N.Y., Doubleday. səh. 230. Iqbal's influence was perhaps the most powerful in Jinnah's decision to support the partition
    Iqbal, Khurshid (2009). The Right to Development in International Law: The Case of Pakistan. Routledge Research in Human Rights Law. ISBN 978-1-134-01998-4. Jinnah's views were significantly influenced by the ideas of Muhammad Iqbal
    Khan, Zamir (30 June 2010). "Iqbal and Quaid's Vision of Pakistan" (PDF). The Dialogue. 5 (2): 151. Iqbal's influence on Jinnah is unquestionable
  99. Shah, Mujawar (1996). Religion and Politics in Pakistan: 1972–88. səh. 35. ISBN 9789698329013. Iqbal's correspondence with Jinnah also played an important role in formulating his course of action.
    "The Concept". Pakistani Periodicals. 26 (1–6): 21. 2006. Certainly these views influenced Mr Jinnah to declare urgently a solid solution to the Indian constitutional problem by projecting Muslims as a separate body
    Naik, Vasant (1947). Mr. Jinnah: A Political Study. səh. 55. the biographer of Jinnah admits 'that these letters of Iqbal exercised influence on the mind of Mohamed Ali Jinnah.'
  100. Ziring, Lawrence (1980). Pakistan: The Enigma of Political Development. səh. 67. ISBN 978-0-7129-0954-9. It was Iqbal who encouraged Jinnah to return to India
    Aziz, Qutubuddin (2001). Jinnah and Pakistan. səh. 98. Iqbal's persuasive letter to Jinnah in London to return to India and undertake the leadership of the Muslim League....undoubtedly contributed to Jinnah's eventual decision to return to India permanently
    Singh, Iqbal (1951). The Ardent Pilgrim: An Introduction to the Life and Work of Mohammed Iqbal. səh. 153. ISBN 978-0-19-563979-7. İqbal, Cinnahın Londondan Hindistana qayıtması üçün dolayı məsuliyyət daşıyırdı.
    Global Encyclopaedia of Indian Philosophy. Global Vision Publishing House. 2010. 342. ISBN 9788182202948. İqbal, Cinnahı Londonda özbaşına sürgünə son qoymasına inandıran təsirli bir qüvvə idi.
  101. Ahmed. səh. 62–73
  102. Kazimi, M. (2005). M.A. Jinnah Views and Reviews. Oxford University Press. səh. 114. ISBN 978-0-19-597979-4. Iqbal's influence led Jinnah to a deeper appreciation of Muslim identity
  103. Khan, Zamir. "Iqbal and Quaid's Vision of Pakistan" (PDF). The Dialogue. 2010, June 30, 5, 2: 151.
  104. Khan, Zamir. "Iqbal and Quaid's Vision of Pakistan" (PDF). The Dialogue. 2010, June 30, 5, 2: 152.
  105. Singh. səh. 223
  106. Bolitho. səh. 123
  107. Jalal. səh. 47–49
  108. Singh. səh. 225–226
  109. Singh. səh. 225
  110. Jalal. səh. 51–55
  111. Singh. səh. 232–233
  112. Jalal. səh. 54–58
  113. Wolpert. səh. 185
  114. Jalal. səh. 62–63
  115. Wolpert. səh. 189
  116. Moore. səh. 551
  117. Jalal. səh. 71–81
  118. Wolpert. səh. 196–201
  119. Moore. səh. 553
  120. Jalal. səh. 82–84
  121. Wolpert. səh. 208, 229
  122. Ahmed. səh. 107
  123. Singh. səh. 266–280
  124. Singh. səh. 280–283
  125. Singh. səh. 289–297
  126. Jalal. səh. 132
  127. Singh. səh. 301–302
  128. Singh. səh. 302
  129. Wolpert. səh. 251
  130. Bolitho. səh. 158
  131. Jalal. səh. 171–172
  132. 1 2 Wolpert. səh. 254
  133. Singh. səh. 302, 303–308
  134. Singh. səh. 302–308
  135. Jalal. səh. 221–225
  136. 1 2 Jalal. səh. 229–231
  137. 1 2 Wolpert. səh. 305
  138. Moore. səh. 557
  139. Jalal. səh. 246–256
  140. Jalal. səh. 237
  141. Khan. səh. 87
  142. Khan. səh. 85–87
  143. Khan. səh. 85–86
  144. Wolpert. səh. 312
  145. Jalal. səh. 250
  146. Wolpert. səh. 317
  147. Wolpert. səh. 318–319
  148. Wolpert. səh. 319–325
  149. Jalal. səh. 249–259
  150. Jalal. səh. 261–262
  151. Khan. səh. 2–4
  152. Wolpert. səh. 327–329
  153. 1 2 Jalal. səh. 287–290
  154. Bolitho. səh. 187
  155. Singh. səh. 393–396
  156. Jalal. səh. 290–293
  157. Wolpert. səh. 333–336
  158. Wolpert. səh. 337–339
  159. Wolpert. səh. 341–342
  160. Khan. səh. 124–127
  161. 1 2 Lawson, Alastair (10 August 2007). "South Asia | Partitioning India over lunch". BBC News. Retrieved 15 August 2012.
  162. Malik. səh. 131
  163. Ahmed. səh. 145
  164. Jeffrey J. Roberts (2003). The Origins of Conflict in Afghanistan. Greenwood Publishing Group. 108–109. ISBN 9780275978785.
  165. Nishapuri, Abdul (29 July 2012). "This too was Pakistan (1947–71): A response to Nadeem Paracha's "Also Pakistan"". Let Us Build Pakistan. 14 April 2015 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 October 2017.
  166. M.S. Korejo (1993). The Frontier Gandhi: His Place in History. Karachi: Oxford University Press.
  167. پېښور, نورالبشر نويد. "پښتونخوا کالم: زه بابړه يم". BBC Pashto.
  168. RGandhi. səh. 416
  169. Mohiuddin. səh. 78–79
  170. 1 2 Malik. səh. 131–132
  171. RGandhi. səh. 407–408
  172. Lumby, Esmond (1954). The Transfer of Power in India. G. Allen and Unwin. 237–238.
  173. Wolpert. səh. 347
  174. 1 2 3 Wolpert. səh. 347–351
  175. RGandhi. səh. 435
  176. RGandhi. səh. 435–436
  177. Noorani, A. G. (2014) [first published in 2013 by Tulika Books], The Kashmir Dispute, 1947–2012, Oxford University Press, 13–14, ISBN 978-0-19-940018-8
  178. A. G. Noorani, Jinnah and Junagadh, Frontline, 29 September 2001.
  179. Raghavan, Srinath (2010), War and Peace in Modern India, Palgrave Macmillan, səh. 111, ISBN 978-1-137-00737-7
  180. Adamec, 2016
  181. Wolpert. səh. 359
  182. Wolpert. səh. 158–159, 343
  183. Ahmed. səh. 9
  184. Ahmed. səh. 10
  185. Wolpert. səh. 343
  186. Wolpert. səh. 343, 367
  187. Wolpert. səh. 361
  188. Wolpert. səh. 361–362
  189. Wolpert. səh. 366–368
  190. Singh. səh. 402–405
  191. Wolpert. səh. 369–370
  192. Singh. səh. 407
  193. Singh. səh. 406–407
  194. Wolpert. səh. 370
  195. Ahmed. səh. 205
  196. "Profile of Fatima Jinnah". Fatima Jinnah Official website. Archived from the original on 11 March 2013
  197. "Dina seeks Jinnah House's possession". Dawn. 25 May 2005. Archived from the original on 29 October 2010.
  198. "Dina seeks Jinnah House's possession". Dawn. 25 May 2005. Archived from the original on 29 October 2010.
  199. Sitapati, Vinay (13 October 2008). "Muslim law doesn't apply to Jinnah, says daughter". The Indian Express. Retrieved 22 April 2010
  200. Ahmed, Khaled (23 May 1998). "The secular Mussalman". The Indian Express. Archived from the original on 15 May 2013. Retrieved 4 May 2012.
  201. Nasr, Vali (2006). The Shia Revival: How Conflicts Within Islam Will Shape the Future. New York: W. W. Norton & Co. pp. 88–90. ISBN 978-0-393-32968-1. Retrieved 15 November 2012.
  202. "Was Jinnah a Shia or Sunni?". United News of India via rediff.com. 9 May 1998. Retrieved 15 November 2012
  203. Ahmed, Khaled (23 May 1998). "The secular Mussalman". The Indian Express. Archived from the original on 15 May 2013. Retrieved 4 May 2012.
  204. Ahmed. səh. 195

Biblioqrafiya[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]