Məzmuna keç

Sədi Yüzbəndi

Vikipediya, azad ensiklopediya
Sədi Yüzbəndi
Doğum tarixi 1918(1918)
Doğum yeri
Vəfat tarixi 1946(1946) (27–28 yaşında)
Vəfat yeri
Fəaliyyəti şair, siyasətçi, aktyor
Mükafatları "21 Azər" medalı
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Sədi Yüzbəndi (1918, Yüzbənd, Şərqi Azərbaycan ostanı – 1946, Təbriz) ― azərbaycanlı şair, aktyor, fədai. Azərbaycan Milli Hökuməti dövründə Şairlər məclisinin üzvü.

Azərbaycan Milli Hökuməti süquta uğradıqdan sonra şah ordusunun silahlı dəstələri tərəfindən başı kəsilib.

Həyatı

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Sədi İzzət oğlu Yüzbəndi 1918-ci ildə Qaradağ mahalının Yüzbənd kəndində anadan olub.[1][2][3]

1941-ci ildə Tudə Partiyasına, 1945-ci ildə isə Azərbaycan Demokrat Partiyası qoşulub. Partiyanın Qaradağ Vilayət Komitəsinin üzvü olub eləcə də Qaradağ mahalında Əbdülsəməd İmraninin rəhbərliyi altında fədai kimi döyüşlərdə iştirak edib. Partiyanın vilayət komitəsində müxtəlif məsul vəzifələrə seçilib.[1][4] 1945-ci ilin dekabr ayında Təbrizin şah qoşunlarından təmizlənməsində iştirak edib.[4] 1945-ci il dekabrın 12-də Azərbaycan Milli Hökuməti qurulub.[5][6] Sədi Yüzbəndi Təbrizdə təsis edilmiş Şairlər Məclisinin üzvü olub.[7] O dövrdə nəşr olunan qəzet və jurnallarda şeirləri çap olunub.[8][9][10] Bundan başqa Azərbaycan dilində fəaliyyət göstərən teatrlarda aktyorluq edib. Təbrizdə səhnələşdirilən "O olmasın, bu olsun" tamaşasında Sərvər rolunu oynayıb.[2][4]

1946-cı ildə isə Azərbaycan Milli Hökuməti tərəfindən milli-demokratik hərəkatda iştirak etdiyi üçün "21 Azər" medalı və leytenant rütbəsilə təltif olunub.[1][4]

1946-cı il dekabrın 5-də Miyanə istiqamətində hücum edən şah qoşunları Qulam Yəhyanın rəhbərlik etdiyi fədailər tərəfindən dayandırıldı.[11][12] Azərbaycanın müxtəlif ərazilərindən insanlar silahlanmaq və şah qoşununa qarşı mübarizə aparmaq üçün Milli Hökumətə müraciətlər edirdilər.[13] Bundan sonra Mircəfər Pişəvərinin rəhbərliyi ilə Müdafiə Komitəsi quruldu.[14][15] Komitənin ilk işi Təbrizdə hərbi vəziyyət elan edib, "Babək" adlı könüllü dəstələr qurmaq oldu.[13][16][17] Könüllü dəstələrə ilk etapda 600 nəfər üzv oldu.[15][18] Bundan sonra Pişəvəri yenidən hərbi dəstək üçün Sovet İttifaqına müraciət etdi.[13][19] Lakin bu istəyi cavabsız qaldı.[20]

1946-cı il dekabrın 11-də Azərbaycan Əyalət Əncüməni qan tökülməsinin qarşısını almaq məqsədilə Qızılbaş Xalq Qoşunlarına və fədai dəstələrinə şah qoşunlarına qarşı müqavimət göstərməmək və döyüş meydanlarını tərk etmək haqqında əmr verdi.[21][22][23] Elə həmin gündən etibarən, İran ordusu iri şəhərlərə girməzdən əvvəl bu şəhərlərdə ərbabların quldur dəstələri eləcə də mülki geyimli jandarmalar qırğınlar törətməyə başladılar.[24][25] Bu dəstələr Tehran radiosu tərəfindən "İran vətənpərvərləri" adlandırılırdılar.[25] Dəstələrin əsas məqsədi demokratların məhv edilməsi və şah qoşununun şəhərlərə girişini təmin etmək idi.[24][25] Təbriz və Azərbaycanın digər şəhərləri talana və qırğınlara məruz qaldılar.[24][26] Azərbaycan Milli Hökuməti süqut etdi.[27][28] 1946-cı il dekabrın 14-də ABŞ və Böyük Britaniya tərəfindən dəstəklənən İran ordusu Təbrizə daxil oldu.[29][30] Bundan sonra da qırğınlar və talan davam etdi.[26][29] Minlərlə insan həbs olundu, sürgün edildi.[31] Baş verən qırğınlarda ADF üzvləri, fədailər eləcə də tanınan şairlərdən Əli Fitrət, Cəfər Kaşif və Məhəmmədbağır Niknam qətlə yetirildilər.[32][33][34]

Azərbaycan Milli Hökuməti süqut etdikdən sonra Sədi Yüzbəndi şah ordusunun silahlı dəstələri tərəfindən Qaradağda ələ keçirilərək öldürülüb.[35][36][37][38] Öldürüldükdən sonra başı kəsilib və Təbrizə gətirilərək anasının qarşısına atılıb.[33][35][39][40]

Xatirəsi

[redaktə | vikimətni redaktə et]

1966-cı il martın 28-də Xəlil Rza Ulutürk Sədi Yüzbəndinin öldürülməsini təsvir edən şeir yazıb[41]. Şeirdən hissə:

" Od-alov ürəkli şair Yüzbəndi

Onun yüz şərqisi, onun yüz bəndi

Yandırdı suyu da, dağı, daşı da.

Qızıl bayraq kimi getdi qarşıda.

Heyhat! Bir ildırım-balta vuruldu

Göyərən palıdın budaqlarına.

- Al! – deyə balanın qanlı başını

Atdılar ananın ayaqlarına.

"

Mənbə

[redaktə | vikimətni redaktə et]

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. 1 2 3 Güləddin İsmayılov. "Şəhid şair Sədi Yüzbəndi" (az.). az-adfmk. 19 aprel 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 19 aprel 2023.
  2. 1 2 Mərəndli, 2017. səh. 319
  3. ↑ Müciri, 1969. səh. 55
  4. 1 2 3 4 Müciri, 1969. səh. 57
  5. ↑ Balayev, 2018. səh. 25
  6. ↑ İbrahimov, 1948. səh. 32
  7. ↑ Ağahüseyn Şükürov. "Şair Əli Tudənin həyat və fəaliyyət yoluna bir baxış" (az.). 525-ci qəzet. 30 yanvar 2019. 19 aprel 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 19 aprel 2023.
  8. ↑ Xaqan Balayev, "Cənublu şair və yazıçıların Azərbaycan ədəbi mühitinə inteqrasiyası" (PDF), Xəzər Xəbər jurnalı, Bakı, iyun 2011, səh. 56, 16 yanvar 2022 tarixində arxivləşdirilib (PDF)
  9. ↑ Pərvanə Məmmədli. Cənubi Azərbaycan mətbuatı tarixi: XIX-XX-XXI yüzilliklər. Bakı: Elm nəşriyyatı. 2009. səh. 120. (#accessdate_missing_url)
  10. ↑ Mirqasım Çeşmazər. Azərbaycan Demokrat Partiyasının yaranması və fəaliyyəti (PDF). Bakı: Elm nəşriyyatı. 1986. səh. 91. 2 may 2023 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2 may 2023.
  11. ↑ Rəhmanifər, Məhəmməd. "Güney Azərbaycanda Milli Hökumətin süqutundan sonra nələr yaşandı?". Apa.az (az.). 4 yanvar 2015. 4 yanvar 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 6 fevral 2025.
  12. ↑ Həsənli, 2006. səh. 437
  13. 1 2 3 Həsənli, 2006. səh. 438
  14. ↑ Rəhimli, 2009. səh. 106
  15. 1 2 Hasanli, 2006. səh. 366
  16. ↑ Atabaki, 2000. səh. 172
  17. ↑ Sultanlı, 2010. səh. 83
  18. ↑ Rəhimli, 2003. səh. 143
  19. ↑ Rəhimli, Əkrəm. Pişəvəri S.C. Məqalə və çıxışlarından seçmələr (Təbriz 1945-1946-cı illər) (az.). Bakı: Nurlar nəşriyyatı. 2016. 415. ISBN 9789952504444. 23 aprel 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 aprel 2025.
  20. ↑ Həsənli, 2006. səh. 441
  21. ↑ Rossow, 1956. səh. 30
  22. ↑ Rəhimli, 2003. səh. 149
  23. ↑ Hasanli, 2006. səh. 370
  24. 1 2 3 Hasanli, 2006. səh. 373
  25. 1 2 3 Balayev, 2018. səh. 36
  26. 1 2 Duqlas, Vilyam. Strange lands and friendly people (ingilis). Nyu-York: Harper & Brothers Publishers. 1951. 45. 31 mart 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 aprel 2025.
  27. ↑ Lenczowski, George. United States' Support for Iran's Independence and Integrity, 1945–1959 (ingilis). 401. Annals of the American Academy of Political and Social Science. 1972. 49. doi:10.1177/000271627240100106. ISSN 0002-7162. 12 mart 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 aprel 2025.
  28. ↑ Həsənli, 2006. səh. 445
  29. 1 2 Həsənli, 2006. səh. 448
  30. ↑ McEvoy, Joanne; O'Leary, Brendan. Power Sharing in Deeply Divided Places. Filadelfiya: University of Pennsylvania Press. 2013. 191. ISBN 9780812245011.
  31. ↑ Hasanli, 2006. səh. 375
  32. ↑ Balayev, 2018. səh. 137
  33. 1 2 Əmirov, 2000. səh. 51
  34. ↑ Əliqızı, 2001. səh. 24
  35. 1 2 Tudə XVII, 2020. səh. 53
  36. ↑ Əlizadə Əsgərli. Milli ideal mücahidi (PDF). Bakı: Elm nəşriyyatı. 2005. səh. 112. 19 mart 2022 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 19 aprel 2023.
  37. ↑ Arzu Hüseynova. XX əsr Şimali Azərbaycan nəsri və mühacir Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatında bölünmüş vətən və milli bütövlük ideyası (PDF). Bakı. 2021. səh. 179. 23 may 2022 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 19 aprel 2023.
  38. ↑ Balayev, Xaqan. Azərbaycanın sosial-siyasi həyatında cənublu mühacirlərin iştirakı (1947-1991) (az.). Bakı: Elm və təhsil nəşriyyatı. 137. ISBN 2018. 23 fevral 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 noyabr 2024.
  39. ↑ Tərtib edən və məsul redaktor: Səməd Bayramzadə. "21 Azər – 70" fotoalbom (şərhlərlə) (PDF). Bakı: “Araz” nəşriyyatı. 2015. səh. 182. ISBN 978-9952-8285-3-5. Archived from the original on 9 mart 2022. İstifadə tarixi: 9 mart 2022.
  40. ↑ Ali Kafkasyalı. İran Türk Edebiyatı Antolojisi. III. Ərzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları. 2002. səh. 37. 11 aprel 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 aprel 2023.
  41. ↑ Xəlil Rza Ulutürk. Seçilmiş əsərləri (PDF). Bakı. 2014. səh. 51. 17 aprel 2018 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 19 aprel 2023.

Ədəbiyyat

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Sədi_Yüzbəndi&oldid=8906209"