Tutanhamon

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
HekaNemesNechacha PioMs.svg
XVIII sülalə
HekaNemesNechacha PioMs.svg

Misir fironu
Tutanhamon
Tête de Toutânkhamon enfant (musée du Caire Egypte).jpg
Tam adı Tutanhamun
Digər adları Tutanxamun
G39 N5

Şəxsi adı
Hiero Ca1.svg
M17 X1
N35
N5
X1 G43 X1 S34 N35
Aa1
Hiero Ca2.svg



Tutanxaton
Twt ˁnḫ Jtn
Atonnun canlı əksi
Verilmiş adlar:
Hiero Ca1.svg
M17 Y5
N35
X1 G43 X1 S34
Hiero Ca2.svg



Tutanxamun
Twt ˁnḫ Jmn
Amunnun canlı əksi
Hiero Ca1.svg
M17 Y5
N35
X1 G43 X1 S34 S38 O28 M26
Hiero Ca2.svg



Tutanxamunheqaiunuşema
(Tutanxamun heqa İunu şema)
Twt ˁnḫ Jmn ḥq3 Jwnw šmˁj
Amunnun canlı əksi, cənub İununun hökumdarı (Heliopolis)


M23
X1
L2
X1

Taxt-tac adı
Hiero Ca1.svg
N5 L1 Z2
V30
Hiero Ca2.svg



Neb-xeperu-Re
Nb-ḫprw-Rˁ
Ağamız olan bir Ra
Hiero Ca1.svg
N5 L1 Z2
V30
S38 H6
Hiero Ca2.svg



Neb-xeperu-Re-heqa-maat
Nb-ḫpw-Rˁ-ḥq3-m3ˁ.t
Ağamız olan bir Ra, Maatın hakimi


G5

Hor adı
E1
D44
X1 G43 X1 F31 S29 X1 G43
Z2
Srxtail2.svg





Ka-nexet-tut-mesut
K3-nḫt-twt-mswt
Dünyaya gəlməsindən mükəmməl yaranmış güclü öküz

G16

Nebti adı
E1
D44
X1 G43 X1 F31 S29 X1 G43
Z2

Nefer-xepu-seqerex-taui
Nfr-ḫpw-sgrḫ-t3.w(j)
Mükəmməl ganunlarla hər iki məmləkəti sabitləşdirir
G36
D21
O11 O1
Z1
M17 Y5
N35

Ver-ax-Amun
Wr-ˁḥ-Jmn
Amunun möhtəşəm sarayı
F35 O4
Q3
G43 Z3 S29 W11
D21
V28 D36
N17
N17
S29 R4
X1 Q3
R8A
V30
G43

Nefer-xepu-segerech-taui-se-hetep-neçeru-heru
Nfr-ḫpw-sgrḥ-t3.w(j)-s-ḥtp-nṯr.w-hrw
Mükəmməl ganunlarla hər iki məmləkəti sabitləşdirir, tanrıları razı salır və sülh yaradır
G8

Qızıl adı
U39 N28
Z2
O34 R4
X1 Q3
R8A

Vetes-xau-se-hetep-neçeru
Wṯs-ḫˁw-s-ḥtp-nṯr.w
Tacı ucaldır, tanrıları razı salır
G43 V13
O34
U39 N28
Z2
M17 X1
I9
A40
I9
ra

Vetes-xau-it-ef-Re
Wṯs-ḫˁw-jt=f-
Atası Ranın tacının daşıyıcısıdır
Yunan Xebers
"Qızıl üzlük", Misirşünaslıq muzeyi, Qahirə[1]

"Qızıl üzlük", Misirşünaslıq muzeyi, Qahirə[1]


Tutanhamon — Misir fironu olmuşdur. Onun qəbri 1922-ci ildə tapılan zaman ətrafdakı insanlar naməlum səbəbdən ölməyə başlamışlar. Son araşdırmalar göstərir ki, ətrafdakı insanların çoxu qoca insanlar olublar.

Həyatı[redaktə]

Atası Exnaton (misir fironu) olub. 9 yaşında hakimiyyətə gəlmişdir. Tutanhamon vəfat etdikdən sonra arvadı Axnesenamun hakimiyyətə gəlmişdir 19 yaşlı Fironun nədən və kim tərəfindən öldürüldüyü, onun real şəkli indiyə qədər Misir və dünya alimlərinin maraq dairəsində olmuşdur. Müasir elmi nailiyyətlərin köməyi ilə Tutanxamonun real şəklini bərpa etmək mümkün olmuşdur. Son araşdırma zamanı məlum olmuşdu ki, Tutanhamon 19 yaşında olarkən Kölerdən (sümük xəstəliyindən) vəfat etmişdir. Bu xəstəlikdən onun atası Exnaton əziyyət çəkmişdir.

Misirşünas alim Zahi Havas onun malyariyadan öldüyünü fərz edir. O, bunu onun gen seqmentlərində malyariya törədicisi lat. plasmodium falciparum aşkar etdiyi ilə izah edir. Bu fərziyəyə şübhə ilə yanaşan Hamburq Tibbi Tropik Bernhard-Noxt institunun alimləri Xristian Timmann və Xristian Mayer Tutanxamonun qanazlığı xəstəliyindən - oraqşəkillihüceyrə anemiyasından vəfat etdiy fikrini irəli sürmüşlər. Hər iki fərziyyə müəllifləri bir-birilərini inkar etməkdədirlər. Xristian Timmann və Xristian Mayerin birgə əməkdaşlıq təklifi Zahi Havas tərəfindən qəbul edilməmişdir.[2][3][4] Tutanxamonun hər hansı bir təcavüz nəticəsində öldürülməsi fərziyyəsi Kompyüter tomoqrafiyası (KT) müayinəsi zamanı təsdiqini tapmamışdır. Onun ənsə nahiyyəsində aşkarlanmış zədəli sümük fraqmentləri zorakıliq fərziyyəsinin sürülməsinə səbəb olsa da KT müayinəsi bunu təsdiqləməmişdir. Ənsə nahiyyəsindəki bu cür "zədə" mumyalama zamanı kəlləni beyindən azad etmək üçün məqsədli şəkildə icra edilmiş primitiv trepanasiya ilə əlaqələndirilir.

Sərdabəsi[redaktə]

Qədim Misir Fironlarından biri Tutanxamonun sərdabəsi 4 noyabr 1922-ci ildə ingilis misirşünasları tərəfindən kəşf olunmuşdur. Onun mumiyalanmış bədəni bizim zamanəmizə qədər heç bir zədə almadan qalmışdır. İndi onun bu cəsədi Misirdə Fironlar vadisi (FV) Luksorda şüşə sərdabədə saxlanır. Fironun məzarı aşkar edilərkən oradan 1 ton 200 kq qızıl tapılıb. Tutanxamonun üz maskası (qızıl üzlük) onun üz cizgilərini belə günümüzədək qoruyaraq silinməz etmişdir. 1922 ci ildə Tutanxamonun məzarında aşkar olunmuş çoxlu ziyarətçiləri özünə cəlb edən, həmin bu "qızıl üzlük" və digər qiymətli əşyalar Qahirədəki Misirşünaslıq muzeyində sərgilənməkdədir.[5]

"Anam Nut! Mənə görə hazırlaş, səndə olan sönməz/(parlaq) ulduzda mənə bir yer bağışla ki, bir daha ölməyim.".[6]

Tutanxamunun sarkofaqının üzərindəki minyatürdən bir yazı

Genetik faktlar[redaktə]

Genetik kod DNT müayinəsinə əsaslanaraq[7]:

 
 
Mars symbol.svgYuya (KV 46)
1113 615 2227 2934 610 1222 912 2025
 
Venus symbol.svgTuya (KV 46)
912 1013 1926 2635 1113 819 712 2426
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Double crown.svgMars symbol.svgIII Amenofis (KV 35)
1016 615 1627 2534 813 1622 69 2331
 
Venus symbol.svgTiya (KV 46 EL)
1112 1015 2226 2629 611 1922 912 2026
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Double crown.svgMars symbol.svgExnaton (KV 55)
1012 1515 1626 2934 1113 1619 912 2023
 
Venus symbol.svgNaməlum (KV 35 YL)
1012 610 1626 2529 811 1619 612 2023
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Double crown.svgMars symbol.svgTutanxamon (KV 62)
1012 1015 1626 2934 813 1919 612 2323
 
Venus symbol.svgNaməlun (KV 21 A)
1016 xx x26 x35 8x 10x x12 23x

Venus symbol.svgNaməlun (KV 21 B)
10x xx 1726 xx 1113 xx x12 xx
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Mars symbol.svgNaməlum uşaq (KV 62)
1216 1013 16x 29x 8x x19 x12 23x
Venus symbol.svgNaməlum uşaq (KV 62)
10x 615 x26 2935 813 1019 x12 23x
 

n Yuya (DNT)

n Tuya (DNT)

n III Amenofis (DNT)

n Ötürülməmiş (DNT)

x Qeyri kafi məlumat (DNT)

Double crown.svg Firon

Mars symbol.svg Kişi

Venus symbol.svg Qadın

(KV...) Sərdabənin nömrəsi

 
 
Bacı-qardaş ya yaxın qohum nikah

Maraqlı faktlar[redaktə]

  1. Tutanhamon ömrü boyu əsa ilə gəzib.
  2. Tutanhamonun ən sevimli oyunu Nərd olub.
  3. Atası ilə anası doğma bacı-qardaş olublar.
  4. Uzun müddət hesab edilib ki , Nefertiti onun anası olub. Son araşdırma zamanı məlum olmuşdu ki , anası Nefertiti olmayıb. Onun anası Kiyadır.
  5. Arvadı olan Anhesenamun Tutanhamonun doğma bacısı olub.
  6. 1922-ci ildə tapılan Tutanhamonun qəbrindən 1 ton 200 kq qızıl çıxarılmışdır.
  7. Tutanhamonun qəbri tarixdə açılan ilk qəbirdir.

İstinadlar[redaktə]

  1. National Geographic, Collectors Edition №1, Schätze aus Ägypten, König in Gold, Tutanchamun 92; Kennet Garret, Ägyptisches Museum, Kairo
  2. Archäologie Online:Zweifel an mutmaßlicher Todesursache Tutanchamuns, 24. Juni 2010
  3. C. Timmann, C. Meyer et al.: King Tutankhamun’s Family and Demise. In: Journal of the American Medical Association (JAMA) 2010, Bd. 303, Nr. 24, Letters S. 2473, DOI:10.1001/jama.2010.822
  4. C. Timmann, C. Meyer: Malaria, mummies, mutations: Tutankhamun’s archaeological autopsy. In: Tropical Medicine and International Health (TM&IH) 16. Aug. 2010, DOI:10.1111/j.1365-3156.2010.02614.x (Volltext)
  5. National Geographic, Collectors Edition №1, Schätze aus Ägypten, König in Gold, Tutanchamun 92; Kennet Garret, Ägyptisches Museum, Kairo
  6. National Geographic, Collectors Edition №1, Schätze aus Ägypten, Götter für alle, Die Religion 112; Fried Maron,Ägyptisches Museum, Kairo 1977
  7. National Geographic, Schätze aus Ägypten, Collector`s Edition № 1 Seite Tutanchamun 91, redaktion: Juan Velasco Amanda Hobbs und Lawson Parker. Quellen: Zahi Hawass, Altertümerverwaltung, Ägypten, Carsten, Pusch, Eberhard Karls, Universität Tübingen 2010 (alm.)