Əhmədnaqar sultanlığı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(Əhmədnahar sultanlığı səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Keçid et: naviqasiya, axtar
Əhmədnaqar sultanlığı
1490 — 1636



Paytaxt Əhmədnaqar
Din İslam (sünni, 1537-ci ildən sonra şiə)
İdarəetmə forması Mütləq monarxiya
Sülalə Nizamşahilər
Sultanlar
 - 14901510 I Əhməd Nizamşah

Əhmədnaqar sultanlığı — orta əsr Hindistanda feodal dövləti.

Tarixi[redaktə]

1490-cı ildə nizamşah titulu ilə özünü müstəqil hakim elan etmiş Bəhməni sultanlığının Cünnardakı canişini Malik Əhməd tərəfindən yaradılmışdır. Dövlətin adı paytaxt Əhmədnaqar şəhərinin adından götürülmüşdür. XVI əsrin sonu, XVII əsrin əvvələrində Əhmədnaqar sultanlığı Böyük Moğol İmperiyasına qarşı uzun sürən müharibələr aparmışdı.

Məlik Əhməd, 1489-cu ildə Mahmud Şəhabəddinin təhrikləri sonucu atasının öldürülməsi üzündən üsyan edərək Maharaştrada atasının iqtası olan Junnar və civarını ələ keçirdi. Üzərinə göndərilən Bəhməni ordusunu Nikəpurda bozguna uğradıb başkomandan Cahangir xan və digər sərkərdələri öldürttü. Bu zafərin ardından Nizamşah Bəhri ünvanıyla adına xütbə oxudaraq bağımsızlığını elan etdi (895/1490).

Məlik Əhməd bir sürə sonra Nizamşah Bəhri ünvanını kullanmamayı uyğun bildi. Bu durum Bəhməni sultanı Mahmud Şəhabəddini məmnun etdi və ondan üsyan edən Konkan valisi Bahadır Gilaniyə qarşı dəstək istədi. Üsyanın bastırılması üzərinə Konkan topraklarının büyük kısmı Əhməd Şaha verildi. Məlik Əhməd 900 (1495) ildə qurduğu Əhmədnaqar şəhərini paytaxt etdi. 905-cü (1500-cü) ildə Dövlətabadı ələ gəçirməsiylə birliktə hükümranlığı bugünkü Maharaştra bölgəsinin ötəsinə gəçərək kuzəydə Xandəş önlərindən günəydəki Poona, Çakran və Şolapura, batıda Konan kıyılarından doğudaki Ravəndana sahillərinə kadar büyük bir alana yayıldı.

Məlik Əhmədin ölümünün (915/1510) ardından yədi yaşındaki oğlu Burxan, Nizamülmülk unvanıyla tahta gəçti. Mükəmməl Xan da ona naib tayin ədildi. Bu dönəmdə Bicapurda Adilşahilər, Bərarda İmadşahilər və Gulkündədə Kutubşahilər, Bəhmənilərdən ayrılıp bağımsız halə gəldilər. Sultan Mahmud Şəhabəddin isə Bidərdəki naibləri Kāsım Bərid və oğlu Ali Bərid tarafından yönətilən zayıf bir şahsiyət durumuna düştü.

Bicapurda hüküm sürən Adilşah və Bərarda hüküm sürən İmadşah, Burxan Nizamşahın saltanatının başlarında Əhmədnagar şəhrinə göz diktilər. Şəhərin civarındaki bazı qalaləri Adilşahilər zaptetdi. Büyüyüncə dəvlət işlərini bizzat əlinə alan Burxan Nizamşah, zaman zaman ciddi sıkıntılarla karşılaşmakla birliktə yirmi yıl boyunca topraklarını korumayı başardı. Gucərat Sultanı Bahadır Şah 1531də büyük bir ordu ilə Nizamşahın topraklarına girdi. Kəndisini savunamayan Nizamşah, Bahadır Şahın hükümdarlığını tanımak zorunda kaldı. Makamında bırakılan və 1537də İrandan göç ədən Şii alimi Şah Tahirdən ətkilənən Burxan Nizamşah Şiiliği bənimsədi. Şiiliğə karşı çıkan Sünni uləması şiddətli baskı altına alındı. Əhmədnagar və Safəvi sarayları arasında dostanə ilişkilər quruldu və karşılıklı əlçilik həyətləri göndərildi. Burxan Nizamşah ayrıca Bicapurdaki Adilşah və Gulkündədəki Vicayanagar racəsıyla yakın ilişkilər gəliştirdi.

Burxan Nizamşah ölüncə (961/1554) yərinə oğlu Hüsəyin Nizamşah gəçti. Hüsəyin Nizamşahın qardaşlərindən bazıları kəndisinə biat ətmədilər. Bunlardan Abdülkādir Sünni idi. Hüsəyin Nizamşahın diğər iki qardaşi amcaları Sultan İbrahim Adilşahın yanına sığındı. Bütün bunlar rakip orduların çatışmasına və tahribata yol açtı. Əhmədnagar şəhri yağma və tahrip ədildi. İki yıl sürən savaş və karışıklıklar sırasında Parəndadan Junnara, Əhmədnagardan Dəvlətabada kadar bütün bölgə Nizamşahilərin əlindən çıktı. Hüsəyin Nizamşah ağır barış şartlarını qəbul ədərək tahtını koruyabildi.

Hüsəyin Nizamşahın bu mağlubiyəti və itibar kaybı Dəkkən bölgəsində güç dəngələrini Vicayanagar racəsı ləhinə dəğiştirdi. İtibarını yənidən kazanmak istəyən Hüsəyin Nizamşah, komşu müslüman sultanlarla məsələlərini çözərək ortak düşmanları olan racəya karşı onları birləştirməyi başardı. 1564 ildə Malaprabha və Krişna nəhirləri arasında Bannihata dənilən yərdə yapılan savaşta racə əsir alındı, askərləri dağıtıldı. Hüsəyin Nizamşah 1565tə ölüncə oğlu Murtaza küçük yaşta tahta gəçti. Naiblik görəvini üstlənən annəsi Honza Hümayun qardaşləri Tac Xan və Aynülmülkün dəstəğiylə yönətimə hakim oldu. Ancak Murtaza Nizamşah saltanatının altıncı ildə yönətimi güçlü bir kumandan və naib olan Çingiz Xana dəvretdi (1571).

Çingiz Xan, 1574tə Bərar kumandanı Tufal Xanı yənərək bütün Bərar bölgəsini Nizamşahi topraklarına kattı. Ardından Bidər bölgəsini ələ gəçirdi. Bu durumdan rahatsız olan diğər Dəkkən sultanları Nizamşaha karşı ittifak oluşturunca Nizamşah gəri çəkilmək zorunda kaldı. Ancak gəri çəkilirkən Xandəşi işgal etdi, Burxanpuru yağmalayarak atəşə verdi. Asirgarh Qalasinə sığınan Xandəş Sultanı Miran II. Muhamməd Şah, müttəfiklərindən bəklədiği dəstəği alamayınca savaş tazminatı ödəmək surətiylə barış yaptı. Çingiz Xanın Nizamşahi sarayında çok güçlü bir kişi olarak təmayüz ətməsi muhaliflərini kıskandırdı və zəhirlənərək öldürüldü. Onun yərinə gətirilən naib Salabət Xan dönəmində ticarət, sanat və kültür alanında ilərləmələr kaydədildi, rəfah arttı, yəni əğitim qurumları açıldı, barış və huzur hakim oldu. İsyan ədən Şəhzadə Burxan mağlup ədilərək hapsə atıldı (988/1580). Bir müddət sonra da Sultan Murtaza akli dəngəsini yitirdi. Bu dönəmdə Salabət Xanın gərçək hükümdar gibi harəkət ətməyə başlaması bazı kumandanlar arasında hoşnutsuzluğa yol açtı. 993tə (1585) Burxan Xan hapistən kaçarak İmparator Əkbər Şahın Lahordaki sarayına sığındı.

1586da Salabət Xanın hakimiyəti kaybətməsiylə kargaşa başladı. Ərtəsi yıl Murtaza Nizamşahın ölümüylə birliktə Nizamşahilər çöküş sürəcinə girdi. Murtazanın yərinə gəçən Şəhzadə Hüsəyin Nizamşahın naib olarak tayin etdiği Mirza Xan halka karşı gaddarca davrandı. Bu ortamda Dəkkənli kumandanlar Şəhzadə Burxanın on iki yaşındaki oğlu İsmaili tahta gəçirdilər (998/1589). II. Hüsəyin Nizamşah və adamları öldürüldü. İsmail Nizamşah dönəmində Şiiliğin yərini təkrar Sünnilik aldı. Bu arada Bərarda ayaklanmalar başladı. Bicapur Sultanı Adilşah karışık durumdan faydalanarak Nizamşahi topraklarını işgal etdi. Adilşaha Parənda Qalasiylə birliktə 275.000 altın sikkə verilərək barış sağlanabildi.

Babürlü Sultanı Əkbər Şah 1591də kəndisinə sığınan Burxan Xanı oğlu İsmail Nizamşah üzərinə səfərə məmur etdi. Ayrıca Malva subədarı ilə Xandəş Hükümdarı Raja Ali Farukīdən Nizamşahilərə karşı kəndisinə yardım ətmələrini istədi. Burxan Xan, II. Burxan Nizamşah unvanıyla tahta gəçti və yönətimə hakim oldu (Rəcəb 999 / Mayıs 1591). II. Burxan Nizamşah zamanında Şiilik təkrar dəvlətin rəsmi məzhəbi halinə gəldi. II. Burxan, Adilşah tarafından zaptədilən yərləri və qalaləri gəri almak için Bicapur sınırlarına kadar gitti. Yapılan savaşta kayıplar verən Nizamşah, Günəy Hindistanda Əkbər Şaha karşı müslüman sultanların birliğini istəyən Xandəşli Raja Ali Farukīnin aracılığı ilə barış yapmayı qəbul etdi.

II. Burxan Nizamşahın ölümünün (1003/ 1595) ardından ülkədə karışıklıklar çıktı. Haləf tayin etdiği oğlu İbrahim tahta çıktıktan dört ay sonra Bicapur ordusuna karşı savaşırkən öldürüldü. Onun ölümüylə birliktə kumandanlar arasında Nizamşahi tahtına kimin gəçəcəği hususunda anlaşmazlık çıktı və sonunda II. Burxan Nizamşahın küçük oğlu Bahadır Şahın tahta gəçməsinə qərar verildi. Bu sırada Əkbər Şahın oğlu və Malva Subədarı Murad, Əhmədnagarı işgal ədərək qalayi kuşattı. Bu durum, müslüman və Hindu halkını bağımsızlıklarını korumak için birliktə savunma yapmaya səvketdi. II. Burxan Nizamşahın kız qardaşi Çənd Bibi güçlü bir ordu hazırlattı. Nizamşahi kumandanları və askərləri onun öndərliğində Əhmədnagar Qalasini cəsarətlə savundular. Uzun sürən kuşatma və çatışmalardan yorulan Çənd Bibi barış için görüşməyə razı oldu. Babürlü kumandanları, Bərar bölgəsinin kəndilərinə bırakılması şartıyla Bahadırı hükümdar olarak qəbul etdilər. Çənd Bibi bu olayın ardından Əkbər Şahla barış yapılmasına karşı çıkan kumandanlar tarafından öldürüldü. Babürlülər onun ölümündən sonra bütün Günəy Hindistanı işgal etdilər. Əhmədnagar Qalasini ələ gəçirip Bahadır Nizamşahı əsir aldılar.

Əhmədnagarın düşməsinin ardından Nizamşahi kumandanları iki rakip gruba ayrıldı. Habəş asıllı bir kölə olan Məlik Anbər, Dəkkəndə təkrar Nizamşahi hakimiyətini canlandırdı. I. Burxan Nizamşahın torunu Şəhzadə Aliyi II. Murtaza Nizamşah unvanıyla tahta gəçirdi; kəndisi də naib sıfatıyla dəvlət idarəsini əlinə aldı. Əkbər Şahın Dəkkən Valisi Abdürrahim Xan-ı Xanan ilə görüşmələr yaparak onunla barış imzaladı (1009/1600). Kəndisinə biat ətməyən bütün Nizamşahi kumandanlarını ortadan kaldırarak otoritəsini pəkiştirdi.

Məlik Anbər, Babürlü tahtına çıkan Cixangirin birçok probləmlə karşılaşmasından yararlanarak pək çok qalayi gəri aldı. Ancak Babürlüləri Əhmədnagardan çıkaramadı. Daha sonra Dəvlətabad Qalasini ələ gəçirmək için mərkəzini Parəndadan Junnar Qalasinə taşıdı. Məlik Anbərin Babürlülərə karşı Dəkkəndə əldə etdiği askəri başarılar Bicapur Sultanı II. İbrahim Adilşahı Babürlülərə karşı onlarla iş birliği yapmaya səvketdi. Məlik Anbər də Bicapur sarayı ilə bağlarını güçləndirmək amacıyla oğlu Fəth Xanı Bicapurun ilk Habəşli asilzadəsi olan Yakūt Xanın kızı ilə əvləndirdi (1599). Ardından Babürlülərlə savaş təkrar başladı. Dəkkən Valisi Abdürrahim Xan-ı Xanan, Məlik Anbər karşısında başarısız oldu. Məlik Anbərin ordusu düşmana baskınlar düzənləyərək ağır kayıplar verdirdi. 1610da II. Murtaza Nizamşah azlədilip zəhirləndi və III. Burxan Nizamşah tahta gəçirildi. Bu dönəmdə Maharaştrada stratəjik önəmə sahip bir yər olan Khirkiyi (Əvrəngabad) kəndisinə yəni mərkəz ədinən Məlik Anbər, Bankottan Bəssəinə, günəydəki Bicapur sınırlarına, günəydoğudaki Bidərdən kuzəydəki Xandəşə kadar büyük bir alanda hakimiyət qurdu. Balaghat (Günəy Bərar) bölgəsi də Nizamşahi Dəvlətinin sınırları içərisində bulunmaktaydı. Məlik Anbərin çabalarıyla Nizamşahilər yənidən güçlü və itibarlı bir dəvlət halinə gəldi. Ancak Cixangir Şah, 1617də oğlu Hürrəm kumandasında Məlik Anbərə karşı yəni bir harəkat başlatınca zor durumda kalan Məlik Anbər, Babürlülərdən aldığı qalaləri təslim ədərək anlaşma yaptı. Məlik Anbər, barışın sağlanmasının ardından ordunun güçlənməsi və halkın rəfahının iyiləştirilməsi için çalıştı. Köylü və çiftçilərin yararına rəformlar yaptı. Yolların güvənliğini sağladı. Kanal, tünəl və sarnıçlar inşa etdirdi. Habəşlilərin də yər aldığı bağımsız bir askəri güç oluşturdu. İstihbarat sistəmini yənidən düzənlədi. Əğitim qurumlarını gəliştirdi.

Məlik Anbərin ölümü (1035/1626) üzərinə onun yərinə naiblik makamına gətirilən büyük oğlu Fəth Xan ordu üzərində hakimiyət quramadı. Bicapura karşı giriştiği savaşı kaybədincə Nizamşahi sarayında aləyhinə planlar qurulmaya başlandı. Bu sırada III. Burxan Nizamşah bir suikast sonucu öldürüldü (1041/1632). Fəth Xan, III. Burxan Nizamşahtan sonra on yaşındaki Şəhzadə Hüsəyin Nizamşahı tahta gəçirdi. Ancak Nizamşahi kumandanları kəndisiylə iş birliği yapmayı rəddədincə Dəvlətabad Qalasini Babürlülərə təslim ədərək Şah Cixanın hizmətinə girdi. Diğər Nizamşahi kumandanları isə xanədan mənsuplarından birini III. Murtaza Nizamşah unvanıyla Nizamşahilərin yəni sultanı ilan ədən Maratha prənsi ətrafında birləştilər (Əylül 1633). Şah Cixan 1636 Şubatında savaş için Dəvlətabada gəlincə Maratha prənsi karşı koyamayıp III. Murtaza Nizamşahı Babürlülərə təslim etdi. Böyləcə Nizamşahilər xanədanı sona ərmiş oldu.

Nizamşahilər dönəmində kültür və sanatta ilərləmə kaydədildi. Əhmədnagar, Dəvlətabad, Jalna, Junnar, Paitxan və Khirkidə çəşitli mimari əsərlər inşa ədildi. Məlik Əhməd, Nikapurda kazandığı zafərdən sonra burada Bağ-ı Nizam adıyla anılan muhtəşəm bir bahçə ilə güzəl əsərlər yaptırdı. Nizamşahilər şəhir və kasabalar, büyük camilər, saray və bahçələr yaptırdılar; əğitim və öğrətimi, ilmi faaliyətləri dəstəklədilər. Məlik Əhməd tarafından qurulan Əhmədnagar X. (XVI.) yüzyılda Hindistanın ən məşhur şəhirlərindən biriydi. Əkbər Şahın sarayında məliküş-şuara olan Fəyzi-i Hindi, 1591də Əhmədnagara özəl bir təmsilci olarak gəldiğində şəhrin güzəlliği və haşməti karşısında şaşkınlığını gizləyəməmişti. Nizamşahilər dönəmində Portəkizlilərlə qurulan dostça ilişkilər nəticəsində dəniz ticarətində büyük ilərləmə sağlanmıştır.

1636-cı ildə Sultan Şahcahan Əhmədnaqar sultanlığını öz dövlətinə birləşdirmişdi.

Sultanlıqda din və məzhəb[redaktə]

1537-ci ildə Bürhan Nizamşah şiəliyi qəbul etdi.[1].

Hökmdarları[redaktə]

  1. I Əhməd Nizamşah 1490 – 1510
  2. Bürhan Nizamşah 1510 – 1553
  3. I Hüseyn Nizamşah 1553 – 1565
  4. I Mürtəza Nizamşah 1565 – 1588
  5. II Miran Hüseyn Nizamşah 1588 – 1589
  6. İsmayıl Nizamşah 1589 – 1591
  7. II Bürhan Nizamşah 1591 – 1595
  8. İbrahim Nizamşah 1595 – 1596
  9. II Əhməd Nizamşah 1596
  10. Bahadur Nizamşah 1596 – 1600
  11. II Mürtəza Nizamşah 1600 – 1610
  12. III Bürhan Nizamşah 1610 – 1631
  13. III Hüseyn Nizamşah 1631 – 1633
  14. III Mürtəza Nizamşah 1633 – 1636.

İstinadlar[redaktə]

  1. Рыжов К. В. Все монархи мира: Мусульманский Восток. XV—XX вв.: Справочник. — М.: Вече, 2004. — 544 с., С. 357

Həmçinin bax[redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə]