Əliheydər Orucov

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Əliheydər Orucov
Əliheydər Abbas oğlu Orucov
Doğum tarixi 25 noyabr 1905(1905-11-25)
Doğum yeri Quba (şəhər)
Vəfat tarixi 26 oktyabr 1988(1988-10-26)
Milliyyəti azərbaycanlı
Təhsili

Orucov Əliheydər Abbas oğlu — filologiya elmləri doktoru, professor (1966). Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü (1968), Azərbaycan SSR EA Rəyasət Heyəti yanında Terminologiya Komitəsi sədrinin müavini işləmişdir.

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Əliheydər Orucov noyabrın 25-i 1905-ci ildə Quba şəhərində anadan olmuşdur. İlk təhsilini Quba şəhərində alan Ə.Orucov, 1922-ci ildə Bakı şəhərinə gəlmiş və burada əmək fəaliyyətinə başlamışdır.

1923-1926-cı illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetinin Filologiya fakültəsində təhsil almış, 1926-cı ildə oranı bitirmişdir. Həmin dövrdə o, "Gənc İşçi" qəzetində məsul katib vəzifəsində çalışmışdır.[1]

Ə.Orucov 1940-cı ildə ekstern olaraq S.M.Kirov adına Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsini bitirmişdir.

O, 26 oktyabr 1988-ci ildə vəfat etmişdir.

Elmi fəaliyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Ə.Orucov lüğətçilik fəaliyyətinə Ruhulla Axundovun rəhbərliyi ilə başlamış, sonra isə görkəmli akademik Heydər Hüseynovun bilavasitə başçılığı altında işlərini davam etdirmişdir. 1940-cı ildən sonrakı dövrü Ə.Orucovun elmi-əməli fəaliyyətinin lüğətçilik dövrü adlandır olar. Ə.Orucov SSRİ Elmlər Akademiyasının Azərbaycan filialı Lüğətçilik İnstitutuna kiçik elmi işçi vəzifəsinə qəbul olunmuş, 1942-ci ildə baş elmi işçi vəzifəsinə irəli çəkilmişdir. O, 1944-cü ildə Lüğət şöbəsinə müdir təyin olunmuş və 43 ildən artıq Elmlər Akademiyasında lüğətçilik işinə rəhbərlik etmişdir.

1947-ci ildə Ə.Orucov "İlk Azərbaycan qəzeti "Əkinçi"nin dili" mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə etmiş və filologiya elmləri namizədi alimlik dərəcəsini almışdır. O, 1940-1946-cı illərdə Heydər Hüseynov və Yusif Mirbabayevlə birlikdə dördcildlik "Rusca-azərbaycanca lüğət"in əsas tərtibçilərindən biri olmuşdur. Gərgin əməyin məhsulu olan həmin lüğətə görə Ə.Orucov mərhum akademik H.Hüseynov, Y.Mirbabayevlə birlikdə 1948-ci ildə Dövlət mükafatına layiq görülmüşdü.

Mükəmməl lüğət sayılan dördcildlik "Rusca-azərbaycanca lüğət" öz dövründə elmi ictimaiyyət tərəfindən böyük rəğbətlə qarşılanmış və yüksək qiymətləndirilmişdir.

Ə.Orucov fəaliyyət göstərdiyi müddətdə Elmlər Akademiyasının buraxdığı bütün lüğətlərin əsas tərtibçilərindən və redaktorlarından biri olmuşdur. O, "Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti"nin A-Q hərflərini əhatə edən I cildinin tərtibi üzərində 14 il işləmişdir. Gərgin və uzun elmi tədqiqat nəticəsində yaranmış "Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti" lüğətçilərin və leksikoqrafların fikrincə, türkdilli xalqların izahlı lüğətlərinin yaranması yolunda atılan ilk addım və gözəl bir nümunədir. Ə.Orucovun "Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti"nin həm əsas tərtibçilərindən biri, həm də redaktoru olduğu 2-ci (D-İ hərfləri) və 3-cü (K-P hərfləri) cildləri də ictimaiyyətin ixtiyarına verilmişdir.

Mükafatları[redaktə | əsas redaktə]

Ə.Orucov müxtəlif vaxtlarda medal və fəxri fərmanlarla təltif olunmuşdur.

  • 1940-1946-cı illərdə Heydər HüseynovYusif Mirbabayevlə birlikdə dördcildlik "Rusca-azərbaycanca lüğət"in əsas tərtibçilərindən biri olmuşdur. Həmin lüğətə görə Ə.Orucov, akademik H.Hüseynov və Y.Mirbabayevlə birlikdə 1948-ci ildə III dərəcəli Stalin mükafatına (sonradan SSRİ Dövlət mükafatı) layiq görülmüşdür.
  • 1976-cı ildə "Şərəf nişanı" ordeni ilə təltif edilmişdir.

Davamçıları[redaktə | əsas redaktə]

Ə.Orucov görkəmli lüğətçilər Soltanməcid Qənizadə, Ruhulla Axundov, Heydər Hüseynov və başqa alimlərin yolunu və ənənələrini şərəflə davam etdirmiş və öz davamçılarını da yetişdirmişdir. Onun rəhbərliyi altında Bəhruz Abdullayev, Nərgiz Rəhimzadə, Zərrintac Tağıyeva, Müzahirə Paşayeva, Gəray Yusifov, Şərqiyə Paşayeva, Nigar Xəlifəzadə, İsmayıl Məmmədli, Nadir Məmmədli və digər tanınmış lüğətçi mütəxəssislər yetişmişdir.

Respublikamızda Ə.Orucovun şərəfli yolunu uğurla davam etdirən tanınmış lüğətçilər var. Filologiya elmləri doktoru, professor Nadir Məmmədli.

AMEA-nın Lüğətçilik şöbəsi "Azərbaycan dilinin yeni sözlər lüğəti" (kollektiv), "Azərbaycan dilində şəxs adları lüğəti" (Bəhruz Abdullayev), "Azərbaycan dilinin ixtisarlar lüğəti" (kollektiv), "Azərbaycanca-rusca danışıq kitabı" (İsmayıl Məmmədli, Nadir Məmmədli, Nigar Xəlifəzadə), "Klassik Azərbaycan ədəbiyyatında işlənən ərəb və fars sözləri lüğəti" (B.Abdullayev, M.Əsgərli, H.Zərinzadə; iki cilddə), "Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti" (kollektiv) (4 cildlik), "S.Vurğunun bədii dilinin izahlı lüğəti" (kollektiv) kimi əsərləri tərtib edib nəşr etdirmişdir. Hazırda nəinki respublikamızda, həmçinin xarici ölkələrdə də istifadə olunan lüğətlər mövcuddur: tanınmış dilçi-alim prof. F.Y.Veysəllinin müəllifliyi və redaktəsilə hazırlanmış ikicildlik "Dilçilik Enskilopediyası" (2008), prof. O.İ.Musayevin tərtib etdiyi və redaktoru olduğu "İngiliscə-Azərbaycanca lüğət" (2003), prof. N.Ç.Vəliyevanın tərtib etdiyi, akademik A.Axundovun redaktəsilə üçdilli "Azərbaycanca-ingiliscə-rusca frazeoloji lüğət"i (2010), prof. N.B.Məmmədlinin tərtib etdiyi "Çağdaş türk ədəbi dilinin izahlı omonimlər sözlüyü" (1995) və s. buna nümunə ola bilər. Bundan başqa, tanınmış dilçi F.Y.Veysəllinin ümumi rəhbərliyi ilə lüğətçilik şöbəsində yeni "Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti" çapa hazırlanmaqdadır.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]