Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin II Nazirlər Kabineti

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ikinci hökumət kabineti səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Jump to navigation Jump to search
II Hökümət kabinetinin baş naziri Fətəli xan Xoyski

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ikinci hökumət kabinetiAzərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ali icra hakimiyyəti orqanı.[1]

Arxa fon[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycan Milli Şurası və Hökumətinin həyata keçirmək istədiyi tədbirlərin "həddindən çox demokratik" istiqamətindən narazı qalan Azərbaycan burjuaziyası və mülkədarlarının müəyyən dairələrinin təsirilə Nuru paşa Azərbaycan Milli Şurası və Hökumətini şübhə ilə qarşıladı. İyunun 16-da Gəncəyə gələn Azərbaycan Milli Şurasının iyunun 17-də Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin sədrliyi ilə iki iclası keçirildi.[2]

Birinci qapalı iclas iyunun 17-də saat 12-də şəhər idarəsinin binasında toplandı. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökumətinin sədri Fətəli xan Xoyski söz alaraq bildirdi ki, Məhəmməd Əmin RəsulzadəMəmməd Həsən Hacınski ilə birlikdə onlar Qafqazdakı türk ordusunun komandanı Nuru paşanın yanında olmuş və Tiflisdə yaradılmış Milli Şura və Azərbaycan Hökuməti haqqında ona məlumat vermişlər. Nuru paşa cavabında bildirib ki, bir əsgər kimi o, mülki işlərlə kifayət qədər tanış deyil, ona görə də bu barədə onun mülki işlər üzrə müşaviri Əhməd bəy Ağaoğluna müraciət etsinlər. Əhməd bəy Ağaoğlu ilə görüşlərindən bəhs edən Fətəli xan Xoyski məlumat verdi ki, danışıq zamanı Əhməd bəy Ağaoğlu Türkiyə hökumətinin və onun Gəncədəki nümayəndəliyinin Azərbaycanın daxili işlərinə qarışmayacağını bildirdi, lakin Milli Şuranın yeni Hökumət yaradaraq özünü buraxmasını tələb etdi.

Müvəqqəti Hökumətin hüquq və vəzifələri haqqındakı ikinci sənəddə qeyd olunurdu ki, Azərbaycan Hökumətinə Azərbaycanın dövlət istiqlaliyyətini və mövcud siyasi azadlıqları ləğv etmək, aqrar və digər bu kimi mühüm inqilabi əhəmiyyətli qanunları dəyişdirmək səlahiyyəti verilmir. Azərbaycan Hökuməti altı aydan gec olmayaraq Müəssislər Məclisini çağırmalıdır. Hökumət qalan məsələlərdə bütün səlahiyyətlərindən istifadə etməkdə sərbəst idi.[3]

II Hökümət kabinetinin yaradılması[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycan Milli Şurası iyunun 17-də Fətəli xan Xoyskinin sədrliyi ilə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ikinci hökumət kabinəsinin tərkibini təsdiq etdi.[1]

Hökümət kabinetinin tərkibi[redaktə | əsas redaktə]

Şəkli Adı, atasının adı və soyadı Vəzifəsi Müddət Doğulduğu/öldüyü il Partiyalığı
1
Fatali Khan Khoysky.jpg
Fətəli xan Xoyski
Nazirlər Şurasının sədri və ədliyyə naziri
17 iyun – 6 oktyabr 1918
1875 – 1920
bitərəf
2
Məmmədhəsən Cəfərqulu oğlu Hacınski.jpg
Məmmədhəsən Hacınski
Xarici işlər naziri;
Dövlət nəzarəti naziri (müvəqqəti)
17 iyun – 6 oktyabr 1918
1875 – 1931
Müsavat Partiyası logo.jpg
Müsavat Partiyası
3
Nesib bey Yusifbeyli (Mucadile. Birinci Hisse. Istiqlalin Beshiyi (2006)).JPG
Nəsib bəy Yusifbəyli
Xalq maarifi və dini etiqad naziri
17 iyun – 6 oktyabr 1918
1881 – 1920
Müsavat Partiyası logo.jpg
Müsavat Partiyası
4
Behbud Khan Javanshir.jpg
Behbud xan Cavanşir
Daxili işlər naziri
17 iyun – 6 oktyabr 1918
1877 – 1921
bitərəf
5
Khosrov bey Sultanov.jpg
Xosrov Paşa bəy Sultanov
Əkinçilik naziri
17 iyun – 6 oktyabr 1918
1879 – 1943
Müsavat Partiyası logo.jpg
Müsavat Partiyası
6
Khudadat bey Rafibeyli.jpg
Xudadat bəy Rəfibəyli
Səhiyyə və sosial təminat naziri
17 iyun – 6 oktyabr 1918
1878 – 1920
bitərəf
7
Khudadat bey Malik-Aslanov.jpg
Xudadat bəy Məlik-Aslanov
Yollar naziri;
Poçt və teleqraf naziri (müvəqqəti)
17 iyun – 6 oktyabr 1918
1879 – 1935
bitərəf
8
Ağa Aşurov1.jpg
Ağa Aşurov
Ticarət və sənaye naziri
17 iyun – 6 oktyabr 1918
1880 – 1936
bitərəf
9
Əbdüləli bəy Əmircanov.jpg
Əbdüləli bəy Əmircanov
Maliyyə naziri
17 iyun – 6 oktyabr 1918
1870 – 1948
bitərəf
10
Topch.jpg
Əlimərdan bəy Topçubaşov
Portfelsiz nazir
17 iyun – 6 oktyabr 1918
1863 – 1934
bitərəf
11
Musa bəy Rəfiyev.jpg
Musa bəy Rəfiyev
Portfelsiz nazir
17 iyun – 6 oktyabr 1918
1888 – 1938
Müsavat Partiyası logo.jpg
Müsavat Partiyası
12
Khalil bey Khasmamedov.JPG
Xəlil bəy Xasməmmədov
Portfelsiz nazir
17 iyun – 6 oktyabr 1918
1875 – 1947
Müsavat Partiyası logo.jpg
Müsavat Partiyası

Hökümət kabinetinin hakimiyyət dövrü[redaktə | əsas redaktə]

II Hökümət kabineti 17 iyun 1918-ci ildən, 7 dekabr 1918-ci ilə qədər hakimiyyətdə olmuşdur.

Fəaliyyəti[redaktə | əsas redaktə]

İclasın sonunda çıxış edən Fətəli xan Xoyski bildirdi ki, onun yaratdığı yeni Hökumətin başlıca vəzifəsi Azərbaycanın azadlığı və istiqlaliyyəti uğrunda mübarizə olacaqdır.

Fətəli xan Xoyskinin təşkil etdiyi ikinci Hökumət Gəncədə çox çətin və mürəkkəb bir şəraitdə fəaliyyətə başladı. Sonralar Azərbaycan Parlamentinin ilk iclasında Fətəli xan Xoyski demişdi:

" "Hökumətimiz öylə bir zamanda təşkil edilmişdi ki, bir kənddən o biri kəndə getmək qorxulu idi. Gecə yatanda sabaha çıxmağa ümid yox idi. Heç kəsin irzi, namusu, canı, malı əmniyyətdə deyildi... Poçt-teleqraf yox idi. Bir kağız yollamaq belə mümkün deyildi. O vaxt idi ki, maliyyatdan Hökumət əlində heç bir şey yox idi. Hökumətə lazım olan idarələrin hamısı başdan-başa dağılmış, xidmətçilər qaçmışdılar. İdarələrin adı var idisə də, özü yox idi. Hərə başına beş-on adam yığıb bir Hökumət, bir qanun düzəltmişdi". "

Yaranmış çətin və mürəkkəb şəraitdə Fətəli xan Xoyski Hökumət aparatının təşkili işini davam etdirdi. Nazirlər Şurası və ayrı-ayrı nazirliklərin idarə aparatı yaradıldı. İyunun 27-də Fətəlixan Xoyski Hökuməti tərəfindən Azərbaycan dili dövlət dili elan olundu. Avqustun 28-də tədris müəssisələrinin milliləşdirilməsi haqqında qərar qəbul edildi. Fətəli xan Xoyski Hökumətinin Gəncədə 1918 il iyunun 19-da qəbul etdiyi ilk qərar bütün Azərbaycanda hərbi vəziyyətin elan edilməsi oldu. Avqustun 11 -də ümumi səfərbərlik elan edildi. 1894-1899 illərdə anadan olmuş kişi cinsindən bütün müsəlman vətəndaşlar orduya çağırıldı.

Xoyski Hökumətinin Gəncə dövründə qəbul etdiyi ən mühüm qərarlardan biri də 1918 il iyulun 15-də FövqəladəTəhqiqat Komissiyasının yaradılması idi. Bu qərara əsasən Birinci dünya müharibəsi (1914-18) illərində Cənubi Qafqaz ərazisində yerli müsəlman əhalisinə qarşı törədilmiş vəhşiliklər və onların əmlaklarına qəsd ilə bağlı məsələlər araşdırılmalı, bu işdə günahkar olan şəxslər aşkar olunub, cinayət məsuliyyətinə cəlb edilməli idilər.[2]

Hökümət kabinetinin Bakı dövrü[redaktə | əsas redaktə]

1918 il sentyabrın 15-də Azərbaycan və türk hərbi qüvvələrindən ibarət Qafqaz İslam Ordusu Bakını azad etdi. Sentyabrın 17-də isə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökuməti Bakıya köçdü. Bakı müstəqil Azərbaycanın paytaxtı elan olundu.

Bununla da bütün Şimali Azərbaycan ərazisi Fətəli xan Xoyskinin başçılıq etdiyi Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökumətinin hakimiyyəti altına keçdi.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökuməti Bakıya köçdükdən sonra, 1918 il oktyabrın 6-da Fətəli xan Xoyskinin təşkil etdiyi ikinci Hökumətdə dəyişikliklər edildi və vəzifələr aşağıdakı qaydada yenidən bölüşdürüldü.

Şəkli Adı, atasının adı və soyadı Vəzifəsi Müddət Doğulduğu/öldüyü il Partiyalığı
1
Fatali Khan Khoysky.jpg
Fətəli xan Xoyski
Nazirlər Şurasının sədri
6 oktyabr – 7 dekabr 1918
1875 – 1920
bitərəf
2
Behbud Khan Javanshir.jpg
Behbud xan Cavanşir
Daxili işlər naziri;
Ticarət və sənaye naziri (icra edən)
6 oktyabr – 7 dekabr 1918
1877 – 1921
bitərəf
3
Topch.jpg
Əlimərdan bəy Topçubaşov
Xarici işlər naziri
6 oktyabr – 7 dekabr 1918
1863 – 1934
bitərəf
4
Məmmədhəsən Cəfərqulu oğlu Hacınski.jpg
Məmmədhəsən Hacınski
Maliyyə naziri
6 oktyabr – 7 dekabr 1918
1875 – 1931
Müsavat Partiyası logo.jpg
Müsavat Partiyası
5
Nesib bey Yusifbeyli (Mucadile. Birinci Hisse. Istiqlalin Beshiyi (2006)).JPG
Nəsib bəy Yusifbəyli
Xalq maarifi naziri
6 oktyabr – 7 dekabr 1918
1881 – 1920
Müsavat Partiyası logo.jpg
Müsavat Partiyası
6
Khudadat bey Malik-Aslanov.jpg
Xudadat bəy Məlik-Aslanov
Yollar naziri
6 oktyabr – 7 dekabr 1918
1879 – 1935
bitərəf
7
Khosrov bey Sultanov.jpg
Xosrov Paşa bəy Sultanov
Əkinçilik və dövlət əmlakı naziri
6 oktyabr – 7 dekabr 1918
1879 – 1943
Müsavat Partiyası logo.jpg
Müsavat Partiyası
8
Ağa Aşurov1.jpg
Ağa Aşurov
Poçt və teleqraf naziri
6 oktyabr – 7 dekabr 1918
1880 – 1936
bitərəf
9
Khalil bey Khasmamedov.JPG
Xəlil bəy Xasməmmədov
Əfliyyə naziri
6 oktyabr – 7 dekabr 1918
1875 – 1947
Müsavat Partiyası logo.jpg
Müsavat Partiyası
10
Khudadat bey Rafibeyli.jpg
Xudadat bəy Rəfibəyli
Xalq səhiyyəsi naziri
6 oktyabr – 7 dekabr 1918
1878 – 1920
bitərəf
11
Musa bəy Rəfiyev.jpg
Musa bəy Rəfiyev
Himayədarlıq və dini etiqad naziri
6 oktyabr – 7 dekabr 1918
1888 – 1938
Müsavat Partiyası logo.jpg
Müsavat Partiyası
12
İsmayıl xan Ziyadxanov.jpg
İsmayıl xan Ziyadxanov
Hərbi işlər üzrə müvəkkil
6 oktyabr – 7 dekabr 1918
1867 – 1920
bitərəf
13
Əbdüləli bəy Əmircanov.jpg
Əbdüləli bəy Əmircanov
Dövlət müfəttişi
6 oktyabr – 7 dekabr 1918
1870 – 1948
bitərəf

Bakıya köçdükdən sonra Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökuməti istər ictimai-siyasi, istərsə də təsərüfat və mədəni quruculuq sahəsində daha mühüm tədbirlər həyata keçirməyə başladı. Müəssislər Məclisinin çağırılması işinin təşkili üçün Nazirlər Şurasının sədri, daxili işlər və xalq maarifi nazirlərindən ibarət komissiya yaradıldı. 1918-ci il noyabrın 9-da Azərbaycan Hökuməti Fətəli xan Xoyskinin təqdimatı ilə ölkənin üçrəngli bayrağını təsdiq etdi.[3]

Milli Şuranın yenidən fəaliyyətə başlaması[redaktə | əsas redaktə]

1918 il iyunun 17-də Gəncədə öz fəaliyyətini dayandırmış Azərbaycan Milli Şurası həmin il noyabrın 16-da Bakıda yenidən fəaliyyətə başladı. İlk iclasda çıxış edən Fətəli xan Xoyski Milli Şura üzvlərinə müraciət edərək bildirdi ki, Hökumətin Müəssislər Məclisini çağırmaq işinin təşkilinə vaxtı çatmadığı üçün Milli Şuradan bu işin icrasını öz üzərinə götürməsini xahiş edir. Bu təkliflə razılaşan Milli Şura özünün noyabrın 19-da Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin sədrliyi ilə keçən iclasında 120 nəfərdən ibarət Parlament yaratmaq haqqında Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökuməti tərəfindən təqdim olunmuş qanun layihəsini qəbul etdi. Milli Şuranın sədri tərəfindən imzalanmış " Bütün Azərbaycan əhalisinə!" müraciəti noyabrın 29-da dərc edildi. Həmin qanuna əsasən 1918 il dekabrın 7-də Hacı Zeynalabdin Tağıyevin Nikolayev küçəsindəki (indiki İstiqlaliyyət küçəsi) qız məktəbinin (indiki Əlyazmalar İnstitutu) binasında Azərbaycan XalqCümhuriyyəti Parlamentinin ilk iclası keçirildi. İclas Milli Şuranın sədri Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin giriş nitqi ilə açıldı. Parlamentin rəhbər orqanları seçildikdən sonra Hökumətin fəaliyyəti barədə məruzə üçün söz Azərbaycan XalqCümhuriyyəti Hökumətinin sədri Fətəli xan Xoyskiyə verildi. O, öz Hökumətinin çox mürəkkəb tarixi şəraitdə gördüyü işlər barədə geniş hesabat verdi. Fətəli xan Xoyski məruzəsinin sonunda dedi.

" "Qüvvəmiz qədər vəzifəmizi ifa etdik. Hələ çox şey edə bilməmişik, amma bunu cürətlə deyə bilərəm ki, Hökumətin nöqsanları ilə bərabər, yol göstərən işıqlı ulduzu bu şüar olmuşdur: Millətin Hüququ,İstiqlalı, Hürriyyəti! Fəaliyyətimizdə xətalar işlətmişiksə də, həmişə fikrimiz bu olmuşdur. Hökumət çalışmışdır ki, öz nüfuzunu millətin gözündə itirməsin". "

Fətəli xan Xoyski öz Hökumətinin istefasını qəbul etməyi yeni yaranmış Parlamentdən xahiş etdi.

Hökümət kabinetinin buraxılması[redaktə | əsas redaktə]

Parlament ikinci Hökumətin istefasını qəbul etdi. Yeni - üçüncü Hökumət kabinəsinin təşkili və ona rəhbərlik yenə də Fətəli xan Xoyskiyə tapşırıldı. Parlamentin sədr müavini Həsən bəy Ağayevlə Fətəli xan Xoyskinin arasında gedən yazış malardan da görünür ki, Fətəli xan Xoyski yeni Hökumətin təşkilindən imtina etmiş, yalnız Həsən bəy Ağayevin təkidli xahişindən sonra o, bu işə razılıq vermişdir.[1]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  • Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti höküməti maddəsi.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,0 1,1 1,2 Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (1918-1920). Parlament. (stenoqrafık hesabat), c.1-2, B., 1998
  2. 2,0 2,1 Paşayev A., Açılmamış səhifələrin izi ilə, B., 2001; Aдpec-календары Aзepбaйджанской Pecnублики нa 1920 год, Б., 1920
  3. 3,0 3,1 Aзepбaйджанская Демократическая Pecnублика (1918-1920). Законодательные акты (сборник документов), Б., 1998.