Lüdviq van Bethoven

Lüdviq van Bethoven
alm. Ludwig van Beethoven‎
Ümumi məlumatlar
Doğum tarixi	güm. 16 dekabr 1770(1770-12-16)[…]
Doğum yeri	Bonn, Köln kürfürstlüyü, Müqəddəs Roma imperiyası[…]
Vəfat tarixi	26 mart 1827(1827-03-26)[…] (56 yaşında)
Vəfat yeri	Vyana, Avstriya imperiyası[…]
Vəfat səbəbi	ehtimal ki, Sirroz
Dəfn yeri	Vyana mərkəzi qəbiristanlığı[d] Verinq[d] Lüdviq van Bethovenin məzarı[d]
Anası	Maria Maqdalena Keveriç
Musiqiçi məlumatları
Fəaliyyəti	bəstəkar
Fəaliyyət illəri	1782–1827
Janrlar	klassik musiqi, Akademik musiqi, opera, simfoniya, sonata
Musiqi alətləri	piano, skripka
Üzvlüyü	Niderland Kral İncəsənət və Elmlər Akademiyası
beethoven.de
Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Lüdviq van Bethoven (alm. Ludwig van Beethoven‎; güm. 16 dekabr 1770^[…], Bonn, Köln kürfürstlüyü^[…] – 26 mart 1827^[…], Vyana^[…]) — alman bəstəkarı, dirijoru və pianoçusu. Qərb musiqisi tarixinin ən nüfuzlu bəstəkarlarından biri hesab olunur. Klassik dövrün musiqi ənənələri daxilində formalaşan Bethovenin yaradıcılığı klassisizmdən romantizmə keçiddə mühüm rol oynamış, simfoniya, piano sonatası və simli kvartet kimi instrumental janrların inkişafına təsir göstərmişdir.

Bethoven Bonnda musiqiçi ailəsində böyümüşdür. İlk musiqi təhsilini atası İohann van Bethovendən almış, sonralar Kristian Qotlob Nefenin şagirdi olmuşdur. 1792-ci ildə Vyanaya köçmüş və burada Yozef Haydn başda olmaqla bir sıra musiqiçilərin yanında təhsilini davam etdirmişdir. Qısa müddətdə virtuoz pianoçu və improvizator kimi tanınmışdır. 1795-ci ildə üç piano triosu, Op. 1 nəşr edilmişdir.

Bethovenin yaradıcılığı ənənəvi olaraq üç əsas dövrə bölünür. İlk dövrdə onun musiqisində Haydn və Volfqanq Amadey Motsartın klassik üslubunun təsiri nəzərə çarpır. Orta dövrdə, xüsusilə 1802-ci ildən sonra, daha fərdi və irihəcmli musiqi formalarına yönəlmişdir. Bu mərhələyə 3-cü (Eroika), 5-ci və 6-cı (Pastoral) simfoniyalar, Fidelio operası, Skripka konserti, Waldstein, Appassionata və Kreutzer sonataları daxildir. Son yaradıcılıq dövrünün əsas əsərləri sırasında Missa solemnis, 9-cu simfoniya, Diabelli variasiyaları, son piano sonataları və son simli kvartetlər yer alır.

Bethoven təxminən 1790-cı illərin sonlarından eşitmə qabiliyyətinin zəifləməsi ilə üzləşmişdir. Problemin getdikcə ağırlaşması onun konsert fəaliyyətini və sosial həyatını məhdudlaşdırsa da, bəstəkarlıq fəaliyyətini davam etdirmişdir. Həyatının son illərində eşitmə qabiliyyəti olduqca zəifləmişdi; araşdırmalara görə, buna baxmayaraq bəzi aşağı tezlikli tonları və qəfil yüksək səsləri ayırd edə bilirdi.

Bethoven bir neçə aylıq ağır xəstəlikdən sonra 26 mart 1827-ci ildə Vyanada, 56 yaşında vəfat etmişdir. 29 martda keçirilən dəfn mərasimində təxminən 10 min nəfərin iştirak etdiyi bildirilir.

Həyatı və fəaliyyəti

Erkən həyatı və təhsili

Bethovenin Bonnda doğulduğu ev. Hazırda burada Bethoven evi muzeyi fəaliyyət göstərir.

Lüdviq van Bethoven eyniadlı babası Lüdviq van Bethovenin nəvəsi idi. Ailənin kökləri o dövrdə Avstriya Niderlandının tərkibində olan, hazırda Belçikada yerləşən Mexelen şəhəri ilə bağlı idi. Soyaddakı van hissəsi ailənin flamand mənşəyini əks etdirirdi.

Bethovenin babası 21 yaşında Bonna köçmüş və Köln kürfürstü Klemens Avqustun sarayında bas müğənnisi kimi fəaliyyətə başlamışdı. 1761-ci ildə sarayın musiqi rəhbəri — Kapellmeister vəzifəsinə yüksəlmişdi.

Onun oğlu və gələcək bəstəkarın atası İohann van Bethoven sarayda tenor kimi çalışır, əlavə gəlir üçün klavişli alətlər və skripka üzrə dərslər verirdi. İohann 1767-ci ildə Maria Maqdalena Keveriçlə evlənmişdir.

Bethovenin dəqiq doğum tarixini təsdiqləyən autentik sənəd qorunmayıb. Müqəddəs Remigius katolik kilsəsinin qeydiyyatında onun 17 dekabr 1770-ci ildə vəftiz edildiyi göstərilir. Həmin dövrdə bölgədə uşaqların doğulduqdan qısa müddət sonra vəftiz olunması adətinə əsasən, 16 dekabr onun ən ehtimal olunan doğum tarixi hesab edilir. Bethoven özü də bu tarixi qəbul edirdi, lakin onu təsdiqləyən ayrıca doğum sənədi məlum deyil.

İohann və Mariya Maqdalenanın yeddi övladı olmuş, onlardan Lüdviq və iki kiçik qardaşı uşaqlıq dövrünü keçə bilmişdir. Kaspar Anton Karl 8 aprel 1774-cü ildə, Nikolaus İohann isə 2 oktyabr 1776-cı ildə doğulmuşdur.

Bethovenin ilk musiqi müəllimi atası idi. Sonralar saray orqanisti Gilles van den Eeden, Tobias Fridrix Pfayfer, Frans Rovantini və saray orkestrinin konsertmeysteri Frans Anton Risdən dərslər almışdır. Musiqi təhsili erkən yaşlarından intensiv xarakter daşıyırdı.

İohann oğlunu Leopold Motsartın uşaqları kimi vunderkind musiqiçi kimi təqdim etməyə çalışırdı. Bethoven 1778-ci ilin martında ilk ictimai çıxışını edərkən yeddi yaşında olsa da, konsert afişasında onun yaşı altı göstərilmişdi.

1780–1792: Bonn

Bethovenin təxminən 1786-cı ilə aid silueti

1780 və ya 1781-ci ildə Bethoven Kristian Qotlob Nefe ilə məşğul olmağa başladı. Nefe ona bəstəkarlıq öyrədirdi. Bethovenin ilk nəşr olunmuş əsəri — klavişli alət üçün variasiyalar toplusu, WoO 63–1783-cü ilin martında çap edildi.

Bethoven 1782-ci ildən saray kapellasında Nefenin köməkçisi kimi fəaliyyət göstərirdi. Əvvəlcə ödənişsiz işləsə də, 1784-cü ildən maaş almağa başladı. İlk üç piano sonatası, WoO 47, 1783-cü ildə nəşr edildi.

Elə həmin il Magazin der Musik jurnalında onun haqqında ilk çap məlumatı yayımlandı. Burada gənc musiqiçinin piano ifaçılığı, notu ilk baxışdan oxuma bacarığı və İohan Sebastyan Baxın Yaxşı temperasiya edilmiş klavir əsərini ifa etməsi qeyd olunurdu.

Bethoven Bonnda fon Broyninq ailəsi ilə yaxın münasibət qurmuşdu. Helene fon Broyninq onun ədəbiyyat və poeziyaya marağını dəstəkləyirdi. Bethoven burada sonralar ömürlük dostlarından biri olmuş Frans Vegeler və gələcək himayədarı qraf Ferdinand fon Valdştaynla tanış olmuşdur.

1787-ci ildə Bethoven Vyanaya qısa səfər etmiş, lakin anasının ağır xəstəliyi səbəbindən Bonna qayıtmışdır. Mariya Maqdalena 1787-ci ilin iyulunda vəfat etmişdir. Atasının alkoqol asılılığının ağırlaşması nəticəsində ailənin maddi təminatının mühüm hissəsi gənc Lüdviqin üzərinə düşmüşdür. 1789-cu ildə atasının pensiyasının yarısının birbaşa Lüdviqə ödənilməsi qərara alınmışdır.

Bu dövrdə Bethoven saray orkestrində viola ifa edirdi. Bunun sayəsində Motsart, Kristof Villibald Qlyuk və Covanni Paiziello kimi bəstəkarların operaları ilə tanış olmuşdur. Orkestrdə bəstəkar Anton Reyxa ilə dostlaşmışdır.

1790–1792-ci illərdə Bethoven bir sıra yeni əsərlər yazdı. Bonn Ədəbiyyat Cəmiyyəti imperator II İosifin ölümü münasibətilə ona kantata sifariş etmişdi (WoO 87). II Leopoldun taxta çıxmasına həsr olunmuş başqa bir kantata WoO 88 nömrəsi ilə tanınır. Hər iki əsər bəstəkarın sağlığında ifa edilməmiş və XIX əsrin sonlarında yenidən aşkar edilmişdir.

Bethoven Yozef Haydnla ehtimal ki, ilk dəfə 1790-cı ilin dekabrında tanış olmuşdur. 1792-ci ilin iyulunda Haydn Londondan Vyanaya qayıdarkən onlar yenidən Bonnda görüşdülər. Bundan sonra Bethovenin Haydnın yanında təhsil alması üçün hazırlıq görüldü.

1792–1802: Vyanada ilk illər

1792-ci ilin noyabrında Bethoven Bonnu tərk edərək daimi yaşamaq üçün Vyanaya köçdü. Şəhərə gəldikdən qısa müddət sonra atasının vəfat etdiyini öyrəndi.

Vyanada ilk illərdə Bethoven diqqətini təhsil və ifaçılığa yönəltmişdi. Haydnın rəhbərliyi altında kontrapunkt öyrənir, İqnats Şuppantsiqdən skripka dərsləri alırdı. Antonio Salyeri ona əsasən italyan vokal bəstəkarlığı üzrə dərslər vermişdir. Haydn 1794-cü ildə İngiltərəyə getdikdən sonra Bethoven kontrapunkt təhsilini İohann Georq Albrextsberqer və başqa müəllimlərlə davam etdirdi.

Bu illərdə Vyana aristokratiyasının bir neçə nümayəndəsi onun himayədarına çevrildi. Onların sırasında knyaz Yozef Frans Lobkovits, knyaz Karl Lixnovski və baron Qotfrid van Sviten vardı.

Haydn və Valdştaynla əlaqələri Bethovenin aristokrat salonlarında pianoçu və improvizator kimi tanınmasına şərait yaratdı. 1793-cü ilə qədər Vyanada virtuoz pianoçu kimi nüfuz qazanmışdı.

1795-ci ilin martında Bethoven Vyanada ictimai konsertlərdə solist kimi çıxış etdi. Həmin il onun üç piano triosu, Op. 1 nəşr olundu. Əsərlər knyaz Lixnovskiyə həsr edilmişdi və kommersiya baxımından uğur qazandı.

1799-cu ildə Bethoven virtuoz pianoçu Yozef Völflə, növbəti il isə Daniel Ştaybeltlə improvizasiya yarışlarında iştirak etmiş və müasirlərinin məlumatına görə üstünlük qazanmışdır.

Onun 8-ci piano sonatası — Patetik, Op. 13–1799-cu ildə nəşr edilmişdir. 1798–1800-cü illərdə ilk altı simli kvartetini, Op. 18 yazmış, 1799-cu ildə isə sonralar böyük populyarlıq qazanan Septeti, Op. 20 tamamlamışdır.

1-ci simfoniyanın premyerası 2 aprel 1800-cü ildə Vyanadakı Burqteatrda keçirilmişdir. 2-ci simfoniya isə 1803-cü ildə ilk dəfə səsləndirilmişdir.

Bu illərdə Bethoven bir sıra gənc musiqiçilərə dərs verirdi. Onun şagirdləri sırasında Ferdinand Ris və gələcək pianoçu-pedaqoq Karl Çerni vardı. 1801-ci ildə Brunsvik ailəsi vasitəsilə Cülyetta Qviççardi ilə tanış oldu. 1802-ci ildə tamamladığı Piano sonatası № 14, Op. 27 № 2-ni ona həsr etdi. Əsər sonradan Ay işığı sonatası adı ilə məşhurlaşdı.

1801-ci ilin yazında Prometeyin məxluqları baletini, Op. 43 tamamladı. 1803-cü ildə An der Wien teatrında təşkil olunan konsertdə 2-ci simfoniya, 3-cü piano konserti və Zeytun dağında Məsih oratoriyası səsləndirildi.

1802–1812: "Qəhrəmanlıq" dövrü

Eşitmə qabiliyyətinin zəifləməsi

Bethoven, təxminən 1804–1805-ci illər. Yozef Villibrord Melerin portreti

Bethoven 1815-ci ildə ingilis pianoçusu Çarlz Nitə eşitmə problemlərinin 1798-ci ildə başladığını bildirmişdi. Eşitmə qabiliyyətinin tədricən zəifləməsi güclü tinnitusla müşayiət olunurdu. 1801-ci ildə dostları Frans Vegeler və Karl Amendaya yazdığı məktublarda vəziyyətini, bunun peşəkar və sosial həyatında yaratdığı çətinlikləri təsvir etmişdir.

Eşitmə itkisinin səbəbi qəti müəyyənləşdirilməyib. Tədqiqatlarda otoskleroz, eşitmə sinirinin degenerasiyası, qurğuşun zəhərlənməsi və başqa ehtimallar irəli sürülmüşdür.

2024-cü ildə Bethovenə aid olduğu müəyyən edilən bəzi saç nümunələrində yüksək qurğuşun konsentrasiyası aşkar edilmişdir. Bu nəticələr eşitmə itkisinin dəqiq səbəbini müəyyənləşdirmir.

Həkiminin tövsiyəsi ilə Bethoven 1802-ci ilin aprelindən oktyabrınadək Vyana yaxınlığındakı Hayligenştadtda yaşadı. Burada sonradan Hayligenştadt vəsiyyətnaməsi adı almış məktubu yazdı. Qardaşlarına ünvanlanan, lakin göndərilməyən məktubda eşitmə itkisi ilə əlaqədar keçirdiyi psixoloji böhranı, intihar haqqında düşüncələrini və sənət naminə yaşamağı davam etdirmək qərarını təsvir etmişdir.

Eşitmə qabiliyyətinin zəifləməsi onun bəstəkarlıq fəaliyyətinə mane olmadı, lakin konsertlərdə pianoçu kimi çıxış etməsini getdikcə çətinləşdirdi və sosial təcridini artırdı. Karl Çerni Bethovenin 1812-ci ilə qədər danışıq və musiqini müəyyən səviyyədə eşidə bildiyini yazmışdır. Son illərində də bəzi aşağı tezlikli və qəfil güclü səsləri ayırd edə bildiyinə dair araşdırmalar mövcuddur.

Qəhrəmanlıq üslubu

Eroika simfoniyasının əlyazmasının titul səhifəsi. Napoleonun adı Bethoven tərəfindən pozulub.

Hayligenştadtdan Vyanaya qayıtdıqdan sonrakı mərhələ Bethoven yaradıcılığının orta və ya "qəhrəmanlıq" dövrünün başlanğıcı kimi qiymətləndirilir. Bu dövrdə onun musiqisi miqyas, dramatizm və formal quruluş baxımından əvvəlki əsərlərindən fərqlənməyə başladı.

Yeni üslubun ilk böyük nümunələrindən biri 1803–1804-cü illərdə yazılmış mi-bemol major 3-cü simfoniya, Op. 55 — Eroika idi. Bethoven əsəri əvvəlcə Napoleon Bonapartla əlaqələndirmiş və partituranın titul səhifəsində "Bonaparte" yazmışdı. Napoleonun 1804-cü ildə özünü imperator elan etməsindən sonra onun adını əlyazmadan pozmuşdur. Simfoniya 1806-cı ildə "böyük bir insanın xatirəsini qeyd etmək üçün" məzmunlu altyazı ilə nəşr edilmişdir.

Eroika əvvəlki simfoniyalarla müqayisədə daha böyük həcmə və miqyasa malik idi. 1805-ci ildəki ilk ifası qarışıq reaksiyalar doğurmuş, dinləyicilərin bir hissəsi əsərin uzunluğunu və quruluşunu tənqid etmiş, digərləri isə onu yüksək qiymətləndirmişdir.

Orta dövrün başqa mühüm əsərləri arasında Razumovski kvartetləri, Waldstein və Appassionata piano sonataları, 4–8-ci simfoniyalar, Zeytun dağında Məsih oratoriyası, Fidelio operası və Skripka konserti yer alır.

1810-cu ildə yazıçı və musiqi tənqidçisi E. T. A. Hofman Allgemeine musikalische Zeitung jurnalında Bethovenin 5-ci simfoniyasına həsr etdiyi resenziyada onun musiqisini romantizmlə əlaqələndirmişdir.

Bu dövrdə Bethovenin əsas gəlir mənbələri əsərlərinin nəşri, konsertlər və aristokrat himayədarları idi. Ən mühüm himayədarlarından biri imperator II Leopoldun kiçik oğlu Avstriyalı ershersoq Rudolf olmuşdur. Rudolf 1803 və ya 1804-cü ildən Bethovendən piano və bəstəkarlıq dərsləri almış, sonralar onun dostuna çevrilmişdir. Bethoven ona 14 kompozisiya, o cümlədən Ersherzog triosu, Op. 97-ni həsr etmişdir.

Bethovenin yeganə operası Fidelio ilk dəfə 1805-ci ilin noyabrında səhnəyə qoyulmuşdur. Fransız ordusunun Vyananı işğalı dövrünə təsadüf edən ilk tamaşa azsaylı auditoriya qarşısında oynanmış və əsərin ilkin versiyası uğur qazanmamışdır. Bəstəkar operanı sonrakı illərdə yenidən işləmişdir.

22 dekabr 1808-ci ildə Bethoven Vyanada irihəcmli müəllif konserti təşkil etdi. Proqramda 5-ci və 6-cı simfoniyaların, 4-cü piano konsertinin, Xor fantaziyasının və başqa əsərlərin ilk ifaları yer almışdır.

1808-ci ildə Vestfaliya kralı Jerom Bonapart Bethovenə Kasseldə Kapellmeister vəzifəsi təklif etdi. Onun Vyanada qalması üçün ershersoq Rudolf, knyaz Kinski və knyaz Lobkovits ildə ümumilikdə 4 min florin ödəməyi öhdələrinə götürdülər.

1809-cu ilin mayında Fransa ordusu Vyananı bombardman edərkən Bethoven qardaşı Kasparın evinin zirzəmisinə sığınmışdır. Müharibə, işğal, nəşriyyat fəaliyyətindəki problemlər və səhhətinin pisləşməsi həmin il yaradıcılıq məhsuldarlığının azalmasına təsir göstərmişdir.

Göte

1809-cu ilin sonunda Bethoven İohann Volfqanq Götenin Egmont faciəsi üçün səhnə musiqisi yazmaq sifarişi aldı. Uvertüra və doqquz əlavə musiqi nömrəsindən ibarət Egmont, Op. 84, 1810-cu ildə tamamlandı.

Bethoven və Göte 1812-ci ildə Teplitsedə şəxsən görüşdülər. Qarşılıqlı marağa baxmayaraq, onların xarakterləri və saray mühitinə münasibətləri fərqlənirdi. Bethoven sonralar Götenin saray atmosferinə həddindən artıq bağlı olduğunu düşünürdü. Bununla belə, Götenin poeziyasına marağını qorudu və onun mətnləri əsasında vokal əsərlər yazdı.

"Ölməz sevgili"

1812-ci ilin iyulunda Teplitsedə olarkən Bethoven "Ölməz sevgili"yə (alm. Unsterbliche Geliebte‎) ünvanlanan uzun sevgi məktubu yazdı. Məktub göndərilməmiş və bəstəkarın ölümündən sonra sənədləri arasında aşkar edilmişdir.

Məktubun ünvanlandığı qadının kimliyi uzun müddətdir müzakirə mövzusudur. Tədqiqatlarda Antoni Brentano, Cülyetta Qviççardi, Tereza Malfatti, Anna Mariya Erdödi və Jozefina Brunsvikin adları irəli sürülmüşdür. Maynard Solomon Antoni Brentano versiyasını müdafiə etmişdir.

Bethoven 1810-cu ildə Tereza Malfattiyə evlilik təklifi etmiş, lakin rədd cavabı almışdı. Für Elise adı ilə tanınan bagatelin mümkün ünvanlarından biri kimi Malfattinin adı göstərilir. İtmiş əlyazmanın başlığının ilk tədqiqatçı Lüdviq Nol tərəfindən səhv oxunması və əsərin əslində Für Therese adlandırılması ehtimalı da irəli sürülmüşdür.

1813–1822: Şöhrət və yaradıcılıqda dəyişikliklər

Ailə məsələləri

1813-cü ilin əvvəlində Bethoven çətin emosional dövr keçirmiş və bəstəkarlıq məhsuldarlığı azalmışdır.

Qardaşı Kaspar uzun müddət vərəmdən əziyyət çəkdikdən sonra 15 noyabr 1815-ci ildə vəfat etdi. Bundan sonra Bethoven Kasparın doqquz yaşlı oğlu Karl üzərində qəyyumluq hüququ uğrunda onun anası Yohanna ilə uzunmüddətli məhkəmə mübahisəsinə başladı.

1816-cı ildə Karlın qəyyumluğunu əldə etsə də, hüquqi mübarizə sonrakı illərdə davam etdi. 1818-ci ildə Bethoven zadəgan mənşəli olduğunu sübut edə bilmədiyinə görə iş mülki məhkəməyə verildi və o, müvəqqəti olaraq təkbaşına qəyyumluq hüququnu itirdi. 1820-ci ildə uzun hüquqi prosesdən sonra qəyyumluğu yenidən əldə etdi.

Bethovenin Karlın həyatına sərt müdaxiləsi onların münasibətlərində gərginlik yaradırdı.

Müharibədən sonrakı Vyana

1813-cü ilin iyununda Napoleon ordusunun Vitoriya döyüşündə məğlub olması Bethovenin yeni əsər yazmasına təkan verdi. İxtiraçı İohann Nepomuk Meltselin təklifi ilə Vellinqtonun qələbəsi, Op. 91 əsərini bəstələdi. Əsər 7-ci simfoniya ilə birlikdə 8 dekabr 1813-cü ildə müharibə qurbanlarına yardım məqsədilə keçirilən konsertdə səsləndirildi.

Konsert uğur qazandı və 12 dekabrda təkrarlandı. 1813–1814-cü illərdə keçirilən bu konsertlər Bethovenin karyerasının maliyyə baxımından ən uğurlu tədbirləri sırasında idi.

1814-cü ildə Fidelionun üçüncü redaksiyası Vyanada müsbət qarşılandı. Həmin ilin aprel və may aylarında Bethoven Ersherzog triosunun ifalarında pianoçu kimi iştirak etdi. Bunlar onun solist kimi son ictimai çıxışları olmuşdur.

1814-cü ildən etibarən ünsiyyət zamanı Meltselin hazırladığı qulaq trubalarından istifadə edirdi. Bu cihazların bir neçəsi hazırda Bonndakı Bethoven evində saxlanılır.

Yaradıcılıqda fasilə

1815–1819-cu illərdə Bethovenin yaradıcılıq məhsuldarlığı yetkin dövrünün başqa mərhələləri ilə müqayisədə azaldı. Buna uzun sürən səhhət problemləri, Karlın qəyyumluğu ilə bağlı məhkəmə işi və musiqi mühitindəki dəyişikliklər təsir göstərirdi.

Bu dövrdə Bethoven Bax, Georq Fridrix Hendel və Covanni Pyerluici da Palestrinanın əsərlərini yenidən öyrənməyə başladı. 1816-cı ildə Uzaqdakı sevgiliyə (An die ferne Geliebte), Op. 98 vokal silsiləsini tamamladı.

1818-ci ildə tamamlanan Hammerklavier sonatası piano ədəbiyyatının mühüm əsərlərindən biri hesab olunur. Onun ilk ictimai ifası 1836-cı ildə Frans List tərəfindən həyata keçirilmişdir.

1818-ci ildən Bethovenin eşitmə qabiliyyətinin ciddi zəifləməsi səbəbindən onunla danışan şəxslər fikirlərini xüsusi dəftərlərə yazmağa başladılar. "Söhbət dəftərləri" adlanan bu sənədlər Bethovenin musiqi, şəxsi həyat, maliyyə və müasirləri haqqında fikirlərinin öyrənilməsi üçün mühüm ilkin mənbələrdəndir.

Bu illərdə piano ustası və dostu Nannette Ştrayxer Bethovenin gündəlik həyatının təşkilində ona yardım etmişdir. 1818-ci ildə ingilis istehsalçısı Tomas Broadvud bəstəkara John Broadwood & Sons firmasının royalını hədiyyə etmişdir.

Yenidən yüksəliş

1819-cu ildə iki hadisə Bethovenin yeni böyük yaradıcılıq layihələrinə başlamasına səbəb oldu. Ershersoq Rudolfun Olomouts arxiyepiskopu təyin edilməsi münasibətilə Missa solemnis, Op. 123 üzərində işləməyə başladı. Eyni vaxtda naşir Antonio Diabellinin verdiyi mövzu əsasında sonradan 33 Diabelli variasiyası, Op. 120 kimi tanınan silsiləni yaratmağa girişdi.

1820-ci ildən naşir Morits Şlezinger Bethovenin son piano sonatalarının və son kvartetlərinin nəşri ilə bağlı onunla əməkdaşlıq edirdi.

1822-ci ilin noyabrında London Filarmoniya Cəmiyyəti Bethovenə yeni simfoniya sifariş etdi. Həmin ay rus knyazı Nikolay Qolitsın ona üç simli kvartet sifariş etmişdir.

1822-ci ildə Anton Şindler Bethovenin ödənişsiz katibi kimi işləməyə başladı. Şindler sonralar bəstəkarın ilk nüfuzlu bioqraflarından biri olsa da, onun Bethoven haqqında bəzi məlumatları və söhbət dəftərlərinə etdiyi müdaxilələr müasir tədqiqatlarda etibarsız hesab edilir.

1823–1827: Son illər

Bethoven, 1823. Ferdinand Georq Valdmüllerin portreti

1823-cü ildə Bethoven uzun müddət üzərində işlədiyi üç mühüm əsəri — Missa solemnis, 9-cu simfoniya və Diabelli variasiyalarını tamamladı.

Missa solemnisin tamamlanmış əlyazmasını 19 mart 1823-cü ildə ershersoq Rudolfa təqdim etdi. Əsərin nəşr və ifa hüquqlarından gəlir əldə etmək məqsədilə partituranın əlyazma nüsxələrini Avropanın müxtəlif saraylarına təklif etmişdi. Fransa kralı XVIII Lüdovik təklifi qəbul edən hökmdarlardan biri olmuş və Bethovenə qızıl medal göndərmişdir.

9-cu simfoniyanın ilk ifası 7 may 1824-cü ildə Vyananın Kärntnertor teatrında Missa solemnisin bəzi hissələri ilə birlikdə keçirildi. Missa solemnisin tam şəkildə ilk ifası isə bundan əvvəl Sankt-Peterburqda knyaz Qolitsının təşəbbüsü ilə baş tutmuşdu.

Vyanadakı konsertdə Bethoven dirijor Mixael Umlaufun yanında dayanaraq tempi göstərsə də, Umlauf əvvəlcədən ifaçılara Bethovenin göstərişlərini nəzərə almamağı tapşırmış və orkestrə faktiki rəhbərliyi özü həyata keçirmişdi.

Skerzonun auditoriyada güclü alqış doğurmasından sonra kontralto solist Karolina Unger Bethoveni tamaşaçılara tərəf çevirmiş və bəstəkar eşidə bilmədiyi alqışları görmüşdür.

24 mayda təşkil edilən ikinci konsert daha az tamaşaçı topladı. Bu, Bethovenin iştirak etdiyi son ictimai konsert olmuşdur.

Sonrakı illərdə əsas yaradıcılıq diqqətini Qolitsının sifariş etdiyi simli kvartetlərə yönəltdi. 1825-ci ildə 12-ci kvartet ilk dəfə səsləndirildi. Həmin ilin aprelində ağır xəstələndikdən sonra sağalma dövründə 15-ci kvartetin yavaş hissəsini yazdı və ona "Sağalmış bir şəxsin Tanrıya müqəddəs təşəkkür nəğməsi" məzmunlu başlıq verdi.

13-cü kvartetin ilkin finalı ifaçılar və auditoriya üçün çətin qəbul edildiyindən naşirin tələbi ilə Bethoven yeni final yazdı. İlkin final ayrıca Große Fuge, Op. 133 kimi nəşr edildi.

Bethoven 14-cü simli kvarteti, Op. 131-i özünün ən mükəmməl əsəri hesab edirdi.

1826-cı ilin avqustunda qardaşı oğlu Karl intihara cəhd etdi. Sağaldıqdan sonra Karl, Bethoven və bəstəkarın qardaşı İohann Qnayksendorf kəndində yaşadılar. Bethoven burada sonuncu simli kvartetini — fa major, Op. 135-i tamamladı. Əsərin son hissəsinin əlyazmasında "Muss es sein?" ("Belə olmalıdırmı?") və cavab olaraq "Es muss sein!" ("Belə olmalıdır!") ifadələrini yazmışdır.

1826-cı ilin noyabrında Op. 130 kvarteti üçün yeni finalı tamamladı. Bu, Bethovenin son tamamlanmış kompozisiyası oldu.

Vəfatı

Bethoven ölüm yatağında. Yozef Danhauzerin 1827-ci il eskizi

1826-cı ilin dekabrında Qnayksendorfdan Vyanaya qayıdarkən Bethoven ağır xəstələndi. Həkim Andreas İqnats Vavrux onda hərarət, sarılıq, bədəndə maye toplanması, ətrafların şişməsi, öskürək və tənəffüs çətinliyi müşahidə etmişdir. Qarın boşluğunda toplanmış mayenin çıxarılması üçün bir neçə tibbi müdaxilə aparılmışdır.

Qardaşı oğlu Karl dekabrda onun yanında qalsa da, 1827-ci ilin yanvarında orduya qoşulmaq üçün ayrıldı. Bundan az sonra Bethoven vəsiyyətnaməsində Karlı yeganə varisi elan etdi.

1827-ci ilin yanvarından Bethovenin müalicəsində doktor İohann Malfatti də iştirak edirdi. Xəstəliyinin ağırlaşdığı xəbəri yayıldıqdan sonra Diabelli, Şuppantsiq, Lixnovski, Şindler, İohann Nepomuk Hummel və Ferdinand Hiller daxil olmaqla dostları onu ziyarət etmişdir. London Filarmoniya Cəmiyyəti ona 100 funt sterlinq göndərmişdir.

24 martda katolik keşiş tərəfindən son dini ayin icra olunmuşdur.

Bethoven 26 mart 1827-ci ildə Vyanada, 56 yaşında vəfat etdi.

Yarılma zamanı qaraciyərdə ciddi zədələnmə və eşitmə sistemi ilə əlaqəli sinirlərdə dəyişikliklər müəyyən edilmişdir. Ölüm səbəbi barədə qaraciyər sirrozu, infeksion hepatit, qurğuşun zəhərlənməsi və başqa ehtimallar irəli sürülmüşdür.

Bethovenin dəfn mərasimi, 29 mart 1827

29 mart 1827-ci ildə Vyanada keçirilən dəfn mərasimində təxminən 10 min nəfərin iştirak etdiyi bildirilir. Frans Şubert və skripkaçı Yozef Mayseder məşəl daşıyanlar arasında idi. Şair Frans Qrilpartserin yazdığı vida nitqini aktyor Haynrix Anşüts səsləndirmişdir.

Bethoven əvvəlcə Vyananın Verinq qəbiristanlığında dəfn edildi. 1863-cü ildə qalıqları elmi araşdırma məqsədilə eksqumasiya olundu. 1888-ci ildə isə Vyana Mərkəzi Qəbiristanlığına köçürüldü və Frans Şubertin məzarının yaxınlığında yenidən dəfn edildi.

Musiqisi

Yaradıcılığının dövrləşdirilməsi

Bethovenin yaradıcılığının üç əsas dövrə bölünməsi XIX əsrdən etibarən musiqişünaslıqda geniş yayılmışdır. Hələ 1818-ci ildə onun əsərlərinin üç dövrə ayrılması təklif edilmiş, sonralar bu model Anton Şindler, Fransua-Jozef Fetis və Vilhelm fon Lents kimi bioqrafların əsərlərində sistemləşdirilmişdir. Sonrakı tədqiqatlarda dövrlərin sərhədləri və onları müəyyənləşdirən əsərlər müxtəlif şəkildə təqdim olunmuşdur.

Bu bölgü mütləq sxem hesab edilmir. O, Bonnda yazılmış erkən əsərləri çox vaxt ayrıca mərhələ kimi nəzərə almır və Bethovenin müxtəlif janrlardakı yaradıcılıq inkişafının eyni sürətlə baş vermədiyini tam əks etdirmir. Piano sonatalarında ardıcıl inkişaf xətti müşahidə oluna bildiyi halda, simfoniyalarda eyni cür xətti inkişaf görünmür. Simli kvartetlər isə üçdövrlü modelə daha aydın uyğun gəlir.

Bonn dövrü, 1782–1792

Bethovenin Bonnda yaşadığı illərə aid təxminən 40 kompozisiya qorunub saxlanılmışdır. Bunlara 1785-ci ilə qədər yazılmış ən erkən əsərlər də daxildir. 1785–1790-cı illərdə onun bəstəkarlıq fəaliyyətinin zəifləməsinin erkən əsərlərinə verilən tənqidi reaksiyalarla əlaqəsi ehtimal edilmişdir.

1785-ci ilə aid üç piano kvarteti, WoO 36, Motsartın skripka sonatalarının təsirini göstərir. Bethoven Bonn dövründə yazdığı əsərlərin əksəriyyətinə sonradan opus nömrəsi verməmişdir.

Musiqişünas Çarlz Rozenə görə, Bonn Vyana ilə müqayisədə daha periferik musiqi mərkəzi idi və gənc Bethoven Haydn və Motsartın yetkin dövr əsərləri ilə məhdud şəkildə tanış ola bilərdi. Onun erkən üslubu müəyyən cəhətlərdən İohann Nepomuk Hummel və Muzio Klementinin musiqisinə daha yaxın idi.

Birinci dövr

Ənənəvi birinci dövr Bethovenin 1792-ci ildə Vyanaya köçməsindən sonra başlanır. 1790-cı illərin ortalarına doğru Haydn və Motsartla əlaqələndirilən Vyana klassik üslubunu mənimsəyərək onu öz musiqi dilinə uyğunlaşdırdı.

1795–1800-cü illərdə yazdığı əsərlər dövrün tipik nümunələri ilə müqayisədə daha böyük miqyaslı idi. Bethoven bəzi sonatalarda üç əvəzinə dörd hissəli quruluşdan, menuet yerinə tez-tez skertsodan, kəskin dinamik kontrastlardan, temp dəyişikliklərindən və xromatik harmoniyadan istifadə edirdi.

Birinci dövrün əsas əsərlərinə 1-ci və 2-ci simfoniyalar, ilk altı simli kvartet, Op. 18, ilk iki piano konserti və ilk iyirmi piano sonatası daxildir.

Orta dövr

Bethovenin orta dövrü eşitmə qabiliyyətinin zəifləməsinin yaratdığı şəxsi böhrandan sonrakı illərlə əlaqələndirilir. Bu mərhələdə qəhrəmanlıq, mübarizə, dramatik qarşıdurma və genişmiqyaslı formal inkişaf kimi xüsusiyyətlər bir sıra əsərlərdə daha qabarıq görünür.

Orta dövrə 3–8-ci simfoniyalar, son iki piano konserti, Üçlü konsert, Skripka konserti, 7–11-ci simli kvartetlər, Waldstein və Appassionata piano sonataları, Kreutzer skripka sonatası və Fidelio operası daxildir.

Bu mərhələ tez-tez "qəhrəmanlıq dövrü" adlandırılsa da, termin bütün orta dövrün əsərlərinə eyni dərəcədə uyğun hesab edilmir. Məsələn, 3-cü və 5-ci simfoniyalar belə xarakteristikaya uyğun gəlsə də, 6-cı (Pastoral) simfoniya və bəzi başqa əsərlər fərqli estetik xüsusiyyətlər göstərir.

Son dövr

Bethovenin son yaradıcılıq dövrünün başlanğıcı adətən 1810-cu illərə aid edilir. Bu illərdə o, Qriqorian xoralları, Palestrina, Bax və Georq Fridrix Hendel daxil olmaqla daha qədim musiqi ənənələrini öyrənirdi.

Son əsərlərində polifoniya, kilsə ladları, fuqa və barokko dövrünün başqa kompozisiya vasitələri mühüm yer tutmağa başladı.

Bu dövrün əsas əsərlərinə son beş piano sonatası, Diabelli variasiyaları, violonçel və piano üçün son iki sonata, son simli kvartetlər, Große Fuge, Missa solemnis və 9-cu simfoniya daxildir.

Son dövr əsərləri formal yeniliklər, kontrapunktun mürəkkəb işlənməsi və fərdi ifadəsi ilə seçilir. 14-cü kvartet, Op. 131, bir-birinə bağlanan yeddi hissədən ibarətdir. 9-cu simfoniyanın finalında isə simfonik orkestrə solistlər və xor əlavə edilmişdir.

Bethovenin pianoları

Bethovenin erkən dövrdə üstünlük verdiyi piano istehsalçılarından biri İohann Andreas Ştayn idi. Qraf Valdştaynın ona Ştayn istehsalı piano hədiyyə etdiyi ehtimal olunur.

1786-cı ildən etibarən Bethoven Ştaynın qızı Nannette ilə evlənmiş piano ustası İohann Andreas Ştrayxerlə əməkdaşlıq edirdi. Ştrayxer 1803-cü ildə öz firmasını yaratdıqdan sonra da Bethoven onun alətlərini yüksək qiymətləndirmişdir.

1803-cü ildə fransız istehsalçısı Sebastyen Erar Bethovenə öz istehsalı olan piano hədiyyə etdi. Alətin rezonans imkanlarının Bethovenin piano üslubuna müəyyən təsir göstərdiyi ehtimal edilmişdir; o, həmin dövrdə Waldstein sonatası üzərində işləməyə başlamışdı.

1818-ci ildə Bethoven John Broadwood & Sons firmasından royal hədiyyə aldı. Bəstəkar alətin daha güclü səslənməsi üçün onun yenidən qurulmasını istəmişdi.

1825-ci ildə isə Konrad Qrafdan dördqat simlər və xüsusi rezonatorla təchiz olunmuş piano sifariş etdi. Məqsəd alətin səsini zəifləmiş eşitmə qabiliyyəti ilə daha yaxşı qavramaq idi, lakin qurğu gözlənilən nəticəni vermədi.

İrsi və təsiri

Musiqiyə təsiri

Musiqi tənqidçisi Aleks Rossa görə, Bethovenin təsiri sonrakı bəstəkarlarla məhdudlaşmayaraq musiqi institutlarının inkişafına da yayılmışdır. Peşəkar orkestr repertuarının və dirijorluq sənətinin inkişafı onun simfoniyalarının geniş və davamlı ifası ilə sıx əlaqəli olmuşdur. Daha güclü və çevik səslənmə imkanlarına tələbi müasir fortepianonun inkişafına təsir edən amillərdən biri kimi qiymətləndirilir.

9-cu simfoniya XIX əsr romantiklərinin, xüsusilə Hektor Berlioz və Rixard Vaqnerin yaradıcılığına mühüm təsir göstərmişdir.

İohannes Bramsın 1-ci simfoniyasının finalındakı mövzulardan biri Bethovenin 9-cu simfoniyasındakı "Sevincə oda" mövzusu ilə assosiasiya edilir. Dirijor Hans fon Bülov buna görə Bramsın əsərini "Bethovenin Onuncu simfoniyası" adlandırmışdır.

Bethovenin doqquz simfoniya yazması sonradan bəstəkarlarla bağlı "doqquzuncunun lənəti" adlanan inancın yaranması ilə əlaqələndirilmişdir.

Muzeylər

Bethovenin Bonnda doğulduğu ev hazırda Bethoven evi (Beethoven-Haus) muzeyidir. Bonn şəhərində Bethovenə həsr olunmuş Beethovenfest festivalı 1845-ci ildən keçirilir. Əvvəllər qeyri-müntəzəm təşkil edilən festival 2007-ci ildən hər il keçirilir.

Vyanada bəstəkarla bağlı bir neçə memorial məkan fəaliyyət göstərir. Probusqassedə yerləşən Bethoven Muzeyi onun Hayligenştadt vəsiyyətnaməsini yazdığı və Eroika simfoniyasının ilk eskizlərini hazırladığı evdə yerləşir.

Vyanadakı Paskvalati evi Bethovenin şəhərdə uzun müddət yaşadığı məkanlardan biri olmuşdur. 5-ci və 6-cı simfoniyaların son redaksiyalarının mühüm hissəsi burada hazırlanmışdır.

ABŞ-nin Kaliforniya ştatında, San-Xose Dövlət Universitetində fəaliyyət göstərən İra F. Brilliant Bethoven Araşdırmaları Mərkəzi bəstəkarın həyat və yaradıcılığına həsr olunmuş muzey və tədqiqat mərkəzidir.

Abidələr

Bonndakı Bethoven abidəsi bəstəkarın doğumunun 75 illiyi münasibətilə 1845-ci ilin avqustunda açılmışdır. Abidənin yaradılması üçün aparılan vəsait toplama kampaniyası dövrün bir sıra musiqiçilərinin diqqətini cəlb etmişdir. Robert Şumanın do major Fantaziya, Op. 17 əsəri və Feliks Mendelsonun Variations sérieuses əsəri ilkin mərhələdə bu kampaniyaya töhfə məqsədilə nəzərdə tutulmuşdu.

Abidənin açılışı ilə əlaqədar keçirilən musiqi festivalı Bonnda ilk Beethovenhalle konsert salonunun sürətlə tikilməsinə təkan vermişdir. Vyanada Bethovenə həsr olunmuş abidə 1880-ci ildə ucaldılmışdır.

Digər mədəni təsirlər

İkinci Dünya müharibəsi zamanı Bethovenin 5-ci simfoniyasının başlanğıc ritmi Morze əlifbasında "V" — "qələbə" (ing. victory) işarəsinin üç nöqtə və bir tire kombinasiyasına uyğun gəldiyi üçün Müttəfiqlər tərəfindən simvolik şəkildə istifadə edilirdi. BBC müharibə dövründə Avropaya yayımlanan bir çox xəbər proqramının başlanğıcında bu motivdən istifadə etmişdir.

2001-ci ildə 9-cu simfoniyanın əlyazması UNESCOnun Dünya yaddaşı reyestrinə daxil edilmişdir.

Voyacer qızıl plastinkasına Bethovenin 5-ci simfoniyasının birinci hissəsi və 13-cü simli kvartetinin Cavatina hissəsi daxil edilmişdir.

Populyar mədəniyyətdə

Entoni Börcessin Mexaniki portağal romanının və onun əsasında Stenli Kubrik tərəfindən çəkilmiş eyniadlı filmin baş qəhrəmanı Aleksin sevimli bəstəkarı Bethovendir. Bəstəkarın musiqisi əsərin və filmin süjetində mühüm rol oynayır.

Çarlz Şultsın Peanuts komiksindəki Şröder personajı da Bethoven musiqisinin həvəskarı kimi təsvir olunur və tez-tez oyuncaq pianoda onun əsərlərini ifa edir.

BBC-nin 2024-cü ildə yayıma başlayan Ludwig serialının baş qəhrəmanı Con Teylor Bethovenə xüsusi maraq göstərir və "Ludwig" adından təxəllüs kimi istifadə edir. Serialın musiqisinin əhəmiyyətli hissəsi Bethoven əsərlərinin işləmələrindən ibarətdir.

Mənbələr

• Albrecht, Theodore. Anton Schindler as destroyer and forger of Beethoven's conversation books: A case for decriminalization // Music's Intellectual History. New York: RILM. 2009. 169–181. ISBN 978-1-932765-05-2.

• Brandenburg, Sieghard, redaktorLudwig van Beethoven: Briefwechsel. Gesamtausgabe. Munich: Henle. 1996. ISBN 978-3-87328-061-8.

• Brendel, Alfred. Music Sounded Out. New York: Farrar, Straus and Giroux. 1991. ISBN 0-37452-331-2.

• Cassedy, Steven. "Beethoven the Romantic: How E. T. A. Hoffmann Got It Right". Journal of the History of Ideas. 71 (1). yanvar 2010: 1–34. doi:10.1353/jhi.0.0071.

• Comini, Alessandra. The Changing Image of Beethoven: A Study in Mythmaking. Santa Fe: Sunstone Press. 2008. ISBN 978-0-86534-661-1.

• Conway, David. Jewry in Music: Entry to the Profession from the Enlightenment to Richard Wagner. Cambridge: Cambridge University Press. 2012. ISBN 978-1-107-01538-8.

• Cooper, Barry, redaktorThe Beethoven Compendium: A Guide to Beethoven's Life and Music (revised). London: Thames and Hudson. 1996. ISBN 978-0-50-027871-0.

• Cooper, Barry. Beethoven. Oxford: Oxford University Press. 2008. ISBN 978-0-19-531331-4.

• Ealy, George Thomas. "Of Ear Trumpets and a Resonance Plate: Early Hearing Aids and Beethoven's Hearing Perception". 19th-Century Music. 17 (3). 1994: 262–273. doi:10.1525/ncm.1994.17.3.02a00050.

• Kerman, Joseph. The Beethoven Quartets. W. W. Norton. 1979. ISBN 978-0-393-00909-5.

• Kerman, Joseph; Tyson, Alan; Burnham, Scott G. Ludwig van Beethoven // Grove Music Online. 2001. doi:10.1093/gmo/9781561592630.article.40026.

• Lockwood, Lewis. Beethoven: The Music and the Life. New York: W. W. Norton. 2005. ISBN 978-0-393-32638-3.

• Mai, F. M. M. "Beethoven's terminal illness and death". Journal of the Royal College of Physicians of Edinburgh. 36 (3). 2006: 258–263. doi:10.1177/1478271520063603021.

• Morris, Edmund. Beethoven: The Universal Composer. London: HarperCollins. 2010. ISBN 978-0-06-075975-9.

• Newman, William S. "Beethoven's Pianos versus His Piano Ideals". Journal of the American Musicological Society. 23 (3). 1970: 484–504. doi:10.2307/830617.

• Rosen, Charles. The Classical Style: Haydn, Mozart, Beethoven. London: Faber. 1972. ISBN 978-0-571-10234-1.

• Ross, Alex. "Deus Ex Musica". The New Yorker. 23 oktyabr 2014.

• Scherer, F. M. Quarter Notes and Bank Notes: The Economics of Music Composition in the Eighteenth and Nineteenth Centuries. Princeton: Princeton University Press. 2004. ISBN 978-0-691-11621-1.

• Schonberg, Harold C. The Lives of the Great Composers. New York: W. W. Norton & Company. 1997. ISBN 978-0-393-03857-6.

• Skowroneck, Tilman. "Beethoven's Erard Piano: Its Influence on His Compositions and on Viennese Fortepiano Building". Early Music. 30 (4). 2002: 523–539. doi:10.1093/em/XXX.4.523.

• Solomon, Maynard. "Beethoven's Productivity at Bonn". Music & Letters. LIII (2). 1972: 165–172. doi:10.1093/ml/LIII.2.165.

• Solomon, Maynard. Beethoven Essays. Harvard University Press. 1990. ISBN 978-0-674-06379-2.

• Solomon, Maynard. Beethoven (2nd revised). New York: Schirmer Trade Books. 1998. ISBN 978-0-8256-7268-2.

• Stanley, Glenn, redaktorThe Cambridge Companion to Beethoven. Cambridge: Cambridge University Press. 2000. ISBN 978-0-521-58074-8.

• Steblin, Rita. "'A dear, enchanting girl who loves me and whom I love': New Facts about Beethoven's Beloved Piano Pupil Julie Guicciardi". Bonner Beethoven-Studien. 8. 2009: 89–152.

• Swafford, Jan. Beethoven: Anguish and Triumph. London: Faber & Faber. 2014. ISBN 978-0-571-31255-9.

• Taruskin, Richard. Music in the Seventeenth and Eighteenth Centuries. Oxford: Oxford University Press. 2010. ISBN 978-0-19-538482-6.

• Thayer, Alexander Wheelock; Krehbiel, Henry Edward; Deiters, Hermann; Riemann, Hugo. The Life of Ludwig van Beethoven (2nd). New York: Beethoven Association. 1921. OCLC 422583.

• Thayer, Alexander Wheelock. Forbes, Elliot (redaktor). Thayer's Life of Beethoven. 1. Princeton: Princeton University Press. 1967a. ISBN 978-0-691-02717-3.

• Thayer, Alexander Wheelock. Forbes, Elliot (redaktor). Thayer's Life of Beethoven. 2. Princeton: Princeton University Press. 1967b. ISBN 978-0-691-02718-0.

• Tyson, Alan. "Beethoven's Heroic Phase". The Musical Times. 110 (1512). fevral 1969: 139–141. doi:10.2307/952790.

Xarici keçidlər

• Bethoven evi — Bonn
• Lüdviq van Bethovenin partituraları — IMSLP
• Bethoven — BBC Radio 4, In Our Time
• Lüdviq van Bethoven — Project Gutenberg
• Lüdviq van Bethoven — Internet Archive