Domlar

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Domlar
Dom man2 kurta eastbengal1860.jpg
Dom olan bir kişinin portreti (1860-cı illər)
Ümumi sayı
2,158,400 (Təxmini[1])
Yaşadığı ərazilər
Orta ŞərqŞimali Afrika
Dili

Domari dili, Fars dili, Ərəb dili (həmçinin müxtəlif ləhçələr), Azərbaycan dili, Kürd dili, Türk dili, Puştu dili, Suriya dili, İvrit dili

Dini

Qaraçı dini, İslam, Xristianlıq

Qohum xalqlar

Qaraçılar, Lomlar, Dombalar, digər Hind-Ari xalqları

Domlar ("Doma" və ya "Domi" olaraq da adlandırılırlar; ərəb دومي‎‎دومي‎‎ / ALA-LC: Dūmī , دومري / Dūmrī ; Misir Ərəbcəsi: هناجره‎‎  Hanagra ) — Orta Şərqdə, Şimali Afrikada, Qafqazda, Mərkəzi Asiyada və Hindistan yarımqitəsində yaşayan Hind-Ari etnosu.

Mədəniyyət[redaktə | əsas redaktə]

Domların şifahi ənənələri var və mədəniyyəttarixlərini, musiqi, poeziyarəqslə ifadə edirlər. İlk olaraq qaraçıların bir budağı olduqlarına inanırdılar, lakin Domari dili üzərinə edilən son araşdırmalar, yəqin ki, VI əsrdə qaraçılara müqayisədə Hindistan yarımqitəsindən ayrıldıqlarını göstərir.[2][3]

Qaraçıların özlərini təyin etmələri üçün dünya səviyyəsində istifadə edilən adları, roman dilində də kişi mənasını verən "Htom" terminidir.[4] Rom, Dom və Lom sözləri, VI əsrdə fərqli qaraçı xalqlarını təsvir etmək üçün istifadə edilirdi. Bir neçə qəbilələr Qərbi Avropaya qədər getmişdilər. Qərbi Avropadakılar Romlar, İran və Türkiyədə qalanlar isə Domlar adlandırmışdılar.[5]

Müxtəlif Domari yarımqrupları arasında olan Qəvazilər, rəqsləri və musiqiləri ilə ən məşhur qrupdur.

Yayılması[redaktə | əsas redaktə]

Ümumi əhalisi təxminən 2.2 milyondur. Əksəriyyəti Türkiyədə[6], Misirdə[7], İranda[8]İraqda[9] yaşayır. Liviya, Tunis, Əlcəzair, Mərakeş, Sudan, İordaniya, Suriya və başqa Orta ŞərqŞimali Afrika ölkələrində daha kiçik həcmli dom icması mövcuddur. Azərbaycanda təxminən 1000-ə yaxın Dom yaşamaqdadır.[10][11][12]

Domların ümumi sayları bilinmir çunki bəzi domlar əhali siyahıyalmalardan çıxarılmışdır və bəziləri isə öz milliyyətlərini adlandırarkən dom yerinə milli terminlərdən istifadə edirlər. İndiki vaxtda, daha böyük cəmiyyətlərinin suveren dillərini danışırlar, ancaq milli dilləri olan Domari, daha çox kiçik həcmli icmalar tərəfindən danışılır. İranlılar onlara "xaricilər" mənasını verən qurbati və ya koul adlandırılırlar.

İordaniyada Domlar/Qaraçıların böyük bir icması var. Tədqiqatçılar, "etnik identikliklərini gizlədərək Ərəb irqçiliyi ilə uyğunlaşırlar" deyirlər, çünki domların əsl identiklikləri aşkar olunduqda ərəb cəmiyyətinə qəbul edilməyəcəklər.[13] İranda Dom əsilli bir başqa qrup da, Lorilərdir. Lorilər cənub-şərqi İranın Bəluc bölgələrində yaşayırlar.

Mədəniyyətdə[redaktə | əsas redaktə]

Milliyətcə azərbaycanlı olan İran müğənnisi və aktrisası Ququş, "Koeli" adlı bir mahnı bəstələmişdir. Bu mahnıda İranın qaraçı xalqı olan domlardan bəhs edilir.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. domresearchcenter.
  2. Professor Yaron Matras (December 2012). "Domari". [romani] project. School of Languages, Linguistics and Cultures The University of Manchester. http://romani.humanities.manchester.ac.uk/files/21_domari.shtml. İstifadə tarixi: 26 December 2012.
  3. Ian Hancock (2007–2008). "ON ROMANI ORIGINS AND IDENTITY". RADOC. RADOC The Romani Archives and Documentation Center The University of Texas at Austin. http://www.radoc.net/radoc.php?doc=art_b_history_origins&lang=en&articles=true. İstifadə tarixi: 26 December 2012.
  4. Roma people in Croatia. lovari.hr
  5. Donald Kenrick (2004). Gypsies: From the Ganges to the Thames. Univ of Hertfordshire Press, 24–. ISBN 978-1-902806-23-5. 26 December 2012 tarixində istifadə olunub.
  6. Mənbə
  7. Mənbə
  8. Mənbə
  9. Mənbə
  10. "Qafqazinfo.az" internet qəzeti: Qaraçılar niyə millət, xalq ola bilmir ? — Xəbərin onlayn yayımlanma tarixi: 08.04.12 | 14:08 ; Yoxlanılıb: 30.03.2015. Arxivləşdirilib.
  11. EL TV–nin "Bu Bizik" verilişinin 06.06.2012 tarixində Yevlax qaraçılarına həsr olunmuş buraxlışı — Bu Bizik (Qaraçılar haqqında)
  12. Lider TV–nin 8 aprel 2014–cü il tarixli reportajı: Beynəlxalq Qaraçılar Günü
  13. Marsh, Adrian & Strand, Elin (red.) (2006).

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]