Hellouin

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Hellouin
Hellouin
Hellouin plakatı
Həmçinin adlandırılır Hallowe'en
Keçirilir Flag of the United Kingdom.svg Böyük Britaniya
Flag of Ireland.svg İrlandiya
Flag of the United States.svg ABŞ
Flag of Canada.svg Kanada
Mənası Müqəddəslər gününün ərəfəsi olan gecədə, ildə yeganə həmin gün ruhların yerə qayıtması kimi qeyd olunur
Başlayır 31 oktyabr
Qeyd olunur 31 oktyabr
Ənənə Uşaqların şirinlik istəməsi
qorxulu attraksionlar
kostyum gecələri
Bağlıdır Samain, Müqəddəslər günü

Hellouin (ing. Halloween, All Hallows' Eve və ya All Saints' Eve) — hər il 31 oktyabrda qeyd edilən müasir balqabaqlar bayramıdır. Bayram müasir Böyük Britaniyaİrlandiya ərazisində yaşayan Şotland xalqı Keltlərin adətləri əsasında hazırlanmışdır. Bu bayram hal-hazırda dünyanın müxtəlif ölkələrində qeyd edilir. Başlıca olaraq ABŞ, Böyük Britaniya, İrlandiya, Rusiya, asiya qitəsində yerləşən Sinqapur, Cənubi Koreya, Yaponiya, okeaniyada yerləşən Avstraliya, Yeni Zelandiya və bir çox dünya ölkələrdində təntənəli şəkildə keçirilir.[1]

Etimologiya[redaktə | əsas redaktə]

İngilis dilinin Oksford lüğətinə görə "Hellouin" sözü ilk dəfə XVI əsrdə ingilis ifadəsi olan All-Hallows-Even (azərb. Bütün müqəddəslərin axşamı, even — evening sözünün qısaltması (azərb. axşam); şotlandca "hellouin" kimi oxunur). O zamanlar Müqəddəslər gününün ərəfəsi olan gecəni elə adlandırırdılar.[2]. Ona baxmayaraq All Hallows ifadəsini qədimi ingilis dilində (ealra hālgena mæssedæg — azərb. Müqəddəslər günü) rast gəlirdi; All-Hallows-Even ifadəsi 1556-cı ildən əvvəlki, yazılı mənbələrdə rast gəlmir.[2]

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

XX əsr irland hellouin maskası.

Tarixçi Nikolas Rocersin sözlərinə görə, Hellouini Qədim Roma bayramı olan Parentaliy ilə əlaqələndirmə cəhdlərinə baxmayaraq,[3] Hellouinin prototipi, kelt bayramı olan Samayndan gəlir, hansı ki, qədim irland ədəbiyyatında X əsrdə ilk dəfə qeyd olunub.[4] Bayramın adı da qədim irland sözü olan "Samhain" sözündən gəlir, hansı ki, "yayın sonu" deməkdir və sonra irlandca Noyabr ayının adına çevirilmişdir.[3][5][6]

Samayn adlı mərasim ayını ölüm simvolu olan qışın gəlişi ilə bağlı idi və həmişə payızın son gunləri qeyd olunurdu.[7] Sonradan kilsə xalq arasında olan bu bayramı özününküləşdirmək məqsədilə Müqəddəslər gününü də bu ərəfəyə saldı.[7] Bəziləri düşünür ki, həmin gün o dünya və bu dünya arasındakı darvazalar açılır və ola bilər ki, evinə gəlmək imkanı qazanan nəslin ölmüş nümayəndələri ilə birgə dünyamıza ziyanverici ruhlar da soxulsun və onları mütləq qorxulu balqabaqlar, iyrənc makiyajla qorxudub qaçırmaq olar.[7]

"World Book" ensiklopediyasında Hellouin bayramının kökləri "2000 il bundan əvvəl keltlərin qeyd etdiyi bütpərəst bayram"a gedib çıxması qeyd olunur.[8] Orada əlavə edilir: «Keltlər inanırdılar ki, bu vaxt ölülər diri insanlar arasında gəzib-dolaşır. Samayn bayramı zamanı dirilər ölülərlə görüşə bilərdilər».[8]

“Amerika Ensiklopediyası”nda qeyd olunur ki, Hellouin ayinləri xristianlıqdan əvvəlki dövrə aiddir və qədim keltlərin kahinləri druidlərin ayinləri ilə baǧlıdır.[9] İrlandiya, Şimali Fransaİngiltərədə məskunlaşan kelt tayfalarının ili iki hissədən ibarət idi – yay və qış.[9] Yay fəslindən qışa keçid məhsul yığımının sonuna düşürdü və oktyabrın 31-də qeyd edilirdi. Bu həm də yeni ilin başlanğıcı hesab olunurdu.[9]

2014-cü ildə Fransanın Vandarq kommunasının meri Pyer Düdyözer cənubi Fransa kəndində 13 yaşdan böyüklərin kloun kimi bəzənməsi qadağan edib.[10] Klounlar öz hərəkətləri ilə uşaqları, hətta böyükləri qorxutduğu üçün şəhər rəhbərliyi belə bir göstəriş verib.[10]

Simvolları[redaktə | əsas redaktə]

Bayramın bir çox simvollarının uzun tarixi var. Bir sıra ölkələrdə qara qüvvələrin rəmzi olan müxtəlif şəkillər - hörümçək toru, küpəgirən qarı, qara pişik, skelet şəkilləri çəkilir, butaforlar qoyulur.[9] Marketlərdə bayramın rəmzlərinə bənzəyən oyuncaqlar, uşaqların və gənclərin həmin gün geyinərək şənlənəcəyi nağıl qəhrəmanlarının xüsusi kostyumları, maskalar satılır.[9] Şirniyyatlar Hellouinin rəmzləri şəklində qablaşdırılaraq satışa qoyulur.[9]

Yaponiyada bayram ərzində maksimum şənlənmək üçün hətta küknar ağacı da bəzədilir.[9] Oktyabrın 31-də noyabrın 1-nə keçən gecə müxtəlif qorxulu paltarlar, geniş populyarlıq qazanmış anime və cizgi qəhrəmanlarının uniformalarını geyinmiş, maskalar taxmış gənclər biri-birini əyləndirir, səhərə qədər şənlənirlər.[9]

Cek fənəri[redaktə | əsas redaktə]

Bayramın əsas simvolu Cek fənəri (ing. Jack-o'-lantern) sayılır. Cek fənəri — içərisi boşaldılmış, göz, burun və ağız qoyulmuş balqabaqdan hazırlanır və balqabağın içinə şam qoyulur.

Britaniyada orta əsrlərdə insanlar evbəev gəzib ölülərin ruhuna dua oxumalarının qarşılığında sakinlərdən yemək istəyirdilər. Onlar əllərində oyuq şalğam fənərlər tuturdular.[8] Hər bir belə fənərlərin içinə məhşərdə ilişib qalan ruhu təmsil edən şam qoyurdular. Digərlərinin fikrincə isə, fənərlər pis ruhları qovmaq üçün istifadə edilirdi.[8] 1800-cü illərdə Şimali Amerikada şalğam balqabaqla əvəz olundu, çünki bu tərəvəz o torpaqlarda geniş yayılmışdı və onu oymaq asan idi.[8]

Musiqi[redaktə | əsas redaktə]

Digər bayramlar kimi, Hellouinində öz tanınmış mahnıları və mövzulu musiqisi var. ABŞ pop müğənnisi Bobbi Pikketin "Monster Mash" mahnısı musiqi tənqidçilərinin fikirlərinə görə, Hellouinin özünə məxsus himnidir.[11] Digər bir məşhur mahnı Denni Elfmanın Milad Gecesi Kabusu filminə yazılmış "This is Halloween" mahnısı sayılır.[12][13]

Çox zaman Hellouin bayram qeyd olunması zamanı qorxulu attraksionlar üçün ambient janrında atmosferik kompozisiyalar istifadə olunur.

Ənənələri[redaktə | əsas redaktə]

Kostyumlar[redaktə | əsas redaktə]

Hellouin kostyumu ilk dəfə 1895-ci ildə Şotlandiyada qeydə alınıb.[14]

2005-ci ildə araşdırmalara görə, ABŞ-da bu bayramı qeyd edənlərin yarıdan çoxu Hellouin paltarlarına 38 dollardan artıq pul xərcləməyi lazım bilmirlər.[14] Kostyum satışından ümumi gəlirlər 2005-ci ildə $3,3 milyard, 2006-cı ildə isə $4,96 milyard təşkil edir.[15] Hər il bayram kostyumları dəyişir, nağıl qəhrəmanlarının geyimlərini dünya məşhurlarının obrazlarına parodiya kimi görünən kostyumlar əvəzləyir.[14]

Şirniyyat istəmək (Trick-or-treat)[redaktə | əsas redaktə]

Hellouin bayramı zamanı uşaqlar cin və ya cadugər paltarında qapı-qapı gəzib şirniyyat yığır, ev sahibləri heç nə verməyəndə, onlara hədə-qorxu gəlirlər.

Oyunlar və digər ənənələr[redaktə | əsas redaktə]

Şirniyyat istəmək və müxtəlif geyimlərdən başqa, Hellouin bəzi xüsusi oyunlar və falçılıq ilə bağlıdır.

Attraksionlar[redaktə | əsas redaktə]

Hellouinin mühüm ənənələrdən biri qorxulu attraksionlardır.[16]

Bayram süfrəsi[redaktə | əsas redaktə]

Hellouin zamanı satış üçün balqabağalar

Bayram alma biçini zamanına düşdüyünə görə, əsas şirniyyatları alma üzərində əsaslanır.

Hellounin dünyada qeyd edilməsi və regional fərqlilikləri[redaktə | əsas redaktə]

Hellounin Amerika Birləşmiş ŞtatlarıKanadada XIX əsrdən fəal qeyd olunması, ABŞ mədəniyyətinin güclü təsiri altında dünyada yayılmasına səbəb oldu. Lakin bu bayramın bəzi regional fərqliliklər var. Məsələn, İrlandiyada bayramda genişmiqyaslı fişəng və tonqalların təşkil etməsi adət olsa da, Şotlandiyada bu adət keçirilmir.[17][18] Kelt nəsilli ölkələr xaricində, bayram mədəni və ya ritualdan daha çox kommersiya təbiətini daşıyır.[19] Yaponiyada Hellouinin şərəfinə illik festival paradları təşkil olunur.[20] Ölkənin ən təntənəli tədbirləri Kavasaki şəhərində qeyd olunur — hansı ki, Yaponiyada Hellouinin ən qədimi keçirilən yeri sayılır.[21]

Hellouin Azərbaycanda[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycanda Hellouin ekzotik və mübahisəli bayram sayılır.[22][23] Bayrama qarşı vəziyyət tədricən dəyişir — Azərbaycanda Hellouin ictimai tədbirlərə daxil edilir.[24][25] 2014-cü ildə BBC Azərbaycancanın Azərbaycanda keçirilən Hellouin barədə sorğusu bir çox izləyici tərəfindən cavablanıb.[26] "Hellouin partisinə gedəcəksinizmi? Bu günü qeyd edirsinizmi?" suallarına çoxunun reaksiyası mənfi olub.[26]

Dinlə əlaqəsi[redaktə | əsas redaktə]

İslam[redaktə | əsas redaktə]

2014-cü ildə Malayziyanın Ali Dini qurumu olan Milli Fətva Şurası Hellouinin xristian bayramı olduğunu xatırladaraq, bayram mərasminin ölüm və ölülər mövzusuna kökləndiyini, bunun “Islam təlimlərinə qarşı” olduğunu görə bayramı qadağan edib.[27] Həmin ildə İordaniya krallığın Daxili İşlər Nazirliyinin açıqlamasında “Hellouin” bayramının qərb mədəniyyətinin tərəfdarları və əleyhdarları arasında gərginliyə və qarşıdurmaya səbəb olduğundan bayramı qadağan edib.[28]

Xristianlıq[redaktə | əsas redaktə]

Yehovanın Şahidləri kimi bəzi Xristian dini təşkilatları Hellouin bayramını qeyd etmirlər, çünki onları Tanrıya məqbul olmayan, kökünün isə bütpərəstliyə çıxıb getdiyi hesab olunur.[8]

Neopaqanizm[redaktə | əsas redaktə]

Qədim adətlərə görə, noyabrın 1-nə keçən gecə dirilərlə ölülər dünyası arasındakı sərhəd açılır və qədim xalqların əsas bayramı olan həmin gün Samheyn adlanırdı.[9] Bütpərəst keltlər ölülərin kölgəsinin qurbanı olmamaq üçün həmin gecə heyvanların başını və dərisini geyər, evdə ocağı söndürər, öz qorxunc görkəmləri ilə kabusları qorxutmağa çalışardılar.[9]

Hellouin populyar mədəniyyətdə[redaktə | əsas redaktə]

Hellouinə Cənubi Park cizgi serialının yeddinci seriyası həsr olunub.[29] Hellouin epizodları Simpsonlar cizgi serialının Treehouse of Horror (azərb. Vahiməli Ev) hər televiziya mövsümü yer alır.[30] Hər epizod üç müxtəlif mini-hadisələrdən ibarət olub, şəhər əfsanələri, məşhur dəhşətli film və ya məşhur mədəniyyət obyektlərini parodiya edir. Helluoin epizodları Simpsonlar serialında ən reytinqli epizodlar sayılır.[31]

Hellouin mövzusuna bir sıra film, o cümlədən Qışqırıq, Hellouin 2, Hellouin 3: İfritələrin vaxtı, Hellouin 4: Maykl Mayersin qayıdışı, Hellouin 5: Maykl Mayersin qisası, Hellouin 6: Maykl Mayersin lənəti, Hellouin: 20 ildən sonra, Hellouin: Dirilmə, Bitlcus kimi filmlər həsr olunub.

1969-cu ildə Britaniya yazıçısı Aqata Kristi dramaturq Pelam Vudhauza “Hellouində ziyafət” romanını ona həsr etmişdir.[32]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Hellouin bayramı
  2. 2,0 2,1 (1989) The Oxford English Dictionary, 2nd, Oxford: Oxford Univ. Press. ISBN 0-19-861186-2.
  3. 3,0 3,1 Rogers, Nicholas (2002). «Samhain and the Celtic Origins of Halloween». Halloween: From Pagan Ritual to Party Night, pp. 11—21. New York: Oxford Univ. Press. ISBN 0-19-516896-8.
  4. Şablon:Книга
  5. Salomonsen, Jone (2002). Enchanted Feminism: Ritual, Gender and Divinity Among the Reclaiming Witches of San Francisco, p.190. New York: Routledge. ISBN 0-415-22392-X.
  6. Ellwood, Robert S; McGraw, Barabara A. (1999). Many Peoples, Many Faiths: Women and Men in The World Religions, p. 31. Prentice Hall. ISBN 0-13-010735-2
  7. 7,0 7,1 7,2 Rəfiq, Gülnarə. "Şirinliyin əvəzini iyrəncliklə ödəmək". http://www.bizimyol.info/news/64773.html. İstifadə tarixi: 5 December 2015.
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 "Hellouinin kökləri. Müqəddəs Kitabda bu barədə nə deyilir?". http://www.jw.org/az-latn/m%C3%BCq%C9%99dd%C9%99s-yaz%C4%B1lar%C4%B1n-t%C9%99liml%C9%99ri/suallar/hellouinin-k%C3%B6kl%C9%99ri/. İstifadə tarixi: 5 December 2015.
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 9,6 9,7 9,8 9,9 "Tokioda Hellouin bayramı qeyd olunmuşdur". http://azertag.az/xeber/Tokioda_Hellouin_bayrami_qeyd_olunmusdur-191230. İstifadə tarixi: 6 December 2015.
  10. 10,0 10,1 "Fransada Hellouin bayramında klounlara qadağa". http://www.tezxeber.com/news.php?id=4696. İstifadə tarixi: 6 December 2015.
  11. "Learn more about "Monster Mash" -- Monster Mash song trivia and information -- All about "Monster Mash"". Arxivləşdirilib: [1] saytından 2012-05-20 tarixində. http://www.webcitation.org/67nCVk4Hv. İstifadə tarixi: 2010-07-11.Sound effects used on Monster Mash
  12. Nagy, Evie (2006-10-11). "Manson, Fiona, Fall Out Boy Revisit 'Nightmare'". Billboard. http://www.billboard.com/bbcom/news/article_display.jsp?vnu_content_id=1003252062. İstifadə tarixi: December 4, 2008.
  13. Montgomery, James (2008-08-28). "Fall Out Boy, Panic, Marilyn Manson Add To New 'Nightmare Before Christmas' Soundtrack". MTV. http://www.mtv.com/news/articles/1539534/20060828/fall_out_boy.jhtml. İstifadə tarixi: 4 December 2008.
  14. 14,0 14,1 14,2 "“Halloween” kostyumları son 15 ildə necə dəyişdi?". http://www.buro247.az/fashion/buro-secir/halloween-kostyumlar-son-15-ild-nec-d-yi-di.html. İstifadə tarixi: 5 December 2015.
  15. Grannis, Kathy; Scott Krugman (September 20, 2006). "As Halloween Shifts to Seasonal Celebration, Retailers Not Spooked by Surge in Spending". National Retail Federation. Arxivləşdirilib: [2] saytından 2006-12-27 tarixində. http://web.archive.org/web/20061227233945/http://www.nrf.com/content/default.asp?folder=press/release2006&file=halloween06.htm. İstifadə tarixi: 31 October 2006.
  16. Associated Press (2005-10-30). "Haunted house business getting frightfully hard". MSNBC.com. MSNBC. Arxivləşdirilib: [3] saytından 2012-05-20 tarixində. http://www.webcitation.org/67nCYMJjr. İstifadə tarixi: 2008-11-18.
  17. Halloween fire calls 'every 90 seconds' UTV News Retrieved 22 November 2010
  18. McCann, Chris (28 October 2010). "Halloween firework injuries are on the increase". Belfast Telegraph. Arxivləşdirilib: [4] saytından 2012-05-20 tarixində. http://www.webcitation.org/67nTVVLh6. İstifadə tarixi: 22 November 2010.
  19. Rogers, Nicholas (2002). Halloween: From Pagan Ritual to Party Night, p.164. New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-516896-8.
  20. "今夜、山手線を厳重警戒せよ! ハロウィーンでJR". MSN産経ニュース (産経新聞). 2008-10-31. Arxivləşdirilib: [5] saytından 2008-11-04 tarixində. http://web.archive.org/web/20081104134208/http://sankei.jp.msn.com/affairs/crime/081031/crm0810311201018-n1.htm. İstifadə tarixi: 2011-10-31.
  21. "カワサキ ハロウィン 写真特集". 時事ドットコム (時事通信社). 2009-10-31. http://www.jiji.com/jc/d2?p=hlw00101&d=004ent. İstifadə tarixi: 2011-11-01.
  22. "Azərbaycanda “Hellouin” qeyd olunmalıdır?". http://oxu.az/society/6855. İstifadə tarixi: 4 December 2015.
  23. "Azərbaycanda Hellouinin qeyd olunmasına necə baxırsınız?". http://www.bbc.com/azeri/azerbaijan/2014/11/141101_azerbaijan_halloween. İstifadə tarixi: 4 December 2015.
  24. "ADU-da Hellouin bayramı qeyd edilmişdir". http://azertag.az/xeber/ADU_da_Hellouin_bayrami_qeyd_edilmisdir-279860. İstifadə tarixi: 4 December 2015.
  25. "Hellouin münasibəti ilə Bakıya "Blask Sabbath" rok-qrupu gələcək". http://az.trend.az/azerbaijan/society/1054197.html. İstifadə tarixi: 4 December 2015.
  26. 26,0 26,1 "Azərbaycanda Hellouinin qeyd olunmasına necə baxırsınız?". http://www.bbc.com/azeri/azerbaijan/2014/11/141101_azerbaijan_halloween. İstifadə tarixi: 5 December 2015.
  27. "Malayziya: İslam rəsmiləri Hellouin mərasimini qadağan ediblər". http://www.bbc.com/azeri/international/2014/10/141030_malaysia_halloween_banned. İstifadə tarixi: 4 December 2015.
  28. "Why Did Jordan Ban Halloween?". http://www.theatlantic.com/international/archive/2014/10/why-has-jordan-banned-halloween/382207/. İstifadə tarixi: 4 December 2015.
  29. Collins, Glen (2006-09-04). "Stingray Attack Kills Australia’s ‘Crocodile Hunter’". The New York Times. http://www.nytimes.com/2006/09/04/world/04cnd-irwin.html?_r=1&hp&ex=1157428800&en=e595418a474cbe40&ei=5094&partner=homepage. İstifadə tarixi: 2009-01-09.
  30. Mirkin, David. The Simpsons season 6 DVD commentary for the episode "Treehouse of Horror VI" [DVD]. 20th Century Fox.
  31. "Past Award Winners". Ottawa International Animation Festival. http://ottawa.awn.com/index.php?option=com_content&task=view&id=25&Itemid=311. İstifadə tarixi: 2007-10-18.
  32. "Aqata Kristinin məktubları çap olunub". http://news.lent.az/kulis/news/12043. İstifadə tarixi: 7 December 2015.

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  • Lesley Bannatyne, Halloween: An American Holiday, An American History, Facts on File (1990, Pelican Publishing Company, 1998). 180 pages. ISBN 1-56554-346-7
  • Lesley Bannatyne, A Halloween Reader. Stories, Poems and Plays from Halloweens Past, Pelican Publishing Company (2004). 272 pages. ISBN 1-58980-176-8
  • Phyllis Galembo, Dressed for Thrills: 100 Years of Halloween Costumes and Masquerade, Harry N. Abrams, Inc. (2002). 128 pages. ISBN 0-8109-3291-1
  • Editha Hörandner (ed.), Halloween in der Steiermark und anderswo, Volkskunde (Münster in Westfalen), LIT Verlag Münster (2005). 308 pages. ISBN 3-8258-8889-4
  • Nicholas Rogers, Halloween: From Pagan Ritual to Party Night, Oxford University Press, USA (2002). ISBN 0-19-514691-3
  • Jack Santino (ed.), Halloween and Other Festivals of Death and Life, University of Tennessee Press (1994). 280 pages. ISBN 0-87049-813-4
  • Dunwich, Gerina. A Witch’s Halloween. Avon, Mass.: Adams Media, 2007.
  • Lherm, Adrien. «Halloween — A 'Reinvented' Holiday.» In Celebrating Ethnicity and Nation: American Festive Culture From the Revolution to the Early Twentieth Century. Geneviève Fabre, ed. New York: Berghahn Books, 2001.
  • Northrup, Lesley A. Women and Religious Ritual. Washington, D.C.: Pastoral Press, 1993.
  • Rogers, Nicholas. Halloween: From Pagan Ritual to Party Night. New York: Oxford University Press, 2002.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]