Kürdəxanı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Kürdəxanı
Gerb
Gerb

40°32′54″N 49°55′19″E / 40.54833°N 49.92194°E / 40.54833; 49.92194Koordinatlar: 40°32′54″N 49°55′19″E / 40.54833°N 49.92194°E / 40.54833; 49.92194


Ölkə Flag of Azerbaijan.svg Azərbaycan
Rayon Sabunçu rayonu
Sahəsi 27,3 km²
Hündürlüyü 2 metr
Saat qurşağı UTC+04:00
Əhalisi 6 500 (2016) nəfər
Kürdəxanı — yerləşdiyi ərazi Azərbaycan
Kürdəxanı
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Kürdəxanı — Bakının Sabunçu rayonunun tabeliyində olan qəsəbə.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Kürdəxanıda yaşayışın iki min ildən bəri mövcud olduğu ehtimal edilir. Bunu yer üstü aşkarlanan məişət səciyyəli müxtəlif gil-saxsı qab nümunələri, mis, tunc, dəmir materiallarından istehsal olunan təsərrüfat alətləri, aşınmaya məruz qalmasına baxmayaraq bu və ya digər dərəcədə formasını qoruyub saxlayan soyuq silah nümunələri, habelə orta əsrlər dövrünü əhatə edən və köhnə qəbiristanlıqdan tapılan, düzəldilmə tarixi 900 il əvvələ gedib çıxan qəbirüstü sinədaşı, inşaat dövrü XV əsrin 40-cı illərinə təsadüf olunan xanəgah – zaviyə, təqribən bu zamanda tikilən məscid binası, bəzi ehtimallara görə XVII əsrin yadigarı olan hamam və sair də təsdiq etməkdədir.

"Kürdəxanı" sözünün bir neçə izah variantı da mövcuddur. Bir ehtimala görə coğrafi məfhum "kord//korda//kordə" sözündən və "xanı" topomorfantından yaranmışdır və bıçaq düzəldilən yer mənası verir. İkinci gümana görə, guya vaxtilə yaşayış məskənini üç tərəfi su olubmuş və cəzirə, yarımada şəklində imiş. Məhz coğrafi məkana görə bu yer "Kürdəxanı" adlanmışdır.Amma əsaslı mənası isə Bakılıların eynilə də Suraxanılıların və Balaxanılıların vaxtilə də Kürdəxanılıların danışdığı Tat dilində Kürdəxanı sözü "Karxonə", Kar - iş Xonə - ev deməkdir.

Tarixi abidələri[redaktə | əsas redaktə]

  • Hacı Zeynal hamamı - XVII əsr
  • Hacı Cəfərqulu hamamı - XII əsr
  • Aşağı məscid - 1444-cü il (kitabəsində yazılıb: Bu Cümə məscidinin tikilməsinə Hacı Peşəng peyğəmbərin hicrətinin 848-ci ilində əmr etdi. Allahın daim ona salamı olsun[1])
  • Soltan Əli məscidi - XIX əsr
  • Türbə - XVI əsr
  • Hamam - 1905-ci il

Kürdəxanıda mövcud qalalardan tikintisi nisbətən yaxın dövrlərə təsadüf edəni Yamin qalasıdır. Əfsanəyə görə Yamin adlı bir gənc şəxs günlərin bir günü o ruhi xəstəliyə tutulur. Kənd camaatının ona verdiyi sədəqəyə gedib daş alır və qala tikməyə başlayır. Məqsədi o idi ki, öldükdən sonra bu dünyada ondan bir iz qalsın. Tikilən qalaya onun adı qoyulur.

Kəndin Dadaş Vasif küçəsində Bakı xanının mülkü olub. Sovet dövründə uşaq bağçası kimi fəaliyyət göstərib. İndi baxımsız vəziyyətdədir.

Mədəniyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Qəsəbədə müasir tipli poliklinika, internet kafe, H.Ağaverdiyev adına 113 saylı orta məktəb, 366 saylı uşaq bağçası, 33 saylı poliklinika, mədəniyyət evi, muzey, 2 kitabxana, rabitə şöbəsi, klub, notariat və VVAQ idarəsi, su idarəsi, işıq idarəsi, 2000 abonentlik ATS fəaliyyət göstərir.

Adət və ənənələri[redaktə | əsas redaktə]

Kürdəxanının bir çox tarixi adət-ənənələri vardır ki, onlar indi də qorunub saxlanılmaqdadır. Məsələn, qəsəbənin əsas məhəllələrində bir ağsaqqal oturardı. Hörmət əlaməti olaraq buradan uşaqlar keçməzdi. Bu adət indi də var.

Qəsəbədə xınayaxdı mərasimindən sonra paltarkəsdi mənalı bir qonaqlıq olardı. Burada kişilər, heç kiçik yaşlı oğlan uşaqları da iştirak etməzdi. Mərasimdə gəlinin geyiminin uc hissəsi kəsilərdi və toy olana qədər qaynanada qalardı. Təəssüflər olsun ki, bu adət indi yoxdur və ya az hallarda gerçəkləşir. Toyun sabahısı bəy evində ziyafət olardı. Kişilərə həyətdə, qadınlara və uşaqlara evdə yemək verərdilər. Bəzi bölgələrdə buna üçgünlük, toysabahı və s. deyərlər.

Coğrafiyası və iqlimi[redaktə | əsas redaktə]

Kürdəxanı inzibati cəhətdən Sabunçu rayonuna daxildir. Bakının şimal hissəsində yerləşir. Ərazisi 27.3 kv.km-dir. Pirşağı, Maştağa, Nardaran, Bilgəh, Məhəmmədi, Zabrat, Savxoz kəndləri ilə sərhəddir. İqlimi isti-mülayimdir. Hava kütlələri xəzri (şimal) və gilavar (cənub) tərəfdən gəlir. Kənd dənizin sahilində olduqdan, əsasən ən çox soyuq hava kütlələri burada fəaliyyət göstərir. Normal temperatur 10-20 dərəcədir. Bakının, Abşeron yarımadasının ən böyük yüksəkliyi məhz Kürdəxanıda yerləşir. Kürdəxanıda palçıq vulkanları mövcuddur.

Təbiətinə görə də Kürdəxanı digər yerlərdən seçilir. Kürdəxanı ətrafında tülkü, canavar, çaqqal, ayı, bayquş və s. heyvan və quş növlərinə rast gəlinir.

Əhalisi[redaktə | əsas redaktə]

Keçmiş statistika[redaktə | əsas redaktə]

  • 1813 - 86 nəfər[2]
  • 1859-1864-cü illər - 856 nəfər[3]
  • 1870 - 888 nəfər[4]
  • 1959 - 1622 nəfər[5]
  • 1970 - 2574 nəfər[6]
  • 1979 - 3223 nəfər[7]
  • 1989 - 3846 nəfər[8]
  • 2016 - 6500[9] nəfər

Kürdəxanıda doğulmuş məşhur şəxslər[redaktə | əsas redaktə]

  • Ağaverdiyev Hüseynbala Ağaverdi oğlu — Azərbaycan SSR XTNS keçmiş sədri, xalq yerli sənaye komissarı.
  • Əliyev Elman Rəhmanoğlu — dosent, UNEC Texnika Elmləri namizədi, alim.
  • Məşədi Adil — Bakı qoçusu.
  • Əmrah Əmrahov — "Azərbaycan pioneri" qəzetinin redaktoru.
  • Kəbleyi Qasıməli — neft milyonçusu.
  • Ataəmi Mirzəyev — Filologiya üzrə elmlər doktoru, füzulişünas, alim.
  • Vamiq Məmmədəliyev — dosent, Azərbaycanın əməkdar artisti, tarzən.
  • Şıxəli Qurbanov — dramaturq, yazıçı, deputat, AMEA Dil və Ədəbiyyat İnstitutu rəhbəri.
  • İlham Əziz — parodiyaçı, aktyor.
  • İqbal Məmmədəliyev — rejissor, EL Televiziya Şirkətinin (Yevlax) baş direktoru.
  • Gülşad Baxşıyeva — Azərbaycan aktrisası, Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin professoru.
  • Vasim Məmmədəliyev — akademik, BDU-nun ilahiyyat fakültəsinin dekanı, ərəb filologiyası kafedrasının müdiri.
  • İsmayılov Qədirhüseyn —aktyor, dublyajçı.
  • Salam Məmmədəliyev — rejissor, İctimai Televiziya və Radio Yayımları Şirkətinin quruluşçu rejissoru.
  • Hüseyn Azəri (Əzizov) — aparıcı.
  • İlhamə QuliyevaAzərbaycanın və Dağıstanın xalq artisti.
  • Əliyev Emin - meyxanaçı.
  • Abbasqulu Kazımzadə — ictimai xadim.
  • Emil Şahbazov — Azərbaycan Dövlət Televisiyasında aparıcısı.
  • Elmira Qasımova — AMEA Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru.
  • Bayram Kürdəxanlı (Quliyev) — məşhur meyxana ustadı.
  • Afaq Əliyeva — Əlyazmalar İnstitutunun aparıcı elmi işçisi.
  • Xanım Qafarova — aktrisa.
  • Baba Pünhan — şair.
  • Kərimov Sahib — müğənni, meyxanaçı.
  • Kərimov Kərim — "European Law Students Association" Azərbaycan üzrə baş katibi, "Azerbaijani Society in Barcelona" təşkilatının yaradıcısı və sədri.
  • Əbdül Kürdəxanılı — meyxanaçı.
  • Şahbaz Rəsul — teatr və televiziya rejissoru.
  • * Elman Həsənli - Ailəsi ilə birlikdə uzun illər qəsəbədə məskunlaşmış, Tələbə Elmi Cəmiyyətinin sədri, tərcüməçi, tarix üzrə araşdırmaçı və musiqiçidir
  • Kübra Əliyeva - Əməkdar aktrisamız ömrünün uzun hissəsini ailəsiylə birgə qəsəbədə yaşamışdır.

Kürdəxanı şəhidləri[redaktə | əsas redaktə]

  • İlqar Quliyev (hərbçi) — baş leytenant, "Azərbaycan Bayrağı" ordeni ilə təltif olunmuşdur
  • Paşa Nəzirov — Daxili İşlər Nazirliyində gizir
  • Faiz Heydərov
  • İlqar Zülfüqarov — baş leytenant, Xankəndidə N saylı hərbi hissənin RAX-ın rəisi
  • Natiq Babayev
  • Fikrət Babayev
  • Mübariz Məmmədov

İqtisadiyyatı[redaktə | əsas redaktə]

Kənd təsərrüfatı sahəsində Kürdəxanı çox inkişaf etmişdir. Burada kök, taxıl, çovdar, üzüm, tut, əncir, əzgil, zeytun, nar yetişdirilir. Əhali qoyunçuluqla, maldarlıqla, əkinçiliklə məşğul olur. Qəsəbənin qərb hissəsində Bakının ən böyük fermalarından biri vardır.

Nəqliyyat[redaktə | əsas redaktə]

Bakı–Xaçmaz dəmiryol xətti Kürdəxanını iki yerə ayırır. Məhəmmədi – Kürdəxanı şossesi qəsəbənin mərkəzindən keçir. Eyni zamanda 173 saylı Pirşağı-Koroğlu, 185 saylı Kürdəxanı-Xalqlar Dostluğu metrosu istiqamətində işləyən avtobusları vardır.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Kürdəxanı haqda sənədli film
  2. Azərbaycan Respublikasının Dövlət Tarix Arxivi, fond 24, siyahı 1, iş 21
  3. Bakı quberniyası statistikası (PDF)
  4. Rusiya imperiyası yaşayış yerləri siyahısı, 1870, Tiflis, cild LXV
  5. Численность населения СССР по переписи на 15 января 1959 года по республикам, краям, областям, национальным округам, районам, городам, поселкам городского типа, районным центрам и крупным сельским населенным местам (по административно-территориальному делению на 1 января 1960 г.).- М.: Центральное статистическое управление при Совете Министров СССР, 1960.- 523 с.
  6. Всесоюзная перепись населения 1970 года. Таблица 1с. РГАЭ. Ф 1562. Оп. 336. Д. 3831-3838.
  7. Всесоюзная перепись населения 1979. Таблица 1с. РГАЭ. Ф 1562. Оп. 336. Д. 5943-5951.
  8. Всесоюзная перепись населения 1989 года. ТОМ 1. Часть 1. Таблица 3.
  9. Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi: 2016-cı ilin əvvəlinə iqtisadi və inzibati rayonlar, eləcə də şəhər yaşayış məntəqələri üzrə əhalinin cins bölgüsündə sayı (min nəfər)

Vikianbarda Kürdəxanı ilə əlaqəli mediafayllar var.