Akademik M.Nağıyev adına Kataliz və Qeyri-Üzvi Kimya İnstitutu

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(Kataliz və Qeyri-Üzvi Kimya İnstitutu səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Keçid et: naviqasiya, axtar
Akademik M.Nağıyev adına Kataliz və Qeyri-Üzvi Kimya İnstitutu.jpg

Kataliz və Qeyri-Üzvi Kimya İnstitutu[1] və ya qısaca KQKİ — 1935-ci ildə SSRİ Elmlər Akademiyasının yeni təsis edilmiş Azərbaycan filialının tərkibindəki kimya və tətbiqi kimya bölmələri əsasında yaradılmışdir.

Mündəricat

İnstitutun yaranma tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Kimya İnstitutu 1935-ci ildə SSRİ Elmlər Akademiyasının yeni təsis edilmiş Azərbaycan filialının tərkibindəki kimya və tətbiqi kimya bölmələri əsasında yaradılmışdır. Hələ 1929-cu ildə Azərbaycana dəvət olunmuş SSRİ EA-nın müxbir üzvü Konstantin Krasuski Kimya İnstitutun təşkilatçısı və ilk direktoru olmuşdur. Sonralar İnstituta SSRİ EA Azərbaycan filialının professoru Məmmədəmin Əfəndi (1937-1941), professor Şıxbala Əliyev (1941-1943), Azərbaycan EA-nın müxbir üzvü Şamxal Məmmədov(1943-1949), Azərbaycan EA-nın müxbir üzvü Heydər Əfəndiyev (1949-1967), akademik İzzət Orucova (1967-1971), Azərbaycan EA-nın müxbir üzvü Zülfüqar Zülfüqarov (1971-1983) rəhbərlik etmiş, 1983-1985-ci illərdə Azərbaycan EA-nın müxbür üzvü Telman Qurbanov direktor vəzifəsini icra etmiş, 1985-ci ildən 2002-ci ilə qədər İnstitutun direktoru akademik Ramiz Rizayev olmuşdur.

1965-ci ildə SSRİ EA Rəyasət Heyətinin və Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin qərarı ilə Kimya İnstitutu Azərbaycan EA Qeyri-Üzvi və Fiziki-Kimya İnstitutu adlandırılmışdır.

İnstitutda SSRİ EA-nın müxbir üzvləri Simon Roqinski, Viktor Qutırya, akademiklər Murtuza Nağıyev, Həbibulla Şah­taxtinski, Soltan Mehdiyev, Bahadur Zey­nalov, Azər­bay­can SSR EA-nın müxbir üzvləri Məmməd Mövsümza­də, Bilal Da­da­şov, Vsevolod Neqreyev və s. görkəmli alimlər işləmişlər. Sonralar İnstitutda akademik Ramiz Rizayev, müxbir üzvlərdən Zülfüqar Zülfüqarov, Telman Qurba­nov, Xudu Məm­mədov, Paşa Rüstəmov, Əli Nuriyev, Əjdər Məcidov, Mübariz Əhmə­dov, Yuriy Litvişkov və b. aparılan elmi tədqiqatları müvəffəqiyyətlə inkişaf etdir­miş və Institut respublikadan kənarda tanınan elmi mərkəzə çevrilmişdir.

Ümummilli lider Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə Azərbaycan EA Rəyasət Heyətinin 7 iyul 1972-ci il tarixli qərarı əsasında Azərbaycan EA Qeyri-Üzvi və Fiziki-Kimya İnstitutunun strukturu kimi fəaliyyət göstərən Naxçıvan Regional Elmi Mərkəzi yaradılmışdır. Bu mərkəzin əsas vəzifəsi Naxçıvan Muxtar Respublikasının təbii xammal ehtiyatlarının kompleks şəklində öyrənilməsi və səmərəli istifadə olunmasının elmi əsaslarının işlənib hazırlanması idi. Elmi mərkəzə müxtəlif illərdə akademiklər Toğrul Şahtaxtinski, Məhərrəm Məmmədyarov, müxbir üzvlər Telman Qurbanov, Əli Nuriyev və başqaları rəhbərlik etmişlər. Sonralar Naxçıvan Regional Elmi Mərkəzi elmin inkişafını daim diqqət mərkəzində saxlayan ölkə başçısının 7 avqust 2002-ci il tarixli sərəncamı ilə təşkil edilmiş AMEA Naxçıvan bölməsinin tərkibində öz fəaliyyətini davam etdirmişdir. 1981-ci ildə Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin 22 iyun 322 saylı sərəncamı ilə Qeyri-Üzvi və Fiziki-Kimya İnstitutunun nəzdində Mineral Xammalın Emalı üzrə Təcrübi İstehsalatlı Xüsusi Konstruktor Texnoloji Büro yaradıldı. Təşkilatın elmi-texinki fəaliyyətinin əsas istiqamətlərini mineral və təbii xammalın emalı, sənayedə istifadə üçün yeni növ maddə və materialların alınma texnologiyalarının işlənməsi, istehsalı təşkil ediləcək proseslərin layihə-konstruktor və normativ texniki sənədlərinin hasırlanması, yeni texnoloji proseslərin təcrübi və təcrübi-sənaye miqyasında istehsala tətbiqi təşkil edirdi.

1965-ci ildə Neft-Kimya Prosesləri İnstitutunda akademik Murtuza Nağıyevin rəhbərliyi altında fəaliyyət göstərən Nəzəri Problemlər Bölməsi əsasında Azərbaycan EA Kimya Texnologiyasının Nəzəri Problemləri İnstitutu (KTNPİ) yaradıldı. KTNPİ-nin yaradıcısı və ilk direktoru akademik Murtuza Nağıyev 1975-ci ilə qədər bu instituta rəhbərlik etmişdir. Keçmiş SSRİ-də analoqu olmayan KTNPİ kimyanın mühüm sahələrindən biri olan kimya texnologiyasının problemlərinin həlli istiqamətində tədqiqatlar aparan yeganə institut idi.

1991-ci ildə Azərbaycan EA Rəyasət Heyəti və Kimya Elmləri Bölməsinin təqdimatı əsasında Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin qərarı ilə İnstituta akademik Murtuza Nağıyevin adı verilmişdir (11.01.91 il 16 №-li qərar). x3 1975-2002-ci illərdə İnstitutun direktoru akademik Toğrul Şahtaxtinski olmuşdur. Kimya Texnologiyasının Nəzəri Problemləri İnstitutunun əsas elmi istiqaməti kimya-texnoloji sistemlərin modelləşdirilmə və optimallaş­dırılma üsullarının, prinsipcə yeni reaksiya və texnoloji sistemlərin, o cümlədən, katalitik proseslərin optimal layihələşdirilməsinin elmi əsaslarının yaradılması olmuşdur. İnstitutda kimya texnologiyasının resirkulyasiya prosesləri nəzəriyyəsinin yaradıcısı olan akademik Murtuza Nağıyev və onun əməkdaşları – akademiklər Toğrul Şahtaxtinski, Ağadadaş Əliyev, Tofiq Nağıyev, Ayaz Əfəndiyev, müxbir üzv Qüdrət Kəlbəliyev kimi tanınmış alimlər fəaliyyət göstərmişlər. 2002-ci ildə Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 21.05.02 il qərarı əsasında Azərbaycan MEA Qeyri-Üzvi və Fiziki Kimya və Kimya Texnologiyasının Nəzəri Problemləri İnstitutlarının bazasında Kimya Problemləri İnstitutu yaradılmışdır. İnstitutun direktoru vəzifəsinə , akademik Toğrul Şahtaxtinski seçilmiş və 2010-cu ilədək həmin vəzifədə çalışmışdır. Ondan sonra 2014-cü ilədək direktor vəzifəsində akademik Ağadaş Əliyev çalışmış, 2014-cü ildə isə direktor vəzifəsinə akademik Dilqəm Tağıyev təyin edilmişdir. 2014-cü ilin aprel ayında Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 15.04.14 il 104№ -li və AMEA-nın Rəyasət Heyətinin 17 sentyabr 2014-cü il 14/8 №-li tarixli qərarına əsasən İnstitutun adı dəyişdirilərək akademik M.Nağıyev adına Kataliz və Qeyri-Üzvi Kimya İnstitutu adlandırılmışdır.

Keçmiş direktorlar[redaktə | əsas redaktə]

KRASUSKİ KONSTANTİN ADAMOVİÇ(1935-1937), ƏLİYEV ŞIXBALA ƏBÜLFƏZ OĞLU (1941-1943), MƏMMƏDOV ŞAMXAL ƏLİMƏMMƏD OĞLU (1943-1949), ƏFƏNDİYEV HEYDƏR XƏLİL OĞLU (1949-1967), ORUCOVA İZZƏT MİRZƏAĞA QIZI (1967-1971), NAĞIYEV MURTUZA FƏTULLA OĞLU (1965-1975), ZÜLFÜQAROV ZÜLFÜQAR HÜSEYNQULU OĞLU (1971-1983), ŞAHTAXTİNSKİ TOĞRUL NEMƏT OĞLU (2002-2010), RİZAYEV RAMİZ HƏSƏNQULU ÖĞLU (1985-2002), ƏLİYEV AĞADADAŞ MAHMUD OĞLU (2011-2014).

Rəhbərlik[redaktə | əsas redaktə]

Direktor[redaktə | əsas redaktə]

Dilqəm Tağıyev 1950-ci il yanvarın 6-da Kəlbəcər rayonunda anadan olmuşdur. 1966-cı ildə Azər­baycan Dövlət Universitetinin (indiki BDU) Kimya fakültəsinə qəbul olunmuşdur. İlk elmi işlərini tələbəlik illərində çap etdirmişdir. Dilqəm Tağıyev Azərbaycan Dövlət Universitetini 1971-ci ildə fərqlənmə diplomu ilə bitirərək Moskvada SSRİ EA Üzvi Kimya İnstitutunun aspiranturasına daxil olmuş və SSRİ EA-nın həqiqi üzvü, görkəmli kimyaçı alim H.M.Minaçovun rəhbərliyi ilə seolitlər üzərində hidrogenləşmiş kataliz sahəsində prioritet tədqiqatlar aparmışdır. SSRİ EA Üzvi Kimya İnstitutunun Elmi Şurasında müvəffəqiyyətlə fəlsəfə doktoru (1975) və elmlər doktoru (1984) dissertasiyalarını müdafiə etmişdir. 1990-cı ildə professor elmi adını almışdır. 1974-cü ildən Azərbaycan EA Qeyri-üzvi və Fiziki Kimya İnstitutunda (indiki Kataliz və Qeyri-üzvi Kimya İnstitutu) mühəndis, kiçik və baş elmi işçi, qrup rəhbəri və laboratoriya müdiri vəzifələrində çalışmışdır. 1986-1991-ci illərdə elmi işlər üzrə direktor müavini olmuş, 1990-cı ildə “Seolit” Sahələrarası Elmi Texniki Kompleksin baş direktoru təyin edilmişdir. x3 Dilqəm Tağıyev 1991-ci ildə Azərbaycan Tibb Universitetinin Ümumi kimya kafedrasının professoru, 1993-cü ildə əczaçılıq fakültəsinin dekanı, 1995-ci ildə isə Biofiziki və bioüzvi kimya kafedrasının müdiri seçilmişdir. 1999-cu ildən Azərbaycan MEA Neft-Kimya Prosesləri İnstitutunun rəhbərliyinin dəvəti ilə həm də “Heterogen kataliz” laboratoriyasına rəhbərlik etmişdir. O, 2007-ci ildə Azərbaycan MEA-nın müxbir üzvü seçilmiş, 2010-cu ildə Respublika Elmi Tədqiqatlarının Təşkili və Əlaqələndirmə Şurasının “Kataliz“ Elmi İstiqaməti üzrə Problem Şurasının sədri təyin edilmişdir. Dilqəm Tağıyev 2013-cü ilin aprel ayında Azərbaycan MEA-nin ümumi yıgıncagının qərarına əsasən AMEA Rəyasət Heyətinin üzvü və Kimya Elmləri Bölməsinin akademik-katıbı vəzifəsinə təyin edilmişdir. 2014-cü ildə “Kimyəvi kinetika və kataliz” ixtisası üzrə AMEA-nın həqiqi üzvü və Kataliz və Qeyri-üzvi Kimya İnstitunun direktoru seçilmişdir. Akademik Dilqəm Tağıyev kimya və neft-kimya prosesləri üçün yeni və səmərəli katalizatorların yaradılması və tədqiqi sahəsində tanınmış mütəxəssisdir. O, ilk dəfə olaraq tərkibində keçid elementləri olmayan seolitlərin, oksidləşmə-reduksiya tipli reaksiyalar üçün qeyri-ənənəvi olan katalizatorların, hidrogenləşmə, hidroizomerləşmə və oksidehidrogenləşmə reaksiyalarında yüksək aktivliyini müəyyən etmiş və bununla da yeni nəsil hidrogenləşmə katalizatorlarının hazırlanmasının əsası qoyulmuşdur. Seolitlər üzərində alkilnaftenlərin əvvəllər məlum olmayan çevrilmələrini aşkara çıxararaq onlara oksidehidrodisproporsionallaşma və oksidehidroizomerləşmə reaksiyaları adı vermişdir. Müxtəlif reaksiyaların mikroməsaməli katalizatorlarda kinetikasının öyrənilmə prosesində mühüm amil olan diffuziya əmsalının hesablanması üçün yeni ekspres-metod təklif etmişdir. Normal parafinlərin aşağı temperaturlu izomerləşmə reaksiyası üçün tərkibində qiymətli metallar saxlamayan yeni katalizatorlar işləyib hazırlamışdır. Fenol və krezolları metanolla alkilləşdirməklə krezolların və ksilenolların daha lazımlı izomerlərinin məqsədli sintezi üçün seolitlərin seçilmə prinsiplərini müəyyənləşdirmişdir. Aromatik karbohidrogenlərin parafinlərlə alkilləşməsi üçün aktiv mərkəzləri fəzaca bir-birindən ayrı olan katalitik sistemlər işləyib hazırlamışdır. Seolitəbənzər qallium, dəmir və sink fosfatların ilk dəfə olaraq hidrotermal sintezini aparmış, onların quruluşunu və katalitik xassələrini tədqiq etmişdir. Suyun fotoelektrokatalitik parçalanmasında elektrod materiallarına seolitlərin modifikator kimi əlavə edilməsinin mümkünlüyünü və perspektivliyini göstərmişdir. Olefinlərin yumşaq şəraitdə dimerləşmə və oliqomerləşmə reaksiyaları üçün yeni metal kompleks və heteropoliturşu katalizatorları sintez etmiş, nikel komplekslərinin qeyri-üzvi bərk daşıyıcı üzərinə kimyəvi yolla “bərkidilməsi” üçün yeni üsul işləyib hazırlamışdır. Nikel tiopirazolaldiminat komplekslərinin katalitik aktivliyi ilə stereokimyəvi qeyri-sərtliyi arasında əlaqənin mövcudluğunu ilk dəfə aşkar etmişdir. Müxtəlif monomerlərin alınması, parafinlərin və dar benzin fraksiyalarının izomerləşməsi, fenol və o-krezolun metanolla alkilləşməsi prosesləri üçün işlənib hazırlanmış katalizatorlar Moskva, Ufa, Bakı və Sumqayıt şəhərlərində yerləşən istehsalat birliklərində və təcrübə sənaye zavodlarında uzun müddətli pilot sınaqlarını uğurla keçmiş, tətbiq üçün tövsiyə olunmuşdur. Seolit katalizi sahəsində apardığı tədqiqatlara görə 1983-cü ildə keçmiş SSRİ-nin nüfuzlu mükafatlarından olan Ümumittifaq Lenin Komsomolu mükafatına layiq görülmüşdür (kimya və kimya texnologiyası sahəsində bu mükafata layiq görülmüş yeganə azərbaycanlı alimdir). SSRİ EA Rəyasət Heyətinin Yubiley iclasında (oktyabr, 1987) kataliz sahəsində mühüm nailiyyətlərdən biri kimi seolitlər üzərində oksidehidrogenləşmə reaksiyalarının tədqiqi sahəsində alınan nəticələr də qeyd olunmuşdur (Вестник АН СССР, 1987, №12). Dilqəm Tağıyev 610 elmi əsərin (onlardan 380-ni xarici ölkələrdə), o cümlədən 50 ixtiranın (patent və müəlliflik şəhadətnaməsinin), 18 monoqrafiya, kitab və dərsliyin, 16 tədris-metodik vəsaitin müəllifidir. O, Rusiyada (1974-2014), Bolqarıstanda (1979, 1983, 1991), Çexiyada (1983, 2005), Almaniyada (1980, 1990), Fransada (2001, 2004), İsveçdə (2002), Şotlandiyada (2003), Avstriyada (2003), İsveçrədə (2004), İspaniyada (2002, 2006, 2015), İtaliyada (2016) keçirilən Beynəlxalq konqress, simpozium və konfranslarda elmi məruzəçi kimi bilavasitə iştirak etmişdir. 2014-cü və 2016-cı illərdə İspaniyanın Donostia Beynəlxalq Fizika Mərkəzinin dəvəti ilə ezamiyyətdə olmuş və birgə tədqiqatlar aparmaq üçün Beynəlxalq elm aləmində kifayət qədər nüfuzlu olan bu mərkəzlə ikitərəfli müqavilə bağlamışdır. Dilqəm Tağıyev 5 elmlər doktoru və 13 elmlər namizədi yetişdirmişdir. Dilqəm Tağıyev SSRİ EA Kataliz üzrə Şuranın üzvü (1989), Nyu York Elmlər Akademiyasının (1994), Beynəlxalq Seolit Assosiasiyasının (2001), Amerika Kimya Cəmiyyətinin (2003) və Rusiya Təbiətşunaslıq Akademiyasının üzvü (2013) seçilmişdir. 1986-cı ildə “Əməkdə fərqləndiyinə görə” medalı, 2000-ci ildə ”Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi” fəxri adı, 2010-cu ildə “Tərəqqi” medalı ilə təltif edilmişdir. Hal-hazırda Dilqəm Tağıyev Azərbaycan MEA-nın vitse prezidenti, Kimya Elmləri Bölməsinin akademik-katibi, AMEA Rəyasət Heyətinin üzvü, akademik M.Nağıyev adına Kataliz və Qeyri-üzvu Kimya İnstitutunun direktoru, dissertasiya müdafiəsi üzrə Dissertasiya Şurasının Sədri, “Azərbaycan Kimya jurnalı” nın baş redaktoru, “Azərbaycan MEA-nın Məruzələri”, “Azərbaycan MEA-nın Xəbərləri”, “ELM” qəzetinin redaksiya şuralarının üzvü, Respublika Elmi Tədqiqatların Əlaqələndirmə Şurasının, Azərbaycan Respublikası Narkomanlıga və Narkotik Vasitələrin Qanunsuz Dövriyyəsinə Qarşı Mübarizə üzrə Dövlət Komissiyasının, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabineti yanında Terminologiya Komissiyasının üzvüdır.

Direktor müavinləri[redaktə | əsas redaktə]

Məhəmməd Babanlı - AMEA-nın müxbir üzvü. Elmi işlər üzrə direktor müavini.

Əlipaşa Qurbanov - k.ü.f.d. Ümumi məsələlər üzrə direktor müavini .

İnstitutun strukturu[redaktə | əsas redaktə]

İnstitutun strukturuna 8 şöbə və 30 laboratoriya, o cümlədən 2 beynəlxalq laboratoriya daxildir. Bundan başqa "Fiziki-kimyəvi analiz", Elmi informasiya və patent tədqiqatları", "Elmi nəşrlər", "Beynəlxalq əlaqələr, qrant layihələri və innovasiya" və "Təhsil" şöbələri də fəaliyyət göstərir.

İnstitutun elmi potensialı[redaktə | əsas redaktə]

İnstitutda çalışan 487 əməkdaşdan 5-i akademik, 6-ı AMEA-nın müxbir üzvü, 35-i elmlər doktoru, 144-ü fəlsəfə doktorudur.

İnstitutun Elmi İstiqamətləri[redaktə | əsas redaktə]

  • katalizin fundamental əsaslarının inkişaf etdirilməsi;
  • karbohidrogenlərin çevrilməsi,qaz kimyası və ətraf mühitin qorunması üçün səmərəli katalizatorların və adsorbentlərin işlənilməsi;
  • kimyəvi proseslərin kinetika və mexanizminin öyrənilməsi,modelləşdirilməsi və optimallaşdırılması;
  • müxtəliftəyinatlı funksional materialların,nanokompozitlərin,topoloji izolyatorların,molekulyar maqnetiklərin və keçiricilərin sintezi və tədqiqi;
  • yerli mineral xammalın emalı və praktiki əhəmiyyətli qeyri-üzvi birləşmələrin alınması üçün səmərəli proseslərin yaradılması;

Şöbələr[redaktə | əsas redaktə]

"Mineral xammalın kompleks emalı" şöbəsi[redaktə | əsas redaktə]

“Mineral xammalın kompleks emalı” şöbəsi Şöbə müdiri: AMEA-nın müxbir üzvü Mübariz Əhmədov telefon: 012 539 41 25 laboratory_10@kqki.science.az Elmi istiqaməti: Respublikanın filiz və qeyri-filiz mineral xammal ehtiyatlarının kompleks emal texnologiyasının elmi əsaslarının yaradılması. M.Əhmədov 360 elmi əsərin (onlardan 115-i xaricdə), 20 ixtiranın (patent və müəlliflik şəhadətnaməsi) və 1 monoqrafiyanın müəllifidir. Onun rəhbərliyi altında 2 kimya üzrə elmlər doktoru və 21 kimya üzrə fəlsəfə doktoru müdafiyə etmişdir. 1965-ci ildə M.Əhmədov “1941-1945 illərin Böyük Vətən Müharibəsi qələbəsinin 20 illik” yubiley medalı, 2005-ci ildə isə "Şöhrət ordeni" ilə təltif olunmuşdur. Şöbənin nəzdindəki laboratoriyalar:

Laboratoriya 10[redaktə | əsas redaktə]

“Qeyri-filiz mineral xammalının emalı” laboratoriyası. Lab. müdiri: AMEA-nın müxbir üzvü Mübariz Əhmədov

tel: 012 539 41 25. Laboratoriyada 13 əməkdaş çalışır. Onlardan 9 nəfəri k.ü.f.d., a.e.i., 1 nəfəri e.i., 1 nəfəri k.e.i.-dir:

Elmi istiqaməti: Təbii ehtiyatları çox olan qeyri-filiz xammalının (gillər, dolomit, bentonit, kalsit və s.) emal proseslərinin fiziki-kimyəvi əsaslarının işlənib hazırlanması.

Laboratoriya 19[redaktə | əsas redaktə]

Laboratoriyanın adı: "Dəmir və titan tərkibli filiz xammalının emalı"

Laboratoriya rəhbəri: k.e.d, prof. Məmmədov Asif.

Əməkdaşlar: Laboratoriya 9 əməkdaşdan ibarətdir:

  • aparıcı elmi işçi, k.ü.f.d. – Səmədzadə Qasım
  • elmi işçi – Ofeliya Əbdülrəhimova
  • elmi işçi –Tatyana İsaçenko
  • elmi işçi –Ülviyyə Şərifova
  • elmi işçi –Afəridə Qasımova
  • elmi işçi– Fidan İbrahimova
  • baş laborant–İlahə Şərifova
  • baş laborant– Afət Əliyeva

Mövzu: «Respublikanın filiz və qeyri-filiz mineral xammal ehtiyyatlarının kompleks emalı texnologiyasının elmi əsaslarının yaradılması». 19 saylı laboratoriya 1981-ci ildən fəaliyyət göstərir. 1981-2012-ci illərdə “Dəmir filiz xammalının emalının kimyası və texnologiyası” və 2013-cü ildən “Dəmir və titan tərkibli filiz xammalının emalı” laboratoriyası adlandırılmışdır. 1987-2002 və 2013-2014-cü illərdə sektor kimi fəaliyyət göstərmişdir. 1981-2015-ci illərdə kollektivə t.ü.f.d. Zaur Əlizadə rəhbərlik etmişdir. 8.10.2015-ci il tarixdən kollektivə k.ü.e.d., prof. Asif Məmmədov rəhbərlik edir.

Laboratoriyanın ümumi elmi istiqaməti dəmir və titan tərkibli filiz xammalının emalının elmi və texnoloji əsaslarının işlənməsidir. Konkret olaraq Daşkəsən maqnit filizləri, Acınohur titanmaqnetitli qum daşları, Xəzərin cənub qərb sahil (Lənkəran) və şelf titanmaqnetit səpintilərinin kompleks emalı proseslərinin fiziki-kimyəvi və texnoloji əsasları hazırlanmışdır.

Cənub-Daşkəsən və Pirsultan yataqlarından götürülən sulfidli maqnetit filizinin kern nümunələrinin maqnit-flotasiya üsulu ilə kompleks zənginləşdirilməsi nəticəsində yüksək keyfiyyətli maqnetit superkonsentratı (70% Fe) və kollektiv mis-kobalt flotasiya alınmışdır. Əsas maqnit separasiyasına və dəmir ovuntusunu qarışıqlardan daha tam təmizləmək üçün təkrar maqnit separasiyası nəticəsində dəmirin dəmir ovuntusundan cıxarılması yüksək 96-99%-ə çatdırılmışdır.

Elmi-tədqiqat işlərinin xronologiyası

1981-1986 illərdə Xəzərin cənub qərb sahil (Lənkəran) və şelf titanmaqnetit səpintilərinin kompleks emalı proseslərinin elmi əsasları tədqiq işlənmişdir. Titanmaqnetit (ilmenit FeTiO2+maqnetit Fe3O4) bir çox kompleks filizləri tərkib hissəsidir. Onların konsentratının tərkibində titanmaqnetitin miqdarı 40%-ə yaxınıdr. Azərbaycanda bu tədqiqat işlərinin istiqamətinin formalaşmasında A.Baykov adına Metallurgiya İnstitutu ilə əlaqələr əsas rol oynamışdır. Titanmaqnetit qum daşlarının və səpintilərinin zənginləşdirilməsi şəraiti öyrənilmiş və tərkibində Feüm – 45-52%, TiO2 – 5-7%, Cr – 0,5-1.5% və Mn – 0,8-1 % olan konsentrat alınmışdır. Optimal ölçülü titanmaqnetit dənəvərlərinin təbii qazla reduksiyası ilə DT-3 (98.5%Fe) və DT-4 (97.5%Fe) markalı dəmir ovuntusu və titanxrom konsentratı (TiO2-40%, Cr2O3-4.5%) alınmışdır. Xromun məhluldan 100% ayrılması ilə texniki titan dioksid (97-98% TiO2) alınmışdır. Titanxrom konsentratından xrom 95% Na2CrO4 formasında ayrılmışdır. Vanadat məhlullarından texniki vanadium 5-oksid (92.5% V2O5) alınmışdır. Titanmaqnetit səpintisinin kompleks emalının prinsipial texnoloji sxemi hazırlanmışdır: ovuntu metallurgiyası üçün dəmir tozunun alınması; süni rutilin, vanadium 5-oksidin, natrium-xromatın alınması, işlənmiş maddələrin – soda və xlorid turşusunun bərpa edilərək qaytarılması. Kompleks emalın dənəvərləşdirmə, yandırma və təbii qazla reduksiya prosesləri laboratoriya qurğusunda sınanmışdır. Bu işin əsas icraçılarından biri olan Sadıxov Hüseynquly 80-cı illərdə A.Baykov adına Metallurgiya İnstitutuna ezam olunmuş, dissertasiya müdafiə etdikdən sonra institutun əməkdaşı olmuşdur.H.Sadıxıov titanmaqnetit konsentratlarına emalına aid patentlərin müəllifidir. H. Sadıxov hal-hazırda həmin institutun laboratoriya müdiridir, təmiz TiO2-in alınması və satışı sahəsində uğurlu biznez fəaliyyəti göstərir.

1987-2002 illərdə Daşkəsən maqnit filizləri tədqiq edilmişdir. Daşkəsən maqnit superkonsentratının alınması, metallaşmış dənəvərlərin və dəmir tozunun alınma şəraiti işlənilmişdir. Cənub-Daşkəsən və Pirsultan yataqlarından götürülən sulfidli maqnetit filizinin kern nümunələrinin maqnit-flotasiya üsulu ilə kompleks zənginləşdirilməsi nəticəsində maqnetit superkonsentratı və kollektiv mis-kobalt flotasiya konsentratı alınıb, dəmir, mis və kobaltın ayrılan fraksiyalarda paylanmasının optimal şəraiti öyrənilib. Hazırlanmış texnologiya Cənub-Daşkəsən yataqlarının dərin qatlarından çıxarılan sulfidli-maqnetit filizlərindən yüksək keyfiyyətli maqnetit superkonsentratı (70% Fe) ilə yanaşı mis-kobalt flotasiya konsentratının alınması üçün təklif olunmuşdur. Pulpanın yuyulub çıxardılması daim qarışdırmaqla 85-900C optimal temperaturda 1 saat müddətində maqnit qarışdırıcıda aparılır. Sonra dəmir ovuntusunu titanlı qeyri maqnit fraksiyadan ayırmaqla pulpanı əsas maqnit separasiyasına (1000 ersteddə) və dəmir ovuntusunu qarışıqlardan daha tam təmizləmək üçün təkrar maqnit separasiyasına (750, 300 ersteddə) yönəldilir. Bu şəraitlərdə dəmirin dəmir ovuntusunan cıxarılması yüksək 96-99%-ə çatır, ovuntuda isə Femet -98% olur.

2003-2017 Acınohur titanmaqnetitli qum daşları aşkar edildikdən sonra, bu filizlərin emalı texnologiyasının işlənilməsinə başlanılmışdır. Acınohur titanmaqnetitli qum daşlarının kimyəvi və mineraloji tərkibinin, yaş maqnit separasiyası usülu ilə zənginləşdirilməsi şəraitlərinin öyrənilməsi nəticəsində 54%Feüm, 7%TiO2, 1%V və 0,8% Mn tərkibli titanmaqnetit konsentratı alınmışdır. Boru tipli sobanın süzgəc layında Acınohur qum daşlarının titanmaqnetit konsentratının 25%-li soda əlavəsi ilə flüslaşmış dənəvərlərin təbii qazla bilavasitə reduksiyası şəraitləri öyrənilmişdir. Müəyyən edilmişdir ki, 875-9250C optimal temperaturda , təbii qazın sürəti 0,1 l/dəq, 30 dəqiqə ərzində və təbii qazın işlənməsi 0,6 m3/kq dənəvərlər olduqda, flüslaşmış dənəvərlərin metallaşma dərəcəsi 96,5-98,5%-ə çatır. Bu şəraitdə metallaşmış dənəvərlər yapışmır, duda əmələgəlmə, karbidləşmə və reduksiya olunmuş dənəvərlərin karbonlaşması aradan götürülür. 2011-2013-cü illər hesabatında Acınohur titanmaqnetitli qum daşlarından konsentratların alınması, bu konsentratların CH4-lə reduksiyası, maqnit fraksiyasından ПЖ-3 (98%Fe)markalı dəmir ovuntusu və qeyri-maqnit fraksiyasından titan (rutil TiO2) fraksiyasının ayrılmasının prinsipial texnoloji sxemi verilmişdir. 2014-cü ildə reduksiya olunmuş flüslaşmış titanmaqnetit dənəvərlərinin metal və oksid fazalara ayrılmasının çıxımları, kimyəvi və mineraloji tərkibləri müəyyən edilmişdir. Tərkibində 40%-ə yaxın TiO2 olan titan konsentratı alınmışdır. 2015-ci il mərhələsində titanmaqnetit dənəvərlərinin reduksiyasından alınmış qeyri-maqnit fraksiyasında titanın Si, Al, Mg, Ca oksidlərindən hidrokimyəvi üsulları işlənilmişdir. 2015-ci ildə titan konsentratından TiO2 titandioksidin silisium, kalsium, maqnezium, alüminium və başqa qarışıqlardan hidrokimyəvi üsullarla - xlorid turşusu və duru natrium hidroksid məhlulu vasitəsi ilə ayrılmasının optimal şəraiti – qatılıq, temperatur parametrləri və onların kinetik asılılığı müəyyən edilmişdir. TiO2-in 98%-ə qədər kütləsinin konsentraddan ayrılması mümkün olmuşdur. 215-217-ci illərdə titanmaqnetit toz materiallarından baraban dənəvərləşdiricisi vasitəsi ilə dənəvərin quruluş anizotropiyasını və laminasiyasını nəzərə alan qranul formalaşmasının kompleks modeli işlənmişdir. Dənəvər özüllərinin relaksiya müddətindən asılı olaraq qranulların formalaşma mərhələləri müəyyən edilmişdir. Toz materiallarının səthinin laminasiyası prosesinin qrafik modeli təqdim edilmişdir. Xarici qüvvələrin təsiri ilə qranulların deformasiyası zamanı məsaməliliyin və sıxlığın dəyişməsinin reoloji modeli işlənmışdir. Qranulların ölçülərinə görə paylanma prosesinin təcrübi və hesablama yolu ilə alınmış nəticələri müqayisə edilmişdir. Titan konsentratının 15%-li HCl turşusu ilə (bərk maddə:maye turşu nisbəti=1:10) ~85°C temperaturda 1 saat müddətində FeCl3 koaqulyantından (konsentratın kütləsinin 0.01-0.05%-i qədər) istifadə olunması ilə işlənməsi TiO2-ın konsentratda kütləsinin 40%-dən 92%-çatdırılmasına imkan vermişdir. 3%-li NaOH məhlulu (bərk:maye=1:6) ilə 15-20 dəqiqə qaynadılmaqla (~100-105°C) konsentrat silisiumdan təmizlənmiş və metatitan turşusu kütləsi alınmışdır. Metatitan turşusunun 850-9000C-də gözərdilməsi ilə tərkibində 96-98% TiO2 olan rutil-texniki titan dioksid alınmışdır. xTiO2.yH2O politatanatların 600-900°C temperaturlarda Na2SO4, K2SO4 və bioaktiv xitozan (0.01 kütlə %) modifikatorlardan istifadə etməklə gözərdilməsi ilə rutil, anataz və brukit fazalarının alınması tədqiq edilmişdir. Müəyyən edilmişdir ki, xitozandan istifadə edildikdə 600-7000C-də anataz forma (tetraqonal sinqoniya) çoxluq təşkil edir (80%). (Şəkil %) 800-900°C intervalında közərdilmədən alınan kütlədə rutil forma (kubik sinqoniya) çoxluq təşkil edir (90%). Xitozandan istifadə edildikdə bioaktiv xitozanın polisaxarid fraqmentlərinin təsiri ilə anataz səthlərinin laylı quruluşlu funksilaşması baş verir. Alınmış elmi nətəcələr 150 elmi əsərdə öz əksini tapmış, 4 əməkdaş elmlər namizədi elmi dərəcəsi almışdır. Tədqiqatlar nəticəsində mühüm dövlət əhəmiyyəti olan elmi praktiki nəticələr alınmış və laboratoriya qurğularında sınaqdan keçirilmişdir. Aşağıdaskı elmi əsərlərdə laboratoryda aparılan işlərin əsas elmi nəticələri çap olunmuşdur

  1. Ализаде З.И. Получение «искусственного рутила» в процессе комплексной переработки прибрежных и шельфовых россыпных титаномагнетитов // Журнал прикладной химии. 2000, Т. 73, Вып. 2, с.11-14.
  2. A.c. 1414782 СССР. Способ получения искусственного рутила из обогащенных титансодержащих продуктов переработки титаномагнетитов / Ализаде З.И., Садыхов Г.Б., Гусейн-заде A.M. С 01 С 23/047 Бюл.№ 29 Заявл. 08.07.85 Опубл. 07.08.1988.
  3. Ализаде З.И, Садыхов Г.Б. Термодинамика восстановления магнетитовых концентратов природным газом с участием соды // Комплексное использование минерального сырья. Алма-Ата, 1986, № 11, с. 28-32.
  4. Ализаде З.И, Халилова Х.Х. Термодинамика окисления ванадия при восстановлении титаномагнетитовых концентратов природным газом с участием соды // Комплексное использование минерального сырья. Алма-Ата, 1992, № 2, с. 43-47.
  5. Ализаде З.И, Халилова Х.Х. Окисление ванадия в процессе восстановительного обжига титаномагнетитовых концентратов природным газом в присутствии карбоната натрия // Журнал прикладной химии, Т. 68, Вып. 6, 1995, с. 898-903.
  6. Ализаде З.И.. Разработка технологии комплексной переработки прибрежных и шельфовых россыпных титаномагнетитов. /XVI Менделеевский съезд по общей и прикладной химии. Сб.№2: “Состояние и развитие производства химических продуктов”.Москва, 1998, с.7-8, 208-209.
  7. Авт.свидетельство СССР №801579, от 1.01.1981. / Ализаде З.И., Шахтахтинский Г.Б., Садыхов Г.Б. и др. Способ переработки титаномагнетитовых концентратов морских песков.
  8. Ализаде З.И., Гасымова А.М., Самедзаде К.М. и др. Состав, особенности и перспективы комплексного использования Аджинаурских титаномагнетитовых песчаников. Ж. «Химические проблемы», Баку, 2007, №7, с. 660-662.
  9. Ализаде З.И., Гасымова А.М., Самедзаде К.М. и др. Обогащение Аджинаурских железоносных песчаников с получением титаномагнетитовых концентратов для комплексного использования. //«Азерб.хим.журнал», 2008, №4, с. 64-67.
  10. Гасымова А.М., Шарифова И.Г. Физико-химические и технологические параметры Аджинаурских титаномагнетитовых концентратов с получением железного порошка и «искусственного рутила» / Тезисы докладов IX Всероссийской Научной конференции / Керамика и композиционные материалы. Сыктывкар, 2016, с. 53-55.
  11. Шахтахтинский Г.Б., Ализаде З.И. Йодометрическое определение общего содержания железа и железных рудах с применением растворителей йода. //Аз.Хим.Журнал, 1961, №6, с. 109-119.
  12. Шахтахтинский Г.Б., Ализаде З.И., Касымов К.А. Арсенатный метод йодометрического определения титана в железных рудах. В кн. «Исследования в области неорганической и физической химии», Баку, «Элм», 1970, с. 130-142.
  13. Ализаде З.И., Шарифова У.Н., Гасымова А.М., Абдулрагимова О.Ш., Исаченко Т.А. Разработка процесса комплексной переработки титаномагнетитовых концентратов Аджинаурских песчаников с получением железного порошка и титанового концентрата / VI Международная Конференция Российского Химического Общества им. Д.И. Менделеева / Химическая технология и биотехнология новых материалов и продуктов. Москва, 2014, с.79-81.
  14. Ализаде З.И., Гасымова А.М., Самедзаде К.М. Разработка ресурсосберегающей технологии комплексной переработки титаномагнетитовых концентратов Аджинаурских песчаников / I Международная Конференция Российского Химического Общества им. Д.И. Менделеева / Ресурсо- и энергосберегающие технологии в химической и нефтехимической промышленности. Москва, 2009, с. 85-86.
  15. Ализаде З.И., Самедзаде К.М., Исаченко Т.А., Гасымова А.М., Абдулрагимова О.Ш. Восстановительный обжиг титаномагнетитовых концентратов Аджинаурских песчаников природным газом в присутствии карбоната натрия / IV Международная Конференция Российского Химического Общества им. Д.И. Менделеева / Химическая технология и биотехнология новых материалов и продуктов. Москва, 2012, с. 110-112.
  16. Aлизаде З.И., Гасымова А.М., Абдулрагимова О.Ш., Шарифова У.Н. Восстановление титаномагнетитовых концентратов Аджинаурских песчаников природным газом с отделением титана и получением железного порошка/V Международная Конференция Российского Химического Общества им. Д.И. Менделеева / Ресурсо- и энергосберегающие технологии в химической и нефтехимической промышленности. Москва, 2013, с. 49-51.
  17. Alizade Z.I., Mammadov A.N., Qasimova A.M., Samedzade Q.M., et.all. Study of granulation of titanomagnetite concentrate produced from Adzhinaur sandstone with flux soda additive. //Azerbaijan Chemical Journal. 2016, №1, p.39-43.
  18. Г.И. Келбалиев, Ф.М.Садыхов, Г.М. Самедзаде,А.Н.Мамедов, Д.Б.Тагиев. Теория и практика гранулирования порошкообразных материалов. Баку: . 2016. 326 с.
  19. Gudret I. Kelbaliyev, Asif N. Mamedov, Qasim M. Samedzade, Afarida ,M. Gasimova, Dilgam B. Tagiyev and Manaf R. Manafov. Modelling of granule formation process of Titan- Magnetite powdered materials by the method of rolling // Elixir International Journal. Materials Science/ 2016, 96, р. 41434-41442.
  20. Мамедов А.Н., Самедзаде Г.М., Гасымова А.М., Шарифова У.Н.,Исаченко Т.А., Шарифова И.Г., Абдулрагимова О.Ш., Восстановление офлюсованных окатышей титаномагнетитовых концентратов песчаников природным газом с получением металлизованных окатышей. //Международный журнал прикладных и фундаментальных исследований. 2016, часть 2, N.2,с.174-177.

QEYRİ-ÜZVİ MADDƏLƏRİN TERMODİNAMİKASI

Kimya elmləri doktoru, professor Asif Məmmədov

Öncədən verilmiş xassələrə malik qeyri-üzvi maddələrin alınma şəraitinin təyin edilməsi üçün onların termodinamiki parametrləri haqqında məlumat mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycanda qeyri-üzvi maddələrin tədqiqatı 1950-ci illərdən Fizika İnstitutunda yarımkeçirici maddələrin və onların əsasında bərk məhlulların tədqiqi ilə başlanmışdır. Çoxlu sayda iki və üç komponentli sulfid, selenid,tellurid, arsenid, fosfid və s. birləşməlırin və onların əsasındakı fazaların əmələgəlmə termodinamiki funksiyaları Azərbaycan alimləri tərəfindən kalorimetriya (Kamil Şərifov 1919-1972; Qüdrət Məmmədov 1934; Saleh Hacıyev 1021-2013; Kamal Qaraşarlı 1930-1983 ), buxar təzyiqinin ölçülməsi (Əlihüseyn Quliyev 1929-1999; Sərdar Hacıyev 1940), elektrik hərəkət qüvvəsi üsulları ilə (Almuq Abbasov 1932; Asif Məmmədov 1947; Məhəmməd Babanlı 1952; Mirsəlim Əsədov 1953) təyin edilmiş və məlumat kitablarına daxil edilmişdir.

AMEA-nın Qeyri-üzvi və Fiziki-kimya İnstitutunda (İndiki Kataliz və Qeyri-üzvi Kimya İnstitutu) qeyri-üzvi maddələrin termodinamiki tədqiqi 1980-ci illərdə Asif Məmmədov və Mirsəlim Əsədov tərəfindən inkişaf etdirilmişdir. 1986-cı ildə Institutda Asif Məmmədovun rəhbərliyi altında “Qeyri-üzvi maddələrin termodinamikası” laboratoriyası yaradılmışdır. İnstitutun əməkdaşları Asif Məmmədov 1990-cı ildə, Mirsəlim Əsədov 1990-cı ildə və İsmayıl Mehdiyev 2009-cu ildə qeyri-üzvi maddələrin termodinamikası mövzusunda müvəffəqiyyətlə doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişlər.

İsmayıl Mehdiyev qısa elmi fəaliyyətləri dövründə (1962–2013) səth hadisələrinin termodinamikası sahəsində maraqlı elmi nəticələr almışdır. O, Azərbaycanda ilk dəfə olaraq ion mayeləri və metal ərintilərinin səthində baş verən fiziki-kimyəvi hadisələri tədqiq etmişdir.Bu işlər NATO-nun DFG–FNZ (Deutsche Forschungs Gemeinschaft– Funktional Nanostruktur Zentrum elmi proqramı əsasında Almaniyanın Karlsurue Texniki Universitetində müvəffəqiyyətlə davam etdirilmiş və [Мехдиев И.Г., Мамедов А.Н. Межфазные явления в металлических и ионных жидкостях. Баку,2012.375с.] monoqrafiyasında ümumiləşdirilmişdir. Asif Məmmədov,İsmayıl Mehdiyev, Azərbaycan Texniki Universitetinin kafedra müdiri Astan Şahverdiyev, Almaniya Rostok Universitetinin Texniki Termodinamika İnstitunun əməkdaşları Egen Xassel və həmyerlimiz Cavid Səfərov molekulyar və qeyri-molekulyar quruluşlu qeyri-üzvi maddələrin və ion mayelərinin termodinamikasına həsr olunmuş monoqrafiyanın müəllifləridir [А.Н.Шахвердиев, И.Г.Мехдиев, А.Н. Мамедов , Дж.Сафаров, Е.Хассел. Теплофизические свойства и термодинамические функции молекулярных и немолекулярных соединений и их растворов. Баку, «Элм»,2013, 313 с].

Qeyri-üzvi maddələrin termodinamiki tədqiqinə aid İnstitutda aparılan işləri aşağıdakı istiqamətlərə bölmək olar:

1. Təcrübi üsullarla hallogenid, oksihallogenid və s. Qeyri-üzvi maddələrin entropiya, entalpiya və Gibbs sərbəst enerjisinin təyini, bu məlumatın qeyri-üzvi maddələrin alınma şəraitinin, termodinamiki davamlılığının təyinində, faza tarazlığının yuxarı temperatur sahəsinin hesablanmasında istifadə olunması.

2. Birləşmələrin və bərk məhlulların termodinamiki funksiyalarının və faza diaqramlarının hesablanması və modelləşdirilməsi üsullarının inkişaf etdirilməsi.

İndiyə qədər aparılan elmi-tədqiqat işlərində Tl-In(Ga)-Sb, Tl-In(Ga)-Bi, Cd-Pb-Sn, Cd-Pb-Sn-Bi sistemlərinin xəlitələrinin səthi və həcmi termodinamiki xassələri təyin edilmiş və məlumat kitablarına daxil edilmişdir.

Birləşmələrin istilik tutumunun Debay kvant üsulu, entropiyanın inkrement üsulu ilə hesablanma üsulu inkişaf etdirilmişdir. S2-, Sе2- , Те2-, O2-, Ga2+ , Ga2+, In2+, In3+ , Тl1+, Ln2+ , Ln2+ və s. ionların entropiya inkrementinin dəqiq qiymətləri müəyyən edilmişdir [A.N. Məmmədov və başq. Qeyri-molekulyar birləşmələrin termodinamikası. Bakı. Elm. 2006. 192 s].

Kvant təsəvvürlərinə əsaslanan Istmen tənliyi üç və dörd komponentli birləşmələrin entropiyasını hesablamaq üçün inkişaf etdirilmişdir S° =0,75 nR Dəqiqiliyi təcrübə xətasına yaxın olan tənliklər vasitəsi ilə S °298, S°298 , H°298 , G°298 -in qiymətləri La2O2S, Y2O2S, EuNdGa3S7, NdGaS3, Nd6Ga10/3S14, GdSBTe3, GdBiTe3, EuLа2S4, ЕuGа4S7, ЕuGа2S4, Lа6Gа10/3S14, LаGаS3, ЕuLаGа3S7 birləşmələri və s. çətin tətbiq edilən maddələr üçün qiymətləndirilmişdir. Azərbaycanda sintez olunmuş birləşmələrin əmələ gəlmə termodinamiki və standart termodinamiki funksiyaları iri həcmli [М.И.Заргарова, А.Н.Мамедов, Д.С.Аждарова и др. Неорганические вещества, синтезированные и исследованные в Азербай-джане. Справочник. Баку, Элм, 2004. 463 с.] məlumat kitabında sistemləşdirilmişdir. Bərk məhlulların tərkibi, temperaturu, termodinamiki funksiyaları (∆Н, ∆S) və bərk məhlulların kristallaşmanın kinetik (к) parametrlərini əlaqələndirən tənlik alınmış və konkret sistemlərdə tətbiq olunmuşdur; Kvazibinar sistemlərin (AmBn)1-x(ApCq)x bərk məhlullarının Gibbs enerjisinin temperatur və qatılıqdan asılılığı qeyri-molekulyar məhlulların konfiqurasion entropiya modeli əsasında daha dəqiq ifadə edilmişdir:

Bu və digər tənliklər sistemi iki və çoxkomponentli qeyri-üzvi fazaların faza diaqramlarının likvidus və solidus səthlərini, bərk məhlulların sərhədlərini, qeyri-tarazlıq proseslərinin kinetik və deformasiya parametrlərini və heterogen kristallaşma proseslərini idarə etmək üçün istifadə olunmuşdur. Bu tənliklərin analitik həlləri 3 komponentli sistemlərin likvidus və solidus səthlərini 3D modelləşdirməyə və kompüter vizuallaşdırmağa imkan vermişdir:

Qeyri-üzvi maddələrin termodinamiki tədqiqi AMEA-nın müxbir üzvü Məhəmməd Babanlı İnstitutumuza gəldikdən sonra daha sürətlə inkişaf etməyə başlamışdır. Onun rəhbərlik etdiyi şöbədə 2015-cü ildə “Funksional qeyri-üzvi maddələrin termodinmaikası” laboratoriyası yaradılmışdır. Termodinamiki tədqiqatlar Məhəmməd Babanlının rəhbərliyi altında 2015-ci ildə yaradılmış “Kvant kompütinqi və spinelektronikanın perspektiv materialları” İspaniya –Azərbaycan Beynəlxalq laboratoriyanın fəaliyyətində geniş yer tutur. Qeyri-üzvi maddələrin termodinamiki tədqiqatlarının nəticələri ABŞ, İngiltərə, Fransa, Yaponiya, Almaniya, İtaliya, Rusiya, Avstriya, Meksika və s. ölkələrdə keçirilmiş Beynəlxalq konfransların toplularında, nüfuzlu Beynəlxalq jurnallar: Termochim. Acta, High Temperatures–High Pressures, Mater. Chem. Phys., Int. Research Journal Pure and Appl. Chem., Cambridge Journals MRS, J.Appl.Fund. Research, Z. für Anorg. und Allg. Chemie. American Chemical Science Journal, Russian Journal of Electrochemistry, J.Inorganic Chemistry, Journal of Alloys and Compounds, Calphad, International Journal of Materials Research, Zeitschrift für Metallkunde və s. çap olunmuşdur.

Laboratoriya 20[redaktə | əsas redaktə]

«Əlvan metal tərkibli mineral xammalın emalı» 20 saylı laboratoriya 2014-cü ilin oktyabr ayından fəaliyyət göstərir. Laboratoriya «Mineral maddələrin emalının kimyası və texnologiyası» laboratoriyasının nəzdində 2011-ci ildə «Əlvan və nadir metallar» qrupunun əsasında yaradılmışdır. Kollektivə k.ü.e.d., prof. Arif Heydərov rəhbərlik edir. Laboratoriyanın ümumi elmi istiqaməti Respublikamızın zəngin ehtiyata malik mineral sərvətlərinin kompleks emalı texnologiyasının elmi əsaslarının yaradılması və bir sıra sənaye tullantılarından qiymətli metalların çıxarılmasının kimyası, texnologiyasının tədqiqi və işlənməsidir.Aparılan tədqiqatlar nəticəsində müasir dövrün ən qlobal problemlərindən olan ətraf mühitin mühafizəsini təmin etməklə zəngin təbii ehtiyyata malik Filizçay polimetal filizinin kompleks emalının tullantısız prinsipial texnoloji sxemi təklif olunmuşdur. Polimetal sulfid filizinin tərkibində olan qara, əlvan, nadir metalların və sərbəst kükürdün yüksək çıxımını təmin edən pirrotinləşdirici yanmanın və alınmış məhsulun kükürd 4-oksid ilə avtoklav həll olmasının elmi əsasları işlənib hazırlanmışdır. Yer haqqında elmlər sahəsinin Geotexnologiya və Qeyri-üzvi maddələrin texnologiyası istiqamətləri üzrə fundamental tətbiqi xarakterli «Mineral tullantılardan qiymətli metalları ayırıb saflaşdıran mobil pilot sisteminin qurulması və yarımsənaye sınaqlarının keçirilməsi» mövzusunda laboratoriya tərəfindən təklif olunmuş elmi-tədqiqat layihəsi Azərbaycan Respublikiasının Prezidenti yanında Elmin İnkişafı fondunun «Sənaye qrantı» məqsədli müsabiqəsinin (EIF/MQM/Sənaye-2014-4/19) qalibi olmuşdur. Layihənin müddəti 12 ay olmuşdur. 2015-ci ildə Gədəbəy mis tərkibli oksidləşmiş filizdən xlorid və hipoxlorit məhlulları ilə yuyulmasının və yuyulmadan alınan məhlullardan mis və sinkin iondəyişdirici sorbentlər vasitəsi ilə ayrılmasının optimal şəraiti müəyyən edilmişdir. 2016-cı ildə isə Daşkəsən Dağ-mədən Filizsaflaşdırma kombinatının tullatılarından qiymətli komponentlərin topa həllolma rejimində sulfat turşusu ilə yuyulması və çıxarılmasının şəraiti üzrə tədqiqat işləri aparılmışdır. Hal-hazırda Geologiya və Geofizika İnstitutunun əməkdaşları ilə birlikdə topa həllolma və diafraqmalı elektroliz metodikasından istifadə etməklə qələvi və sulfat turşusunun sintezini həyata keçirən alunitin emal texnologiyası hazırlanır. Müxtəlif rejimlərdə texnologiyanın sınaq təcrübələri üçün işləyən maket hazırlanmışdır. Daşkəsən kobalt filizi və tullantılardan arsenin təlabata uyğun həddə qədər zərərsizləşdirilməsi sahəsi üzrə elmi tədqiqat işləri aparılır.

Laboratoriya 8[redaktə | əsas redaktə]

Analitik kimya laboratoriyası Laboratoriyanın rəhbəri: k.ü.f.d. Aydın Paşacanov

Elmi istiqaməti: Metal ionlarının xromogen üzvi reagentlərlə əmələ gətirdiyi eyni və səthi-aktiv maddələrin iştirakı ilə müxtəlifliqandlı komplekslərinin alınması,tədqiqi, onların təbii obyektlərdə, sənaye tullantılarında təyini üçün səmərəli üsulların işlənib hazırlanması.

Əməkdaşlar: İsmayılov Namiq–k.ü.f.d., Ağamalıyeva Mələk–k.ü.f.d., Bayramov Şahin–k.ü.f.d. Abbasova Gülü–k.ü.f.d., e.i.; Osmanova Arzu–k.e.i.; Pirəlisoy Aygül- k.e.i. Yusifova Nailə- k.e.i. Həsənova Sona- mühəndis. Qəmbərova Məlahət – mühəndis

Analitik kimya laboratoriyasının inkişaf tarixi. Analitik kimya laboratoriyası 1946-cı ildə Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası Kimya institutunda (sonralar Qeyri-üzvi və fiziki kimya institutu) “Ümumi və qeyri-üzvi kimya” laboratoriyasının nəzdindəfəaliyyət göstərmişdir. Bu laboratoriyanın əsası k.e.d. professor İ.L.Bağbanlı tərəfindən qoyulmuşdur. 1946 – 1974-cü illərdə k.e.d. professor İ.L.Bağbanlı Analitik kimya laboratoriyasının müdiri olmuşdur. Bu illərdə elmi-tədqiqat işləri əsasən respublika mineral xammalının kimyəvi emalı və mürəkkəb tərkibli nümunələrdə (minerallar, sular, suxurlar, ərintilər və s.) nadir və əlvan metalların təyini üsullarının işlənib hazirlanması istiqamətində aparılmışdır. Laboratoriya əməkdaşları seçici reagent olan Reyneke duzundan istifadə edərək Cu, Ag, Au, Co, Hg, Tl, B, Pb, Pb, Pt üçün qravimetrik və titrimetrik metodlar işləyib hazırlamışlar. Laboratoriyada yanğın əleyhinə istifadə etmək üçün alunitdən alüminium sulfat alınmışdır. Respublikanın kimya və yeyinti sənayesinin tələbini ödəmək üçün Naxçıvan daş duzunun təmizləmə texnologiyası, eləcə də, rəngsiz pencərə şüşəsi almaq üçün Abşeron kvars qumunun zənginləşdirilmə texnologiyası işlənmişdir. Natrium-sulfid və maqnezium oksid almaq üçün astraxanit təbii qazla reduksiya edilmişdir. Həmin illərdə qiymətli katalizator olan vanadium 5-oksidi almaq üçün sulfat turşusu zavodu tullantıları üzərində elmi-tədqiqat işləri aparmışdır. 1965-ci ildən üzvi analitik ragentlərlə metalların kompleksləri və onların analitik tətbiqi sahəsində tədqiqat başlanmışdır. Tədqiqat işlərində kompleksəmələgətirici üzvi reagent kimi məlum reagentlərdən və sintez edilmiş yeni reagentlərdən istifadə edilmişdir. Analitik kimya laboratoriyasında metal ionu – asidokompleks liqand – əsasi boya sistemində kompleksəmələgəlmə sahəsində geniş tədqiqat işləri başlanmışdır. Laboratoriya əməkdaşları k.e.d. professor İ.Q. Hüseynovun rəhbərliyi ilə diazin boyaları (safraninlər – safranin T, fenosafranin), etakridin əsasında bir sıra yeni əsasi azoboyalar sintez edilmiş və fotometrik reagent kimi tədqiq etmişlər. Yanus boyaları adlanan bu boyaların və həmçinin pinaverdol, pinasianolun bor, qallium, indium, tallium, qızıl, civə, tantal, stibium, bismut, tellur, renium, dəmirin halogenid kompleksləri ilə qarşılıqlı təsiri tədqiq edilmiş, assosiatların tərkibi, ekstraksiya mexanizmi, bir sıra fiziki-kimyəvi sabitləri hesablanmışdır. β-naftol, fenol, rezorsin, β-naftilamin, dibutilanilin və s. birləşmələrdən istifadə edilməklə sintez edilmiş bu boyaların reaksiya qabiliyyəti və onların əmələ gətirdiyiassosiatların quruluşunu müəyyənləşdirmək üçün kvant-kimyəvi hesablamalardan istifadə edilmişdir. Analitik kimya laboratoriyasında həmçinin etoksiakridin (Rivanol) əsasında yeni yüksək seçiciliyə və həssaslığa malik azoboyalar sintez olunmuşdur.

Alınmış boyalar bir çox metallarla ionassosiatları əmələ gətirir. Boyaların fiziki-kimyəvi xarakteristikaları öyrənilmiş, onların tərkibi element analiz üsulu ilə tədqiq edilmişdir. Metallardan Hg(II), Au(III), Tl(III), İn(III), Sb(V), Ga(III), Te(IV)– üçün yeni ekstraksiyalı-fotometrik üsullar işlənilmiş və müxtəlif nümunələrdə elementlərin təyininə tətbiq edilmişdir. Son illərdə fotometrik analizdə geniş istifadə olunan müxtəlif polifunksional üzvi reagentlərin modifikatoru rolunu oynayan səthi aktiv maddələrin polifunksional reagentlərinin yeni analitik effektləri aşkarladığı müəyyən edilmişdir. Laboratoriyada polifunksional azopirokatexinlərin bir sıra nümayəndələri: benzidin-bis azopirokatexin, ortokarboksibenzolazopirokatexin o-KbAP,sulfobenzolazopirokatexin, paranitrobenzolazopirokatexin və s. üzvi reagentləri sintez olunmuş və bu reagentlərin Al(III), Ga(III), Ge(IV), Zr(IV), Ti(IV), W(VI), V(V), Mo(Vı), Hf(IV) və s. metalları ilə eyniliqandlı və üçüncü reagent kationlu səthi aktiv maddələr setilpiridin xlorid, setiltrimetilammonium bromid, bis-ças, anionlu səthi aktiv maddələr OP-7, OP-10, DS-10 – iştirakı ilə müxtəlifliqandlı kompleksləri tədqiq edilmiş və həmin metalların təyini üçün yeni fotometrik üsullar işlənilmişdir. Müəyyən edilmişdir ki, səthi aktiv maddələrin iştirakı ilə udma spektrlərində batoxrom sürüşmə müşahidə olunur, kompleksəmələgəlmə daha yüksək turşuluqda baş verir, kontrastlıq artır, həllolma və reaksiyaların analitik xarakteristikaları yaxşılaşır. Nadir və əlvan metalların fotometrik təyinində üzvi reagentlərdən geniş istifadə edilir. Laboratoriya əməkdaşları k.e.d. professor N.X. Rüstəmovun rəhbərliyi ilə yüksək valentli metal ionlarının donor atomu oksigen olan polidentant üzvi reagentlərdən o-difenolların (pirokatexin, piroqallol) bir sıra azotörəmələri ilə kompleksləri geniş tədqiq edilmişdir. Bu reagentlərdən o-, n- və 2,4-dinitrobenzolazopirokatexin, o-karboksibenzolazopirokatexin, sulfobenzolazopirokatexin, naftilazopirokatexin,antipirinazopirokatexin, benzidinbisazopirokatexin, naftilazopiroqallol sintez olunmuş və onların alüminium, germanium, vanadium, xrom, molibden, volfram, mis kimi elementlərlə əmələgətirdiyi rəngli birləşmələr spektrofotometrik metodlarla tədqiq olunmuşdur. Metal ionlarının o-difenolların azotörəmələri və neytral liqandlarla (o-fenantrolin, α, α'-dipiridil, batofenantrolin, trifenilfosfin, tributilfosfat, müxtəlif spirt və efirlər) əmələ gətirdiyi müxtəlifliqandlı komplekslər tədqiq edilmiş, gümüş, mis, sink, kadmium, civə, manqan, ckandium, molibden, volfram, dəmir, kobalt, nikel, palladiumu müxtəlif təbii və sənaye nümunələrində təyin etməyə imkan verən ekstraksiyalı-fotometrik metodlar işlənmişdir. Gümüş(I) və kadmiumun(II) heterotsiklik ikinüvəli azotlu liqandlarla və 2-oksi-3-naftoy turşusunun nitrobenzolazotörəmələri ilə müxtəlifliqandlı kompleksləri tədqiq edilmişdir. Müəyyən edilmişdir ki, gümüş və kadmium qələvi mühitdə heterotsiklik ikinüvəli azotlu liqandlarla və 2-oksi-3-naftoy turşusunun nitrobenzolazotörəmələri ilə xloroform və ya 1,2-dixloretanla yaxşı ekstraksiya olunan müxtəlifliqandlı komplekslər əmələ gətirir. Spektrogotometrik və İQ-spektroskopik tədqiqatlar, kimyəvi analizlə gümüş və kadmiumun aromatik diaminlərlə və oksinaftoy turşusunun azotörəmələri ilə xarici sferalı müxtəlifligandlı komplekslər əmələgətirdiyi müəyyən edilmişdir. Gümüş və kadmiumun aromatik diaminlərlə və oksinaftoy turşusunun azotörəmələri ilə ekstraksiyalı-fotometrik təyini üsulları işlənmişdir. Işlənmiş üsullarla filizçay polimetallik filizində, suda, torpaqda, standart nümunələrdə, yarımkeçiricidə, kimyəvi birləşmədə, ətdə, yumurta ovuntusunda, insan tükündə gümüş və kadmium təyin edilmişdir. Nikelin analitik praktikasına yeni müxtəlifliqandlı komplekslər: onun salisil turşusunun azotörəmələri və heterotsiklik ikinüvəli azotlu liqandlar: 2,2'-dipiridil, 1,10-fenantrolin, batofenantrolin; səthiaktiv maddə – setilpiridin xlorid; donor atomu O-, P- olan liqandlar: trifenilfosfat, trifenilfosfinlə kompleksləri gətirilmişdir. Turşu-əsasi indikator olan salisil turşusunun azotörəmələrinin müxtəlifliqandlı komplekslərinin, fotometrik analizdə istifadə edilməsi təklif olunur. Müəyyən edilmişdir ki, nikel salisil turşusunun azotörəmələri və heterosiklik ikinüvəli azotlu liqandlarla xarici sferalı komplekslər, donor atomu P-, O- olan liqandlarla qarışıq sferalı, səthiaktiv maddə – setilpiridinlə müxtəlifliqandlı komplekslər əmələ gətirir. Ilk dəfə səthi aktiv maddənin reagentin analitik aktiv qrupu ilə deyil, funksional analitik qrupu ilə qarşılıqlı təsirdə olduğu fikri irəli sürülmüşdür. Salisil turşusunun azotörəmələrinin, müxtəlifliqandlı komplekslər əmələ gətirərkən donor atomu N-, P-, O- olan liqandlarla uyğunluğu müəyyən edilmişdir. Salisil turşusunun azotörəmələrinin donor atomu N-, P-, O- olan liqandlarla uyğunluğu nikelin koordinasion doymuş, yaxşı ekstraksiya oluna bilən kompleks əmələ gətirməsini təmin edir. Müəyyən edilmişdir ki, nikel göstərilən liqandlarla zəif turş (pH 3,2-4,5), neytral və zəif qələvi (pH-12) mühitdə müxtəlifliqandlı komplekslər əmələ gətirir. Komplekslərin əmələgəlmə, bir çox hallarda, ekstraksiya olunma şəraiti, fiziki-kimyəvi, optiki və analitik xassələri təyin edilmişdir. Nikelin salisil turşusunun azotörəmələri və səthiaktiv maddə – setilpiridinlə təyininin fotometrik, salisil turşusunun azotörəmələri və donor atomu N-, P-, O- olan liqandlarla ekstraksiyalı-fotometrik üsulları işlənmiş və metroloji qiymətləndirilmişdir. Kompleks birləşmələr kimyasına və fotometrik analizə yeni komplekslər – manqanın(II) heterotsiklik diaminlər və salisil turşusunun azotörəmələri ilə müxtəlifliqandlı kompleksləri gətirilmişdir. Müəyyən edilmişdir ki, rəngi müvafiq salisil turşusunun azotörəmələrinin (AST) rəngindən az fərqlənən və ekstraksiya olunmayan manqanın salisil turşusunun azotörəmələri ilə eyniliqandlı komplekslərinin fotometrik analizdə tətbiqi məhduddur. Eyniliqandlı komplekslərdən fərqli olaraq manqanın MLK-ləri intensiv rəngdə olduğundan və həm də yaxşı ekstraksiya olunduğundan fotometrik analizdə geniş istifadə oluna bilirlər. Analitik praktikada yalnız turşu-əsas indikatoru kimi məlum olan salisil turşusunun azotörəmələrinin fotometrik analizdə tətbiq olunma istiqamətləri göstərilmişdir. Manqanın(II) HD-lər və salisil turşusunun azotörəmələri ilə təyininin ekstraksiyalı-fotometrik təyini üsulları real nümunələrdə: ətraf mühit obyektlərindən – suda, sənaye nümunələrinin standart ərintilərində, qida məhsullarından–süddə, uşaq qidasında, cəfəri yarpağında və badımcanda manqanın(II) miqdarının təyininə tətbiq edilmişdir. Bu nümunələrdə manqanın miqdarı, həmçinin, permanqanatın rənginə görə fotometrik metoddan və atom-absorbsiya üsullarından istifadə edilməklə tapılmışdır. Laboratoriyada metal ionların spektrofotometrik təyini üçün onlarla kompleks əmələ gətirəcək reagentlərin məqsədyönlü sintezi aparılıb. Antranil turşusu və 1- və 2-naftol, 1-hidroksi-2-naftoy və 2-hidroksi-3-naftoy turşuları, 1-hidroksi-2-asetonaftoy əsasında sintez edilmiş azobirləşmələrin metallarla kompleks əmələgətirmə xüsusiyətləri ilə yanaşı müxtəlif həlledicilərdə tautomer tarazılıqları öyrənilib. Alınan nəticələr əsasında spirtlərdə suyun vəsfi təyini üsulu işlənilib. İlk dəfə olaraq A.M.Paşacanov tərəfindən AzSSR EA-nın Qeyri-üzvi və fiziki kimya institunda ekstraksiyalı-atom-absorbsiya sahəsində geniş elmi tədqiqat işləri aparılmağa başlanılmışdır. Laboratoriyada para-tret-butifenolun azotörəmələri ilə (2-hidroksi-5-tret-butilfenol; 2-hidroksi-5-tretbutilfenol-4´-nitroazobenzol; 2-hidroksi-5-tretbutilfenol-2´-metoksiazobenzol; 2-hidroksi-5-tretbutilfenol-metilazobenzol) bir sıra metalların: mis, gümüş, dəmir, kobalt, nikel, sink, kadmium, xrom, vanadium, volfram, titan, manqan, palladium və molibdenin kompleksləri sintez edilmiş, komplekslərin optimal əmələgəlmə şəraitləri müəyyənləşdirilmişdir. Yuxarıda göstərilən reagentlərin tərkib və quruluşları element analiz, İQ- və UF-spektroskopiya metodları ilə öyrənilmişdir. Komplekslərin spektrləri çəkilmiş komplekslərin tərkibində komponentlər nisbəti müxtəlif spektrofotometrik (tarazlığın yerdəyişməsi, Asmusun düz xətt) üsullarla təyin edilmişdir. Vanadiumun 2-hidroksi-5T-butilfenol-4´-nitroazobenzolla əmələ gətirdiyi kompleks kristal şəklində alınaraq ərimə temperaturu ölçülmüş və spektri çəkilmişdir. Laboratoriyada ilk dəfə olaraq aseton-su, spirt-su (etil-spirt) qarışıqlarından alov kimi istifadə edilmişdir. Müəyyən edilmişdir ki üzvi həlledicilər alovunda alovlu atom-absorbsiya üsulunda istifadə olunan asetilen-hava, propan-hava alovlarında gedən mərhələlərin bir neçəsi aradan qaldırılır və bir sıra maneçiliklər azalaraq metalların həssaslığı 2-3 dəfə yüksəlir. Metalların atom-absorbsiya üsulu ilə təyinlərinə müxtəlif alovların (asetilen-hava; asetilen-azot-1-oksid; propan-hava; propan-azot-1-oksid) temperaturlarının təsiri öyrənilmişdir, temperaturdan asılı olaraq müxtəlif metalların atom-udma qabiliyyəti ölçülmüş, metalların həssaslıqlarının temperaturdan asılılıq qrafikləri qurulmuşdur. Həmin dövrdə Qeyri-üzvi kimya institutu ilə SSSRi Əlvan Metallurgiya Nazirliyi Moskva təcrübi keyfiyyət ərintilər zavodu arasında elmi-tədqiqat təsərrufat müqaviləsi bağlanmış və analitik kimya laboratoriyasında işlənib hazırlanmış metodikalar zavodda istehsal olunan bürünc və tünc ərintilərinin attestasiya analizində istifadə edilmişdir. Metodikalarının səmərəlliyi haqqında tətbiq aktları verilmişdir. Dövlət standart nümünələrinin attestasiyası pasportlarında 150-yə qədər iştirak etmiş institutların analitik kimya laboratoriyalarının siyahəsində Qeyri-üzvi və Fiziki kimya institunun analitik kimya laboratoriyasının adı da göstərilmişdir. “Analitik kimya” laboratoriyasında aparılan tədqiqatlarının nəticələri respublikanin müxtəlif kimya, metallurgiya sənaye sahələrində, müəssisə və zavod laboratoriyalarında tətbiq edilmişdir. Vanadium, qallium, tellur, germanium, molibden, stibium, bismut, manqan, civə, mis, sink, dəmir, kobalt, nikel, kadmium və gumüş üçün işlənib hazırlanmış metodikalar Gəncə alüminium zavodunun laboratoriyasında, Azərbaycanın geologiya idarəsində, Sumqayıt “Kimya sənayesi” istehsal birliyində, Əlvan Metallurgiya Nazirliyi Moskva təcrübi keyfiyyət ərintilər zavodu, Leninqrad “Krasnıy Vıborjets” istehsal birliyində tətbiq edilmişdir. Hal-hazırda laboratoriyada k.ü.f.d. Paşacanov A.M. rəhbərliyi ilə metal ionlarının polifunksional üzvi analitik reagentlər və səthiaktiv maddələrlə müxtəlifliqandlı kompleksləri, onların asidokomplekslərinin əsası boyalarla ion assosiatları tədqiq edilir.Elementlərinin təyininin fotometrik, ekstraksiyalı-fotometrik və ekstraksiyalı atom-absorbsiya üsulları işlənilir. Aparılmış elmi tədqiqat işlərinin nəticələri 6 monoqrafiyada, yüzlərlə elmi əsərlərdə, 20-yə yaxın müəlliflik şəhadətnaməsində öz əksini tapmışdır, iki doktorluq və 20-yə qədər namizədlik dissertasiyası müdafiə olunmuşdur. Laboratoriyada aparılan elmi tədqiqat işlərinin aparılmasında Bağbanlı L.İ., Rüstəmov N.X., Allahverdiyeva E.H., İsmayılov N.İ., Ağamalıyeva M.M., Bayramov Ş.M.,Abbasova G.Q., Əzimov Y.Ə., Rəşidov K. və Məmmədova F.S. elmi işçiləri iştirak etmişdilər.

Hal-hazırda laboratoriyada elmi tədqiqat işləri A.M. Paşacanov, İsmayılov N.İ., Ağamalıyeva M.M., Bayramov Ş.M., A.S. Pirəlisoy, A.X.Osmanova, Abbasova G.Q. elmi işçiləri tərəfindən davam etdirilir.

Aparılmış elmi-tədqiqat işlərinin nəticiləri aşağıdakı elmi əsərlərdə öz əksini tapmışdır.

  1. И.Л. Багбанлы, К.Дж.Рашидов «Основные красители как реагенты для экстракционно-фотометрического определения микрограммовых количеств ртути(II)»ЖАХ, т. XXVII, 9, с.864-1872.
  2. И.Л. Багбанлы, Я.А. Азимов «Цианиновые красители как реагенты для экстракционно-фотометрического определения золота(III)», ЖАХ, т. XXIХ, 7, с.1453-1460.
  3. И.Л. Багбанлы «Экспресс метод определения ингибиторов типа четвертичных аммониевых солей в кислых средах», Авторское свидетельство СССР, №459713 12.XII.1973 (ОПИ)24.
  4. И.К. Гусейнов, Н.И. Исмайлов «Способ определения галлия», Авторское свидетельство СССР, № SU 1286993 1987г.
  5. И.К. Гусейнов, Ф.С. Мамедова, Н.Х. Рустамов «Способ определения сурьмы», Авторское свидетельство СССР, №4129021 31-26 27.07.1987, №4.
  6. И.К. Гусейнов, Н.Х. Рустамов, Ш.М. Байрамов «Фотометрическое определение германия», авторское свидетельство №1761398, бюл. №37, 1992г.;
  7. Н.Х. Рустамов «Исследование разнолигандных комплексов М(II)с гетероциклическими диаминами и 2,4-динитробензолазопирокатехином методами ЭПР и ИК-спектроскопии», Ж. Неорганической химии, 1982, 27.12, с. 3095-3100;
  8. Н.Х. Рустамов, И.К. Гусейнов «Способ определения кадмия», Авторское свидетельство СССР, G 01 N, №1275285;
  9. Н.Х. Рустамов «Способ определения меди», А.С. СССР, G 01 N, №1524678;
  10. Н.Х. Рустамов, И.К. Гусейнов «Способ определения ванадия», Авторское свидетельство СССР,, №1142800, G 01 N 31/22 01 N 21/77;
  11. Н.Х. Рустамов, Н.М. Мустафаев «Разнолигандные комплексы никеля с азопроизводными салициловой кислоты и цетилпиридином», \\ Изв. ВУЗ-ов «Химия и хим. технология», 1999, т.42, в.4, с.121-129;
  12. Н.Х. Рустамов, Ш.М. Байрамов «Комплексобразование Zr(IV) с ортокарбоксибензолазопирокатехином и бис-ЧАС», \\ Аз. Хим. жур., 2004, №3, 1.235-236;
  13. А.М. Пашаджанов «Экстракционно-атомно-абсорбционное определение молибдена с 2-гидрокси-5-Т-бутилфенол-2´-метилазобензолом», \\ ЖАХ 2006, №8, т. 61, с. 1-4;
  14. А.М. Пашаджанов «Экстракционно-концентрированное и атомно-абсорбционное определение ванадия(V) с 2-гидрокси-5-Т-бутилфенол-4´-метоксиазобензолом», \\ ЖАХ 2005, №11, т. 60, с. 1131-1134;
  15. N.Kh. Rustamov, G.G. Abbasova «Determination of Manganese in tap water by a new extraction-photometric method.», \\ American Journal of Analytical Chemistry, 2014, vol. 5, №4, p.275-280.
  16. А.М. Пашаджанов “Атомно-абсорбционное определение серебра с помощью 2-гидрокси-5-Т-бутилфенол-2-метилазобензолом” \\ Изв. Вузов. Хим. и химическая технология. Иваново, 2005, т.48, вып.3, с. 29-31.
  17. А.М. Пашаджанов Рустамов Н.Х. “2-гидрокси-5-Т-бутилфенол-4-нитроазобензол как аналитический реагент для определения волфрама” Изв. Вузов. \\ Хим. и химическая технология. Иваново, 2005, т.48, вып.4, с. 61–63
  18. А.М. Пашаджанов Экстракции и атомно-абсорбционное определение марганца в сплавах Изв. Вузов. \\ Хим. и химическая технология. Иваново, 2005, т.48, вып.9, с. 71–74
  19. А.М. Пашаджанов Рустамов Н.Х. Атомно-абсорбционное определение кобальта с предварительным концентрированием Изв. Вузов. \\ Хим. и химическая технология. Иваново, 2005, т.48, вып.11, с. 28-30
  20. А.М. Пашаджанов Атомно-абсорбционное определение цинка в медных сплавах\\ Заводская лабораторий. Диагностика материалов. 2006, т.72, №6, с. 14–16
  21. А.М. Пашаджанов Атомно-абсорбционное определение низких содержаний серебра\\ Заводская лабораторий. Диагностика материалов. 2006, т.72, №4, с. 22–23
  22. А.М. Пашаджанов Extraction and Atomic Absorption Determination of Zirconium (IV) with Azo-Derivative Para-Tret-Butylphenol.\\United Kingdom, Chemistry Journal, 2015, Vol. 05, No 4, p.76-79
  23. А.М. Пашаджанов Extraction and Atomic Absorption Determination of Palladium on the basis of the complexation reaction with 2-Hydroxy-5-T- Butylphenol-4-Methoxy-Azobenzene. \\ İndia, Journal of Advances in Chemistry, 2015, Vol.11, No 9, p. 3779-3783 \\
  24. А.М. Пашаджанов Extraction-Atomic-Absorption Determination of Germanium with 2-Hydroxy-5-T-Butylphenol-4-Methoxy-Azobenzene \\ Journal of Advances in Chemistry (JAC), India, 2016 Vol 12, No 6. p 4112-4116 \\
  25. А.М. Пашаджанов Azo-Substitute of Ethoxy Acridine- A New Reagent for Extraxtion- Photometric Determionation of Tellurium (IV) \\ Journal of Advances in Chemistry (JAC), India, 2016 ,Vol 12, No 11. p 4476-4479\\
  26. А.М. Пашаджанов. Extraction concentrating of tungsten (VI) in complex form with 2-hydroxy-5-tretbutylphenol-4’-methyl-azobenzene and its determination by atomic-absorption spectrometry \\ International Journal of Chemical Studies, India, 2016, Volume 4, No 5, p 49-51\\
  27. А.М. Пашаджанов. Extraction and Atomic Absorption Determination of Palladium on the basis of the complexation reaction with 2-Hydroxy-5-T- Butylphenol-4-Methoxy-Azobenzene \\ İndia, Journal of Advances in Chemistry, 2015, Vol.11, No 9, p. 3779-3783\\
  28. А.М. Пашаджанов. Extraction and Atomic-Absorption Determination of Scandium(III) with 2-Hydroxy-5-T-Butylphenol-4-Nitroazobenzene \\ International Journal of Innovative Science Engineering and Technology Vol 4 Issue 2 February 2017 p 11-14 impact factor 5,264\\

“Qeyri-üzvi funksional materiallar” şöbəsi[redaktə | əsas redaktə]

Şöbə müdiri: AMEA-nın müxbir üzvü Məhəmməd Babanlı. Tel: 012 538 77 56 Deputy_directors@kqki.science.az Elmi istiqaməti: Yeni qeyri-üzvi maddələrin və onların əsasında müxtəlif təyinatlı funksional materialların alınması. M.Babanlı 700 elmi əsərin (onlardan 400-ü xaricdə), o cümlədən 5 ixtiranın (patent və müəlliflik şəhadətnaməsi) müəllifi, 11 dərslik və dərs vəsaitinin həmmüəllifidir. Onun rəhbərliyi ilə 1 kimya üzrə elmlər doktoru və 30 kimya üzrə fəlsəfə doktoru hazırlanmışdır. O, 2000-ci ildə “Tərəqqi” medalı ilə təltif olunmuşdur. REA-nın elmi jurnalalırnda dərc olunmuş bir sıra elmi işlərinə görə МАИК mükafatı almış və REA-nın Rəyasət Heyətinin diplomu ilə təltif olunmuşdur.

Laboratoriya 16[redaktə | əsas redaktə]

“Keçid elementlərinin xalkogenidləri” laboratoriyası.

Lab. müdiri: k.e.d., prof. İxtiyar Bəxtiyarlı.

tel: 012 538 15 93

Elmi istiqaməti: Keçid elementlərinin xalkogenidləri və oksixalkogenidləri əsasında yeni yarımkeçirici və lüminissent xassəli maddələrin məqsədli sintezi və tədqiqi.

Laboratoriya 21[redaktə | əsas redaktə]
Laboratoriya 22[redaktə | əsas redaktə]

Funksional qeyri-üzvi maddələrin termodinamikası

Rəhbəri: k.ü.f.d. Səadət Bənənyarlı

Laboratoriyanın əməkdaşları

  1. Qasımova Rəna Nəcəf,k.ü.f.d., ap.e.i.
  2. İmaməliyeva Samirə Zakir,k.ü.f.d., b.e.i.
  3. Xəlilova Leyla Ədalət,k.e.i.
  4. Cəfərova Nigar Nadir, k.e.i.
  5. Əliyeva Şəlalə Rasim, k.e.i.
  6. Qocayeva İlahə Mahmud, k.e.i.
  7. Mehdiyeva İlahə Firudin , k.e.i.
  8. İsmayılov Şərif, f.ü.f.d , e.i.

Elmi istiqaməti Oksidlər əsasında funksional xassəli qeyri-üzvi materialların alınması və tədqiqi.p-elementlərin birləşmələri əsasında çoxkomponentli sistemlərin faza tarazlıqlarına və termodinamik xassələrinə aid qarşılıqlı əlaqələndirilmiş məlumatlar komplekslərinin alınması,bu məlumatlar əsasında həmin sistemlərdə yeni fazaların istiqamətli sintezi,monokristallarının yetişdirilməsi,termodinamik və funksional xassələrinin tədqiqi.

Elmi nailiyyətlər Qiymətli xammal itkisinin, habelə ətraf mühitin çirklənməsinin qarşısını almaq məqsədilə, professor P.Rzazadənin rəhbərliyi altında laboratoriyanın əməkdaşları tərəfindən neft yataqlarında lay sularının kompleks emalı metodları öyrənilmiş, bor və onun müxtəlif birləşmələri, borsuperfosfat gübrələrinin alınması texnologiyası hazırlanmışdır. Professor P.Rzazadənin bu elmi nailiyyətləri yüksək qiymətləndirilmiş, o bir qrup alimlə birgə 1978-ci ildə “Yerli xammalın zənginləşdirilmiş mikroelementləri əsasında yeni borsuperfosfat gübrəsinin alınması” işinə görə Azərbaycan SSR Dövlət mükafatına layiq görülmüş və “Şərəf nişanı” ordeni və medallarla təltif olunmuşdur. Beləliklə, laboratoriyanın əməkdaşları tərəfindən Li2O-CoO(Cu2O)-B2O3, Nd2O3-CdO-B2O3, Li2O-Y2O3-B2O3, Sm2O5-Bi2O3-B2O3, Na2O-Bi2O3-TiO2, PbO-Bi2O3-B2O3, La2O3-B2O3-V2O5, Ln2O3-B2O3-CoO (Ln=La,Nd), CaO-B2O3-V2O5, Li2O-B2O3-İn2O3, Bi2O3-CdO-B2O3, Bi2O3-GeO-SiO2, CuO-B2O3-ZnO üçlü sistemləri tədqiq olunmuşdur. Professor M.Zərgərova tərəfindən qeyri-üzvi kimya sahəsində aparılmış tədqiqatlar, elmi və praktiki əhəmiyyətinə görə yüksək qiymətləndirilmişdir.1995-ci ildə Rusiya Elmlər Akademiyasının N.Kurnakov adına Qeyri-üzvi kimya institutunun Elmi Şurasının qərarı ilə o, “Akademik Kurnakov N.S.” xatirə medalı ilə təltif olunmuşdur. O, 160-dan çox elmi işin müəllifidir. Tərəfimizdən Bi2O3-B2O3-Si2O2(Gd2O3) əsasında T≤650K temperatur intervalında işləyən yüksəktezlikli kondensatorların hazırlanmasında istifadə oluna bilən tərkib alınmışdır. Bundan başqa, rezistorların hazırlanmasında variant kimi istifadə oluna bilən oksid əsaslı maddə alınmışdır. Elektrik keçiriciliyinin qeyri-xətti dəyişikliyi, keçirici mexanizmin yükdaşıyıcılarının irəliləməsi hesabına baş verir.

2013-cü ildən laboratoriyada Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü M.Babanlının rəhbərliyi altında yeni sinif qeyri-üzvi funksional materialların – üçölçülü topoloji izolyatorların (Tİ) alınması və tədqiq olunması üzrə elmi-tədqiqat işləri aparılır. Özünün qeyri-adi funksional xüsusiyyətlərinə görə, Tİ spintronikadan və kvant hesablamalarından başlayaraq, tibb və təhlükəsizlik sistemlərinə qədər, müxtəlif praktiki tətbiq üçün son dərəcə cəlbedicidir. Bu tədqiqatlar çərçivəsində binar və tetradimit təbəqəli xalkogenidlər yaradan daha mürəkkəb sistemlərdə faza tarazlığının öyrənilməsinə yeni yanaşma təklif olunmuş və Bi-B2Se3, Bi-Bi2Te3, SnTe-Bi2Te3, PbTe-Bi2Te3 sistemlərinin faza diaqramlarının dəqiqləşdirilmiş variantları əldə olunmuşdur ki, bunlarda da nBi2-mBi2-Se(Te)3, nSn(Pb)Te-mBi2Te3 homoloji sırasının praktiki olaraq bütün mümkün nümayəndələri öz əksini tapmışdır. Yuxarıda qeyd olunan sistemlərin dəqiqləşdirilmiş faza diaqramlarının və aralıq fazaların termodinamik funksiyaları əsasında, monokristalların yetişdirilməsi metodikası hazırlanmış, tetradimitodik birləşmələrin homoloji sırasının bir sıra nümayəndələrinin iri və keyfiyyətli monokristalları alınmışdır.

Laboratoriya 23[redaktə | əsas redaktə]

Laboratoriyanın rəhbəri: Kimya üzrə fəlsəfə doktoru dosent Tahirli Hilal Muradxan oğlu metal və ərintilərin korroziyası və elektrokimyası üzrə yüksək ixtisaslı mütəxəssisdir. O, keçmiş SSRİ-nin məşhur elm mərkəzlərindən olan SSRİ EA-nın Fiziki-kimya və L.Ya. Karpov adına Fiziki-kimya İnstitutlarında elmi təcrübə keçmiş (stajirovka) və akademik Ya.M. Kolotırkinin rəhbərliyi altında “elektrokimya” ixtisası üzrə namizədlik dissertasiyası müdafiə etmiş, 1985-87-ci illərdə isə Moskva şəhərində K. Panfilov adına “Kommunal Təsərrüfat Akademiyasında prof. İ.V. Strijevskinin rəhbərlik etdiyi laboratoriyada yeraltı qurğuların korroziyadan mühafizəsi problemləri ilə məşğul olmuşdur. 1987-ci ildən bu günə kimi Azərbaycan EA-nın Qeyri-üzvi və Fiziki-Kimya institutunda əvvəlcə elmi işci, böyük elmi işci vəzifələrində çalışmış, 1996-cı ildən isə “Metalların korroziyadan mühafizəsi” laboratoriyasına rəhbərlik edir.

Laboratoriyanın adı - Kompozisiya örtük materialları və korroziyadan mühafizə

Laboratoriyanın tərkibi

  • a.e.i - Məmmədyarova İ.F
  • a.e.i - Kazımov A.M.
  • b.e.i - Ağalarova T.Ə.
  • a.e.i - Hüseynzadə T.L.
  • a.e.i - Verdiyev S.C.
  • e.i. - Baxışova D.Ə.
  • e.i. - Vəliyeva S.N.
  • k.e.i - Əliyeva N.M.
  • k.e.i - Rzayeva R.H.
  • e.i. - Hüseynova A.S.
  • b.l. - Əlizadə Y.E.
  • b.l. - Sabili L.Ş.


Elmi nailiyyətlər: Korroziya laboratoriyası Azərbaycan SSR EA-nın Qeyri-Üzvi və Fiziki Kimya institutunda 1959-cu ildə məşhur alim SSRI Lenin mükafatı laureatı Azəbaycan SSR EA müxbir üzvü V. F. Neqreyev tərəfindən yaradılmlşdır. Yarandığı ilk illərdən laboratoriyada neft- qaz çıxarmada, həmçinn boru kəmərlərində istifadə olunan polad avadanlıqlarının inhibitorlarla mühafizəsi ilə məşğul olmuşdur. İnhibitorlarla mühafizə kifayət qədər effektli və iqtisadi baxımdan əlverişli olduğuna görə laboratoryada bu mühafizə üsuluna geniş yer verilmişdir. V.F Neqreyevin rəhbərliyi altında neft-qaz çıxarma sənayesində poladların inhibitorla mühafizəsinin elmi əsasları yaradılmışdır. Korroziya prosesslərinin inhibitorlarla mühafizəsi istiqamətində fəaliyyət göstərən laboratoriya respublikada metalların korroziyadan mühafizəsi sahəsində əsas təşkilat olmuşdur. Laboratoriyanın əməkdaşları tərəfindən işlənib hazırlanmış yüksək effektli inhibitorlar sənaye miqyasında neft-qaz çıxarma buruqlarında metal avadanlıqların korroziyadan mühafizəsində istifadə olunmuşdur. ИКСГ-1 sulfonat inhibitoru “Azneft” və qaz-kondensat birliyinin quyularının və “Kuban Qazprom”un quyularının mühafizəsində istifadə edilmişdir. Bu inhibitorun yalnız “Ordcenikidze” neft-qaz çıxarma idarəsinin 43 neft quyularında istifadəsindən 1 il ərzində 7 dərinlik nasolarına, 8989 metr nasos kompressor borularına, 1066 ştanqa qənayət edilmişdir. Boruların korroziyaya uğraması nəticəsində aparılan təmir işlərinin sayı 1,7 dəfə azalmış və nəticədə 43000 rubl pula qənayət edilmişdir. Krasnodar ölkəsinin qaz-kondensat quyularından gətirilmiş məhsulların laboratoriya analizi nəticəsində məlum olmuşdur ki, bu kondensatın tərkibində olan karbon qazının yüksək qatılığı, onun parsial təzyiqinin böyüklüyü və kondensatın yüksək temperaturu korroziya proseslərini əhəmiyyətli dərəcədə artırır. Üzvi turşuların qeyd olunan kondesatda olması da korroziya sürətini artırmışdır. Bu şəraitdə bir sıra suda və karbohidrogenlərdə həll olan inhibitrolardan istifadə edlimiş və onların mühafizə qabiliyyəti təyin edilmişdir Bu zaman tək mühafizə effekti deyil, onun iqtisadi səmərəliliyi də nəzərə alınmışdır. ИКСГ-1 inhibitoru qaz-kondesat quyularının polad avadanlıqlarının mühafizəsi üçün istifadə edilmişdir. Krasnodar ölkəsinin yalnız 200 qaz-kondensat quyularında aparılmış iqtisadi effektliyin hesablanması nətəcəsində məlum olmuşdur ki, bu halda 1200000 rubl pula qənayət edilmişdir. V.F. Neqreyevin rəhbərliyi altında neft-qaz kondensat quyularının polad avadanlıqlarının hidrogen sulfidli korroziyasının azaldılması üçün АНП-2, АНПО КПИ-1 ИКИХП-2, ЧАС, КХА, ИНФХ-3 tipli inhibitorlar öyrənilmiş və sənaye üçün təklif edilmişdir. Bu inhibitorlar “Ordcenikidzeneft” NQÇİ-də sınaqdan uğurla çıxarılmışdır. ИНФХ-3 inhibitorunun istifadəsi ilə yalnız 33 quyuda 1 il ərzində 52000 metr boruya, 2700 ştanqa, 140 dərinlik nasosuna, həmçinin Lenin NQÇİ-də isə 1 quyuda il ərzində 1602 metr boruya, 3144 metr ştanqa qənayət edilmişdir. ИНФХ-3 inhibitorunun hidrogen sulfidli quyularda istifadəsi nəticəsində 1 quyuda 2000 rubl pula qənaət olunmuşdur. Azərbaycan SSR EA-ın NKPİ ilə birlikdə yaradılmış ИКАНАЗ-2 inhibitoru “Orenburq qazprom“ birliyinin quyularında müvəffəqiyyətlə sınaqdan çıxarılmışdır. Bu inhibitor effektivliyinə görə heçdə xaricdən alınan «Servo» və «Visko» inhibitorlarından geri qalmır. Korroziya və elektrokimyəvi tədqiqatlar nəticəsində məlum olmuşdur ki, o müxtəlif konstruksiya poladlarını Cт-3, Ст-10, Ст-20, Ст40, 12ХМФ korroziydan effektli mühafizə edir. Bu inhibitor metanolla birlikdə həmçinin hidrat əmələ gəlmə prosesinin də qarşısını alır. O, emulsiya və köpük əmələ gətirmə xassələrinə malik deyil, partlayış törətmir və aşağı temperaturlarda qatılaşmır. ”Neftqaz” zavodu və Gəncə “Yağ piy kombinatı” ilə birgə hazırladığı və TSİZP-2 TSZUP - 41 inhibitorları, tərkibində yüksək miqdarda suxur suları və hidrogen sulfidli olan quyularda sınaqdan keçirilmişdir. Sınaqlar nəticəsində məlum olmuşdur ki, quyuların təmirə dayanması 30 sutkaya çatmışdır. Bu da təmir müddətinin 2-2,5 dəfə uzadılması deməkdir.

Laboratoriyada, qeyri-üzvi oksidləşdiricilərdən və aminlərdən ibarət olan, ümumi adı “Damirin” olan sinerqetik xassəli korroziya inhibitoru hazırlanmışdır. Qeyri-üzvi maddələrin (xromat, molibdat, volfromat, nitrit, xlorat, bromat, kalium və ya natrium yodat) mono, di və tri etanolaminlə birlikdə yaratdiqi sinergizm effekti öyrənilmişdir. Qarışığın komponentlərinin təbiəti ilə onların inhibitorluq xassələri arasında qanunauyğunluq da müəyyən edilmişdir. Yüksək effekt (96%) kalium xromatın iştrakı ilə əldə edilir və o, həmçinin karbonlu poladın plastik xassələrini də yaxşılaşdırır. İri sənaye müəssələrini soyutma müəssələrində istifadə olunan dəniz və ya şirin sular, metal avadanlıqların yüksək korroziyasına səbəb olub. Buna görə də neftkimya zavodlarının soyutma sistemlərinin avdanlıqlarının korroziyası ilə mübarizəsinə xüsusi diqqət yetirilmişdir. Bu sinergetik qarışıqların mühafizə effektinin mexanizmi rentgen elektron spektroskopiyanın (RES) köməyi ilə tədqiq edilmiş və öyrənilmişdir. Məlum olmuşdur ki, aminlərin iştrakı zamanı poladın səttində absorbsiya olunmuş oksidləşdiricilərin miqdarı artır və səthdə okdisdləşdiricidən və amindən ibarət olan kompleks təbəqə yaranır ki, bu da poladın stasionar potensialını 103-300 mV müsbət tərəfə sürüşdürür. Sumqayıt şəhərindəki “Üzvisintez” İB-nin əməkdaşları ilə birgə inhibitorun soyutma sisteminə verilməsi üçün divinil istehsal edən 54 nömrəli sexdə qurğu yaradılmışıdr. Bu zaman mühafizə effekti 90 faiz təşkil etmişdir. Pittinqlərin sayı və dərinliyi 2-2,5 dəfə azaldılmışdır. Damirin inhbitorunun istifadəsi nəticəsində tək bir sexin soyutma sistemində bir ildə 17000 rubla qənaət edilmişdir. Bu inhibitor soyutma sistemlərinin metal avadanlıqlarının korroziyadan mühafizəsi üçün təklif edilmişdir. Azər SSR mikrobiologiya sektrou ilə birgə katapin və natrium dimetilditiokarbomatdan ibarət olan СКАН-1 adlı inhibitor- bakterisid işlənib hazırlanmış və Perm şəhərindəki ev tikmə kombinatında sənaye sınaqlarından keçmişdir. Bu inhibitorun istifadəsi nəticəsində boruların korroziya sürəti bir neçə dəfə azalmış və metal avadanlıqlar üzərində bioloji təbiətli çöküntülərin əmələ gəlməsi tamamılə aradan qaldırılmışdır. Bu zaman təmir işlərinin müddəti bir neçə dəfə uzadılmış və faktiki illik ekonomik effekt 52000 rubl təşkil etmişdir. V.F Neqreyevin rəhbərliyi altında alüminium ərintilərinin turşularda korroziyasının tədqiqi istiqamətində də işlər aparılmışdır. Bitki ekstraktının və neft-kimya sintezi məhsulunun əsasında poladların və alüminium ərintilərinin korroziyasının mühafizəsi üçün bir sıra inhibitorlar hazırlanmışdır. Stepanov metodu ilə ərintilərdən kristallaşma yolu ilə alınan və elelktrokimyəvi üsulla anodlaşdırılan AMTS alüminium ərintilərinin səthinin kimyəvi işlənməsi üçün məhlul hazırlanmışdır. Bu məhlul az zəhərli olmaqla bərabər, pittinqlərin sayını azaldır və korroziya davamlılıqını 4 dəfə artırır. Laboratoriyada hazırlanmış maqnezium əsaslı, tərkibində 3-20% Al və 1-4% Ga olan ərintilər dəniz suyunda protektor kimi istifadə edilmişdir. Al, Mg və Zn əsaslı protektor xassəli ərintilər Perm şəhərindəki sellüloza-kağız kombinatının tullantı sularında öyrənilmiş və bu kombinatın sənaye tullantı sularında metal avadanlıqlarını korroziyadan mühafizə etmək üçün anod kimi təklif edilmiş və bu qurğuların elektrokimyəvi mühafizəsinin təşkili üçün texniki reqlament hazırlanmışdır. Bu üsulla Arxangelsk, Kotlas, Solikamsk, Kondopoqa və digər və sellüloza-kağız kombinatlarında da bu protektorlar istifadə olunmuşdur.

Laboratoriyada aparılan tədqiqatların bir hissəsi də hidrogen sulfidin və xlor ionlarının birgə olduğu suxur sularında korroziya proseslərinin öyrənilməsinə həsr olunmuşdur. Bu mühitdə əmələ gələn korroziya məhsulları mühafizə effektinə malik olmayıb, korroziya proseslərinin inkişafına aktiv təsir göstərirlər. Hidrogen sulfid olan mühitlərdə xlor ionları poladın korroziyasına zəif təsir göstərir. Bu effekt, mürəkkəb tərkibə malik olan sularda, həll olmuş oksigen və hidroksil ionları ilə xlor ionları arasında adsorbsiya yerləri uğrunda rəqabət ilə izah olunmuşdur. Qeyd olunan şəraitlərdə korroziyadan mühafizə üçün fenolformaldehid oliqomerlərinin benzoquanaminlə, benzamidlə, benzilaminlə və aminomonomaleyinamidlə modifikasiya olunmuş məhsullarından istifadə edilmişdir. Göstərilmişdir ki, bu birləşmələrin qatılığının artırılması mühafizə qabiliyyətini yüksəldir ki, bu da onların polad səthinin hidrofoblaşdırılması ilə izah edilmişdir. Bu halda ən yüksək mühafizə effekti (96,65%) FFO-nun aminomonomaleyinamidlə modifikasiya olunmuş məhsulunda alınmışdır.

Bir sıra neft - qaz yataqlarından çıxarılan neftlərin korroziya aktivliyi də tədqiq olunmuşdur və bu tədqiqatların nəticəsində yeraltı metal borulaın mümkün olan korroziyasını proqnozlaşdırmaq üçün hesablamaların aparılmasına cəhd edilmişdir. Dinamik və statik şəraitdə aparılan tədqiqatlar göstərmişdir ki, korroziya prosesi səthin sahəsinin dəyişməsini və nümunənin kütləsini nəzərə almaqla sabit sürətlə gedir. Alınmış kinetik əyrilərin işlənməsində reaksiyanın sürət sabitinin hesablamasına imkan verən riyazi tənliklərdən istifadə edilmişdir. Eksperimental və hesablanmış qiymətlərin müqahisəsi göstərmişdir ki, onlar bir-biri ilə demək olar ki, müəyyən xəta çərçivəsində yaxındırlar. Neftin kimyəvi xarakteristikalarının və onun korroziya aktivliyi müqayisəsi onu göstərir ki, onlar müəyyən səviyyədə biri-birindən asılıdır. Neftin xüsusi çəkisi, kinematik özlülüyü, alovlanma temperaturu yüksək olduqca, bu neftin korroziya aktivliyi daha da yüksək olur. Beləliklə, neftin fiziki-kimyəvi xarakteristikasını bilməklə, onun neft borularında korroziya aktivliyini təyin etmək və uyğun antikorrozion tədbirlər görmək olar. Neft-qaz quyularının metal avadanlıqlarının uzun müddət istismarı zamanı poladların kövrəkliyi baş verir, və onun səttində çatlar əmələ gəlir. Bu prosess metalın həcminə hidrogen ionlarının absorbsiyası nəticəsində baş verir. Bir sıra faktorların təsiri tədqiq olunmuşdur. Fazaların (karbohidrogen-elektrolit) həcmi nisbəti, mühitin pH-ı, sulfid, xlorid və digər ionların qatılığının hidrogenin adsorbsiyasına təsiri və az karbonlu poladların elektrolitlərdə mexaniki xassələrinin dəyişməsi tədqiq olunmuşdur. Bu prosesin qarşısını almaq üçün ikifazalı sistemlərdə bir sıra inhibitorlar işlənib hazırlanmışdır. Poladlar tərəfindən absorbsiya olunmuş hidrogen 800 ºC və 10-5 millimetr civə sutunu təziqində vakuum-qızdırma metodu ilə Balsers firmasının eksxaloqraf cihazının köməyi ilə aparılmışdır. Bir sıra yüksək effektli inhibitorlar Neft-Kimya Prosesləri və Aşqarlar Kimyası institutlarının, BDU-nun, Neft Akademiyasının və Texniki Universitetin əməkdaşları ilə birgə aparılmış tədqiqatlar nəticəsində işlənib hazırlanmışdır. Müxtəlif sinif, tərkibində azot, kükürd, fosfor saxlayan üzvi maddələr (aminospirtlər, aminonitridlər, naften turşularının amidləri sulfoureyidlər, tioltörəmələri tiofentiollar alkilfenollar və.s) poladların heterogen sistemlərdə korroziyadan mühafizəsi üçün sintez olunmuşdur.

Sənayede naften turşularının azot törəmələri müxtəlif aqressiv turş neytral ikifazalı mühitlərdə korroziya inhibitoru kimi istifadə etmək üçün sintez olunmuşdur. Aşkar edilmişdir ki, NT yüksək mühafizə qabiliyyəti onların istifadə olunduğu mühitdən asılıdır. NT kiçik inhibitor xassəsinə malikdirlər. Lakin, azot tərkibli birləşmələrlə (dietanolamin, dietilamin, piperedin) modifikasiya olunduqda mühafizə dərəcəsi kəskin sürətdə artaraq 99% təşkil edir. Monoetanolaminin molekulyar kütləsi 170 olan naften turşusu ilə kondensasiyası nəticəsində alınmış məhsul hidrogen sulfidli ikifazalı mühitdə buruq sularında yüksək inhibitor xassəsi göstərmişdir. Sənaye məhsullu naften turşuları əsasında alınan kompozisiyalar, qapalı mühitdə yüksək nəmlik şəraitində daimi vibrasiya və atmosferin qasırğavari hərəkəti şəraitində istismar olunan metal dəmir-beton qurğuların mühafizəsində istifadə eilmişdir Polad və ya cuqun üzərində əmələ gələn pasın astarlayıcı çeviricisi kimi istifadə olunan kompozisiya, korroziya məhsullarının səthdən natamam kənarlaşdırıldığı bir şəraitdə bu avadanlıqları korroziyadan mühafizə etmək üçün istifadə edlmişdir. Bu pas çevirici astarlayıcı kompozisiyalar Bakı metropoliteninin Gənclik, 28 May, Xətai stansiyalarında təbii şəraitdə sınaqdan keçirilmişdir. Bu astarlayıcılar metal səthinin korroziya məhsullarından təmizlənməsi mümkün olmayan şəraitdə olduqca əlverişlidirlər. Atmosfer korroziyası ilə yanaşı metropolitenin yeraltı metal qurğuları da korroziyaya məruz qalır. Relslərin şpallara bir başa bərkidilməsi üçün istifadə olunan metall boltlar anod cərəyanlarının təsiri nəticəsində sürətlə korroziyaya uğrayaraq yeyilirlər. Bu boltların mühafizəsi üçün naften turşuları əsasında mineral doldurucularla birlikdə alınmış izoləedici örtük yüksək effekt vermişdir. Izolyasiya olmadan istifadə olunan boltlar hər 3-5 aydan bir korroziya nəticəsində dəyişdirilirdi, lakin, bu örtüyün istfadəsi nəticəsində onların istismar müddəti 12-18 aya dək uzadılmışdır. V.F. Neqreyevin alüminium və oun ərintiləri ilə apardığı elmi tədqiqat işlərini hal-hazırda Səudiyyə Ərəbistanın Cubeyl şəhərindəki nəhəng kimya konserni Technology center-nin baş texnoloqu vəzifəsində çalışan A.X. Bayramov davam etdirmiş, onun apardığı elmi-tədqiqat işləri bu ərintilərin sənayenin müxtəlif sahələrində - neftqaz çıxarmada, kimya, yüngül, selüloza- kağız sənayelərindən başlamış aviasiya, dəniz nəqliyyatı və gəmiqayırmada istifadə edilməsi sferasını genişləndirmişdir.

SSR-i Mülki Aviasiya Nazirliyinin və Azərbaycan Mülki Aviasiya İdarəsinin tapşırığı ilə təyyarələrin yük bölmələrində baş verən lokal korroziyanın səbəbləri aşkar edilmiş və onun aradan qaldırılması üçün xüsusi örtüklər işlənib hazırlanmışdır və bu işlərə görə uyğun patent alınmışdır. Eyni zamanda, İqtisadi Qarşılıqlı Yardım Şurasının (İQŞ) proqramı çərçivəsində korroziya inhibitorları sahəsində tədqiqat işləri həyata kəçirilmişdir. Gəmiqayırma sənayesi üçün inhibitorların seçilib hazırlanması istiqamətindəki işlər SSR-i EA Fiziki Kimya institutu ilə birgə aparılmışdır. Dəniz suyunda inhibitorlar metalların birgə (katod cərəyanı, yaxud protektorlar vasitəsi ilə) mühafizəsi şəraitində tədqiqatlar aparılmışdır. Tədqiqatların məqsədi inhibitorların təsir mexanizmini müəyyən etmək, onların qatılıqını və katod cərayanının kiçik qiymətlərində poladların effektiv mühafizəsini təmin etmək olmuşdır. Bu məqsəd üçün qapalı sistemlərdə, yəni dəniz suyu şəraitində polad ballast cənlərinin korroziyadan birgə mühafizəsini təşkil etmək üçün təcrübi sənaye qurğularında inhibitorun təsir mexanizmini nəzərə almaqla əsas etibarı ilə titan qlükonatdan ibarət olan kompozisiya təklif edilmişdir. A.F. İoffe adına Fizki-texniki institutla (Leninqrad) birgə, profilə edilmiş alüminium və maqnezium ərintilərinin korroziya elektrokimyəvi xassələrinin öyrənilməsi kimi vacib bir istiqamətdə tədqiqat işləri aparılmışdır.

QİYŞ – nin proqramı çərçivəçisndə neft və qaz quyularının inhibitorlarla mühafizəsi üçün Macarıstan Xalq Respublikası (MXR) ilə əməkdaşləq edilmiş və bu olkənin mədənlərində sınaqdan çıxarılmaq üçün inhibitor dəsti göndərilmişdir. Sınaqdan çıxarılmlş inhibitor müsbət rəy almış və onun xarici “Servo” markalı inhibitordan mühafizə qabiliyyətinə görə heç də geri qalmadığı məlum olmuşdur. Qeyd olunan sınaqlardan sonra MXR daha geniş miqyasda tətbiq olmaq üçün ildə 50 ton inhibitor almağa hazır olduğunu bəyan etmişdir. Təssüf ki məlum hadisələrlə əlaqədar olaraq bu razılaşmanı həyata keçirmək mümkum olmamışdır.

Son 10 ildə laboratoriyada yeni bir istiqmətdə elmi-tədqiqat işlərinin aparılmasına start verilmişdir. Qeyd olunan işlərin mahiyyəti ondan ibarətdir ki, mühafizə olunacaq metalın və ya ərintinin üzərində kifayət qədər nazik(20-30 mkm) korroziyaya davamlı təbəqə formalaşdırılır ki, bu da materialı aqressiv mühitlərdə korroziyadan etibarlı olaraq mühafizə edir. Məlumdur ki, bütün elektrokimyəvi proseslər kimi, korroziya prosesi də iki bir-biri ilə təmasda olan fazaların sərhəddində baş verir. Belə ki, təmasda olan fazaların fiziki-kimyəvi xaakteristikalarını dəyişməklə korroziya prosesinin sürətini əsaslı surətdə dəyişmək olar. Karbonlu poladların səttində bəzi d- elementlərinin( Cr, Ti, Mo və.s) müxtəlif aqressiv mühitlərdə olduqca davamlı karbidlərinin formalaşdırılmasının fiziki-kimyəvi xassələrinin öyrənilməsi istiqamətində elmi tədqiqat işlərinə başlanmışdır. Bu işlər lab.müdiri k.e.n H.M. Tahirli tərəfindən səttin karbid əmələgətiricilərlə qaz fazasından diffuziya ilə doydurulması ilə həyata keçirilmişdir. Qeyd olunan üsul ilə alınan karbid ortükləri bir sıra aqressiv mühitlərdə (20-40%li H2SO4, 5%HCl, 3% NaCl və.s) olduqca yüksək korroziya davamlılığı göstərmişlər. Adi poladlar qeyd olunan mühitlərdə çox boyük sürətlə korroziyaya uğrayırlar. Məqsədyönlü tədqiqatlar nəticəsində məlum olmuşdur ki, səthində karbid örtükləri olan poladların yuxarıda qeyd oluan mühitlərdə passiv halda( EP = const) həll olma sütərləi ilə ərintinin tərkibindəki karbonun miqdarı arasında loqarifmik miqysada xətti asılılıq mövcuddur. Karbonlu poladların səthinin termodiffuziya üsulu ilə doydurulmasının nəticələri sənayenin müxtəlif sahələrində, o cümlədən, hərbi sənayedə də istfadə oluna bilər.

Laboratoriyada aparılan digər elmi-tədqiqat işləri aqressiv mühitlərdə alüminium ərintilərinin səthində anod oksid təbəqələri formalaşdırmaqla onları korroziyadan mühafizə etməyə həsr olunmuşdur. Məlum olmuşdur ki, bu ərintiləri kiçik tezkikli (5-6 Hz) anod çərəyanları ilə anodlaşdırdıqda səthdə 150-200 mkm qalınlığında oksid təbəqələri formalaşdırmaq olar ki, bu da alüminium ərintilərini müxtəlif təyinatlı sənaye müəssələrində, o cümlədən, elektron sənayesində yüksək müqavimətli izolyator kimi istifadəsini mümkün edir.

Son bir neçə ildə laboratoriyada Azərbaycan ərazisindəki hidrotexniki qurğuların təhlükəsiz istismarı üçün onların korroziya vəziyyətinin monitorinqini aparmaq məqsədi ilə işlərə başlanmışdır. Bu işləri aparmaq üçün Azərbaycan Prezidenti yanında elmin inkşaf fondundan Qrant № EİF/MQM/Sənaye-2014-4(19)-06/03/4 qrantı alınmışdır.Hidrotexniki qurğuların istismar şəraitində, yəni 3 su anbarında(Mingəçevir SES, Bəhramtəpə su qovşağı, Yuxarı Şirvan kanalı) aparılan 1 illik təcrübələr nəticəsində maraqlı və qiymətli nəticələr alınmışdır. Məlum olmuşdur ki, poladların korroziya sürəti xüsusi ilə atmosfer şəraitində mövsümi xarakter daşıyır və ekstremumdan keçir. Başqa sözlə desək, qış aylarında korroziya sürəti yay aylarına nisbətən demək olar ki, 10 dəfə yüksək sürətlə baş verir. Mingəçevir su anbarında payız aylarında poladlar üzərində müxtəlif təbiətli yosunların və sulfatreduksiyaedici bakteriayaların fəaliyyəti aşkar edilmiş, və bu barədə Eİ fonduna xüsusi hesabat verilmişdir.

Laboratoriyada aparılan elmi tədqiqat işləri bir sıra xarici ölkələrin korroziyoloqları tərəfindən maraqla qarşılanmışdır. Aparılan elmi tədqiqat işləri ilə taniş olmaq üçün ABŞ-dan, Hindistan, MXR, Polşa, İran və.s korroziya sahəsində görkəmli alimlər Bakıya gəlmiş və bu işlərlə yaxından tanış olmuşlar. Laboratoriyanın əməkdaşları müxtəlif ölkələrdə elmi tədqiqat işlərinin nəticələri ilə müxtəlif konqresslərdə, simpoziumlarda, konferensiyalarda məruzələrlə çıxış etmişlər. Onlar Moskva, Leninqrad, Kiyev, Orenburq, Sevastopol, Varşava, Praqa, İstanbul, Əskişəhər, Kamberra və başqa şəhərlərdə məruzə ilə çıxış etmişlər. Laboratoriyanın əməkdaşları radioda, televiziyada və qəzetlərdə çıxış etmiş və ölkənin medalları və digər mükafatlar ilə təltif edilmişlər. A.X. Bayramov Mançester universitetinin korroziya və metalların mühafizəsi mərkəzində, İsveç korroziya institutunda Brüsselin azad universitetində ixtisasartırmada olmuş və apardığı elmi-tədqiqat işlərinin nəticələrinə görə Beynəlxalq korroziya mühəndisləri assosiasiyasının ( NACE) Xor adına mükafatı ilə təltif olunmuşdur. Qeyd etmək lazımdır ki, bu mükafat bu günə qədər yalnız dünyanın 5 aliminə verilmişdir. A.X Bayramov ilk sovet alimidir ki, İngiltərədə ion implantasiyası (metal səthinin elektrokimyəvi xassələrini yaxşılaşdırmq üçün, onun müxtəlif elemenlərlə modifikasiya olunması) sahəsində elmi-tədqiq işləri ilə məşğul olmuş və ölkədə ilk dəfə olaraq icmal xarakterli məqalə çap etdirmişdir. Məqalə Moskvada1982-ci ildə Итоги науки и техники СССР kitabında çap olunmuşdur. laboratoriya kollektivi tərəfindən 100-dən çox müəlliflik şəhadətnaməsi və Azərbaycan patentləri alınmışdır.

Laboratoriyada aparılan elmi-tədqiqat işlərinin nəticələri 800-dən çox elmi əsərlərdə, 16 kitab və monoqrafiyalarda, 100-dən çox müəlliflik şəhadətnamələrində və patentlərdə öz əksini tapmışdır. Laboratoriyada müxtəlif vaxtlarda 35 namizədlik dissertasiyası və 5 doktorluq dissertasiyası müdafiə olunmuşdur.

Laboratoriyaya müxtəlif dövrlərdə aşağıdakı alimlər rəhbərlik etmişlər. 1 V.F. Neqreyev, Azərb. EA-nın müxbir üzvü 1959-1967 2. İ.A. Mamedov, prof. 1967-1972 3. A.M. Kazımov, k.e.n. 1972-1984 4.A.X. Bayramov, t.e.n. 1984-1995 5. H.M.Tahirli, k.e.n.,dosent 1995-bu günə qədər

“Koordinasiya birləşmələri” şöbəsi[redaktə | əsas redaktə]

Şöbə müdiri: Akademik Əjdər Məcidov.

tel: 012 510 85 92 (162)

Elmi istiqaməti: Keçid metalların polifunksional liqandlarla komplekslərinin və metal-üzvi birləşmələrin sintezi, onların əsasında molekulyar və keçiricilərin, nanokompozitlərin və selektiv sorbentlərin alınması. Ə.Məcidov 230 elmi əsərin (onlardan 110-u xaricdə), o cümlədən 20 ixtiranın (patent və müəlliflik şəhadətnaməsi) müəllifidir. Onun rəhbərliyi ilə 17 kimya üzrə fəlsəfə doktoru hazırlanmışdır. 1979-cu ildə SSRİ Kimya Sənayesi Nazirliyinin fəxri fərmanı ilə təltif olunmuş, 1986-cı ildə “Fədakar Əməyə Görə” medalı, 2005-ci ildə isə “Şöhrət” ordeni ilə təltif olunmuşdur

Laboratoriya 11[redaktə | əsas redaktə]

Laboratoriya 11[redaktə | əsas redaktə]

Laboratoriyanın adı: Molekulyar magnitlər və keçiricilər.

Laboratoriyanın rəhbəri: k.e.d.,prof., AMEA akademiki Məcidov Əjdər.

Laboratoriyada 9 əməkdaş (1-i elmlər doktoru, 3-ü elmlər namizədi, 1-i elmi işçi, 1-i kiçik elmi işçi, 1- i b.laborant, 1-i mühəndis, 1-i texnikdir) çalışır.

aparıcı elmi işçi - Fətullayeva Pərizad

aparıcı elmi işçi – Ağayeva Səbirə

elmi işçi - İsrafilov Akif

kiçik elmi işçi - İsmayilova Səbinə

b.laborant - Səmədova Rəna

mühəndis - Qasımova Samirə

texnik - Sulyayeva Gülnarə

b.laborant – Əzizova Xanım

elmi işçi - Osmanova Sevinc

Elmi istiqaməti: Keçid metalların polifunksional liqandlarla komplekslərinin və metal-üzvi birləşmələrin sintezi, onların əsasında molekulyar və keçiricilərin, nanokompozitlərin və selektiv sorbentlərin alınması. Elmi nailiyyətlər: Laboratoriya 1987-ci ildə yaradılmışdir. Onun ilk adı “Fiziki-kimyəvi tədqiqat metodları laboratoriyası” olmusdur. 2015-ci ildən “Molekulyar maqnitlər və keçiricilər” laboratoriyası adlandırılmışdir. 1987-2015 ci illər üçün tədqiqat işlərinin əsas istiqaməti keçid metalların koordinasion birləşmələrinin sintezi, tədqiqi və reaksiya qabiliyyətinin öyrənilməsi olmuşdur. Bu illər ərzində müxtəlif yeni üzvi liqandların xelat birləşmələri sintez olunmuşdur. -tərkibində fəza hərəkəti çətinləşdirilmiş fenol olan keçid metal kompleksləri -keçid metalların o-hidroksibenzilamin kompleksləri -keçid metalların aminturşu törəmələri ilə kompleks birləşmələri -p-fenilendiamin, o-fenilendiamin və onların törəmələri ilə kompleks birləşmələrin alınması -keçid metalların üzvi ditiofosfat kompleksləri Alınmış birləşmələrin molekulyar və kristallik quruluşu oyrənilmişdir. İlk dəfə olaraq göstətilmişdir ki, β-aminturşu törəmələri kobaltla 3nüvəli qarışıq valentli komplekslər əmələ gətirmək qabiliyyətinə malikdir. Bu komplekslərin molekulyar və kristallik quruluşları və onların əmələgəlmə qanunauygunluqları öyrənilmişdir. Keçid metalların fəza hərəkəti çətinləşdirilmiş fenollarla əmələ gətirdiyi komplekslərin redoks aktiv reaksiyaları öyrənilmlşdir. Koordinasiya olunmuş liqandlarda gedən oksidləşdirici qoşulma reaksiyası tapılmışdır. Sintez olunmuş komplekslərin müxtəlif sinifləri üçün molekulyar və kristallik quruluşlar öyrənilmiş, o-hidroksibenzilaminlərdə metal ionları ilə koordinasiya olunmuş liqandlarda gedən oksidləşdirici dehidrogenləşmə reaksiyasının kinetika və mexanizmi tədqiq olunmuşdur.Şiff əsaslarının keçid metal komplekslərində azometin rabitəsinin natrium borhidridlə reduksiyasının qanunauygunluqları öyrənilmiş və göstərilmişdir ki reduksiya sürəti İrvinq-Vilyams sirasının əksinədir. 2014-2017-ci illər ərzində üzvi batareyalar üçün molekulyar maqnit xassəli materiallar kimi istifadə oluna bilən koordinasion birləşmələrin tapılması üzrə işlər aparılmışdır. Karbon turşuları və tiosemikarbazin hidrazidləri və əsasında üç- və polidentat liqandlar alınmış və onlarla keçid metalların di- və çoxnuvəli kompleksləri sintez olunmuşdur. Alınmış birləşmələrin molekulyar və kristallik quruluşu öyrənilmişdir. p- və o-fenilendiaminlərin etilen və ksiliden korpücükləri ilə birləşən polimerləri, onların keçid metalları ilə kompleksləri sintez olunmuşdur. Komplekslərin quruluşu və onların üzvi batareyalarda elektrod materialı kimi istifadəsinin mümkünlüyü öyrənilmişdir. Son illərdə metal və metal oksidlərinin alınmasının hidrotermal redoks üsulu işlənib hazırlanmışdır. Kobalt-manqan şpinelinin nanoölçülü tozları və elektrod materialı kimi istifadə oluna bilən litium-kobalt oksid alınmışdır.

Əsas məqalələr.

1. А.А.Меджидов, Н.Ф.Джанибеков и др. Исследование структурных особенностей ком-плексов металлов переменной валентности с органическими дитиофосфорными кислотами Коорд. химия 16, в.5, с.662, 1990

2. А.А.Меджидов, В.Т.Касумов. Синтез и изучение окислительно-восстановительных свойств ВКС Рd(II) с N-(3,5-ди-трет.-бутил-4-гидрокси)салицилальдиминами Коорд. химия, 15, в.10, 1404, 1989

3.А.А.Меджидов, Э.Г.Исмаилов, Я.А.Аббасов Парамагнитные продукты реакций бромформиатных комплексов дирения(III) с Et ALH Докл.АН СССР,т.295,N3,636-638,

4. А.А.Меджидов, Я.Г.Аббасов, Э.Г.Исмаилов Парамагнитные интермедиаты реакций компонентов каталитических систем циглеровского типа Коорд.хим.,т.13,N6,787-801,1987

5. А.А.Меджидов, В.Т.Касумов Восстановление азосоединений Cu(II) в присутствии фосфинов Кинет.и катал.,т.29,N1,252-255,1988

6. А.А.Меджидов, В.Т.Касумов ЭПР исследования редокс-реакций комплексов металлов с в-кетоиминатным лигандом, содержащим стерически затрудненный фенол. Координ.хим.,т.16,N12,1633-1636 (1990)

7. А.А.Меджидов, В.Т.Касумов. Окислительно-восстановительное взаимодействие азокомплексов Cu(II) с трифенилфосфинами Координ.хим.,т.16,N10,1355-1359 (1990)

8. А.А.Меджидов, Р.Г.Исмаилов, Л.Юзбашева Co(II),Ni(II),Cu(II),VO(II) и Ba(II) комплексы с N-(2,2,6,6-тетраметил-1-оксил-оксипиперидинил-4)-оксаминовой кислотой. Координ. хим.,т.21,N5,392-395(1995)

9. В.Т.Касумов А.А.Меджидов. Свободнорадикальные комплексы Co(III) с тетра-дентатными редокс-активными салицилальдиминами. Координ.хим.,т.21,Nо.10,783-788(1995)

10. А.А.Меджидов, Р.Г.Исмаилов, Л.Юзбашева Синтез, спектральные и магнитные свойства бис-(N-арилоксамато) Co(II), Ni(II), Cu(II), VO(II) и их аддуктов с пиридином. Координ.хим.,т.21,No.10,788-793(1995)

11. Н.Х.Рустамов, А.А.Меджидов, Г.З.Сулейманов, Э.А.Ягубова Спектрофотометрическое изучение реакции ванадия(V) с алудрином в водных растворах. Координ.хим.,т.22,No.10,733-736, (1996)

12. А.А.Меджидов, Р.Г.Исмаилов, Л.Н.Юзбашева Комплексы переходных металлов с N,N-диэтилоксаминовой кислотой. Координ.хим.,т.23,No.10,756-757(1997)

13. Р.Г.Исмаилов, П.А.Фатуллаева, А.А.Меджидов Взаимодействие ионов переходных металлов с производными малеиновой и оксаминовой кислот, содержащими стерически затрудненный фенол Координ.хим.,т.23,No.5,(1997)

14. А.А.Меджидов, П.А.Фатуллаева А.Айдын, С.Ташчиоглу Окислительное дегидрирование в комплексах переходных металлов(Cu(II),Co(II),Ni(II) c N,N’-ди(2-гидроксибензил)диаминами Координац.хим.,,том27,N7,c.521

15. Р. Г. Исмаилов, П.А.Фатуллаева, А.А.Меджидов Взаимодействие ионов переходных металлов с производными малеиновой и оксаминовой кислот, содержащими стерически затрудненный фенол Координац. хим. , т.23, № 5, 1997.

16.Perizad.А.Fatullayeva, Bahaddin Yalçın, Orhan Böyükgüngör, Başak Koşar, Sulin Taşçıoglu, Akif İ. İsrafilov, Zaur D.İbayev, Ajdar A.Medjidov, Adnan Aydın Сu (II) and Pd (II) complexes of N(2 – hydroxybenzyl) aminopyridines Science Direct Polyhedron, 26, (2007),3301-3309

17. П.А.Фатуллаева ,Ахмет Алпер, Аднан Айдын, Бахаттин Ялчин, А.А.Меджидов. Состав, строение и применение продуктов оkисления полиэтилена азотной кислотой Журнал прикладной химии Санкт-Петербург, 2010, т.83, вып.1. с.99-104.

18. A.А.Меджидов, П.А.Фатуллаева, Ш.М.Пенг, Р.Г.Исмайылов, Дж.Г.Ли, С.Р.Гараева Окислительное дегидрирование -N(2-гидрокси-3,5- R,R- бензил) - 4-аминоантипиринов в процессе комплексообразования Координационная химия, 2012,т.38,№2, с.132-140

19. Ajdar A. Medjidov, П.А.Фатуллаева, Abel M.Maharramov, Atash V.Qurbanov, Rizvan K.Askerov, Karim Q.Rahimov Maximilian N.Kopylovich, Kamran T. Mahmudov Polyhedron 44, 2012 p. 72-76

20. P.А.Fatullayeva, B.Yalcin, S.A.Ağayeva, M.H.Abbasov, S.T.Cafarova, A.A.Medjidov The reduction of the metal nitrates by ethileneglycole and glycerine in hydrothermal conditions. Conference Proceedings, Kyoto, Japan, may 2015p.884.

21.A.A.Medjidov, P.A.Fatullayeva, S.A.Ağayeva, B.Yalcin, S.T.Cafarova,V.M.Ahmedov, M.G.Abbasov Reduction of metal nitrates by formaldehyde,ethyleneglycole and gliserol under hydrothermal conditions, Azerbaijan Chemical Journal,2016,№3.p.75-81.

22.A.A.Medjidov, P.A.Fatullayeva, Onur Sahin, B.Yalcin. Kristallik and molekulyar strukture of 2,2,6,6-tetrametil-4-hydroksipiperidin hydrochloride. Azerbaijan Chemical Journal,2017,№2.p.16-19

Laboratoriya 24[redaktə | əsas redaktə]

“Keçid metalların metalüzvi birləşmələri” laboratoriyası

Laboratoriyanın rəhbəri: k.ü.e.d. İltifat Lətifov

Laboratoriyada 8 əməkdaş çalışır. Onlardan 4 nəfər k.ü.f.d., a.e.i. , 1 nəfər müh., 1 nəfər tex., 1 nəfər b.lab., 1 nəfər laborantdır.

Elmi istiqamət: Keçid metallarının alkiltsiklopentadienil və digər oxşar liqandlarla yeni metal-üzvi birləşmələrinin sintezi, onlar əsasında nanokompozitlərin alınması və elektrokimyəvi müqayisə elektrodlarının hazırlanması.

Elmi nəaliyyətlər: Mn, Re, Fe, Co, Rh, Cr, Mo və W keçid metallarının bir- və ikinüvəli alkiltsiklopentadienil və alkiltsiklopentadienilkarbonil kompleksləri sintez edilmiş, onların quruluş və çevrilmələrində alkil və karbonil qruplarının elektron və fəza qarşılıqlı təsirlərinin rolu müəyyən edilmişdir. Beləki, əlavə məlumat mənbəyi kimi müxtəlif tip metiltsiklopentadienil komplekslərinin 26 homoloji sırasını təşkil edən 156 yeni birləşmə alınaraq tədqiq olunmuşdur. Nəticədə: 1) sendviç tipli komplekslərdə həm bir tsiklopentadienil (Cp) həlqəsi daxilində, həm də müxtəlif tsiklopentadienil həlqələrində yerləşmiş metil qrupları arasında fəza qarşılıqlı təsirinin olması müəyyən edilərək, Nüvə Maqnit Rezonans üsulu ilə kəmiyyətcə xarakterizə edilmişdir; 2) bir- və ikinüvəli tsiklopentadienilkarbonil komplekslərində dativ (M)d→pi*(CO) qarşılıqlı təsirinin xüsusiyyətləri müəyyənləşdirilmiş və bu xüsusiyyətlər metalın yükü, M(CO)2 və M(CO)3 fraqmentlərinin həndəsi formalarının müxtəlifliyi, metal atomunun dövri sistemdə keçid metalların I, II və ya III sıralarına mənsubluğu ilə, həmçinin homoloji sıralar üzrə (Cp)pi→d(M) donor-akseptor qarşılıqlı təsirinin artması ilə əlaqələndirilmişdir. 3) Göstərilmişdir ki, dəmirin siqma-alkil- və siqma-ariltsiklopentadienil komplekslərinin alınması reaksiyasında başlanğıc maddənin tsiklopentadienil həlqəsində yerləşmiş metil qruplarının sterik amili, simmetrik quruluşlu polimetilferrosenlərdən arentsiklopentadienil komplekslərinin alınması prosesində isə metil qruplarının elektron amili daha mühüm rol oynayır. Metil qruplarının elektron amilinin aparıcı rolu həmçinin polimetilferrosenlərin litiumla metallaşması reaksiyasında, kobalt və rodiumun birnüvəli polimetiltsiklopentadienildikarbonil komplekslərinin, xrom, molibden və volframın ikinüvəli tsiklopentadieniltrikarbonil komplekslərinin halogenləşməsi reaksiyalarında da göstərilmişdir. 4) Müqayisə elektrodlarına İUPAC tərəfindən qoyulan yeddi meyyarın Heksametilferrosen-Heksametilferrisinium redoks sistemi üzərində təhlili nəticəsində göstərilmişdir ki, bu sistem elektrokimyəvi elektrod kimi əvvəllər təklif olunmuş Ferrosen-Ferrisinium sistemindən daha perspektivli sistemdir. Bu nəticələr 91 elmi əsərdə, o cümlədən 4 müəlliflik şahədətnaməsində və 1 patentdə öz əksini tapmışdır. Bu illər ərzində 3 kimya elmləri namizədi və bir magistr hazırlanmışdır.

Laboratoriya 25[redaktə | əsas redaktə]

"Nadir metalların kompleks birləşmələri" laboratoriyası

Laboratoriyanın rəhbəri: k.ü.f.d.,ap.e.i.Fidail Cəlaləddinov.

Laboratoriyanın əməkdaşları :

  • Xudaverdiyev Rəhim Əkbər, k.ü.f.d., ap.e.i.
  • Quliyeva Esmira Arif Ağa, k.ü.f.d., ap.e.i.
  • Məmmədov Hidayət Məhəmməd, b.e.i.
  • Qəhrəmanova Şahnaz İsmayıl, e.i.
  • Məmmədova Mehriban Vəli, e.i.
  • Əsgərova Təranə Yaşar, e.i.
  • Haqverdiyeva Tamilla Məhəmməd, k.e.i.
  • Əliyeva Cavahir Cavad, müh.
  • Cahandarova Janetta Nikolay, tex.
  • Əhmədova Zərifə Sahib, b.lab.
Laboratoriya 26[redaktə | əsas redaktə]

LABORATORİYANIN ADI: Metal-klatrat birləşmələri. LABORATORİYA RƏHBƏRİ:kimya elmləri doktoru, laboratoriya müdiri Munşiyeva Mina Kərim gızı (içtimai əsasla)

Laboratoriyanın 10 əməkdaşı var – onlardan 7-elmi işçi; 1- mühəndis; 1-laborant və 1- texnik.

Laboratoriyanın tarixi: Klatrat -birləşmələri laboratoriyası 1956-cı ildə AEA-nın Qeyri-Üzvi və Fiziki Kimya İnistitutunda ( hazırki AMEA akad M. Nağıyev adına Kataliz və Qeyri-Üzvi Kimya İnstitutu) görkəmli kristalokimyaçı alim AEA müxbir üzvü g.m.e.d, prof Xudu Məmmədov tərəfindən yaradılmış və ömrünün sonunadək (1988-ci il) rəhbərlik etmiş “Quruluş kimyası “ laboratoriyasının tarixi sələfidir. X.Məmmədov quruluş kimyası, quruluş analizi , qeyri-üzvi sintez və s. sahələri əhatə edən tanınmış elmi məktəb yayatmış və yüksək ixtisaslı kadırlar yetişdirilmişdir. X.Məmmədovun vəfatından sonra laboratoriyaya k.ü.e.d. ,prof D. Qəmbərov rəhbərlik etmiş X.Məmmədovun yaratdığı elmi istiqamətlə yanaşı bir sıra aktual problemlərin həlli ilə bağlə uğurlu tədqiqatlar aparmışdır. Onun fundamental və tətbiqi əhəmiyyət kəsb edən coxillik tədqiqatları Azərbaycanda məqsədli qeyri-üzvi sintez materialşünaslıq və quruluş kimyası sahəsində yaranmış, elmi məktəbin əsasını təşkil edir. Bu tədqiqatlardan biri yeni tip seolitə və giləoxşar klatrat birləşmələrin kristallaşma və çevrilmə proseslərinin quruluş kimyəvi əsaslarının yaradılmasıdır . Prof .D. Qəmbərovun 2013-ci ildə vəfatından sonra AMEA RH 17.09.2014-cü il tarixli 14/8 saylı qərarına əsasən laboratoriya “Metal- klatrat birləşmələr” adlandırıldı. (rəhbər –k.ü.e.d. M. Munşiyeva –ictimai əsaslarla)

Əsas elmi istiqaməti metalların bir və çoxəsaslı aromatik karbon turşuları və bioloji aktiv liqadlarla komplekslərinin sintezi ,onların klatrat əmələgətirmə xüsusiyyətlərinin fiziki- kimyəvi tədqiqidir.

Elmi nailiyyətlər: 1. Tagiyev D.B., Gasimov Sh.G., Gasanov Kh. I., Azizova A. N. Hexanuclear complexes of platinum (II) with cleavage product of cystamine dihydrochloride by β-mercaptoethylamine. Advances in chemical Engenering and Scien-ces. 2015, p.222–227. ISSN: 2160–0392. Impact Faktor –0.8. 2. Gasanov Kh.I, Rzayeva S.J., Gasimov Sh.G., A. N. Azizova. Changing properties of liqands during coordinating with metals. Прикладные научные разработки – 2015»,Чехия, Р.35 3. Усубалиев Б. Т., Алиева Г. М., Муншиева М. К., Мансурова К. А., Мамедова Н. А. Синтез и структурно-химическое исследование комплексного соединения меди ( II) с парааминосалициловой кислотой и самосборка невалетного соединения. //Ж. Общая химия в печати 4. Алиева Ф. Б., Усубалиев Б.Т., Мурватов Ф.Т., Муншиева М.К., Мамедова З.А. Применение клатратообразования в добыче и транспортировке нефти. Azerbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi Azərbaycan Milli Neft Komitesi Beynəlxalq Şərq Neft Akademiyası Azərbaycan Dövlət Neft Akademiyası “Neftin, Qazın Geotexnoloji Problemləri Və Kimya” Eti Məqalələr Toplusu 5. Алиева Ф. Б., Усубалиев Б.Т., Муншиева М.К., Мурватов Ф.Т., Джалаладдинов Ф.Ф., Мамедова З.А., Сафарова П.С. Синтез и физико-химические исследования комплексного соединения моноаква-трибензоато-моножелеза (III). Azərbaycan Mühəndislik Akademiyasının Xəbərləri.Aprei-iyun 2015. Cild 7. №2. S.82-89. 6. Aliyeva F.B., Usubaliyev B.T., Ramazanova E.E., Murvatov F.T., Aliyev E.N., Salakhova Y.S., Munshiyeva M.K., Rzayeva A.K. Application of coordination polymers to increase the reservoir oil recovery. SAEQ science & applied engineering quarterly Jan-Feb-Mar 2015 7. Tağıyev D.B., Əsədov M.M., Əzizova Ə.N., İmamverdiyevaS.R. Az həll olan duzların və həll olan kompleks birləşmələrin reaksiyalarının tarazlıq sabitələrinin təyini üsulu.Azərbaycan Patenti a2015 0007. Ilkin ekspertizanın müsbət nəticəsi. 8. Azizova N.A., Kasumov Sh.G., Gasanov H.I. Multinuclear palladium complexes. The second European Conference on Chemical Sciences. 20 may, 2015, Vienna. 9. Tagiyev D.B., Azizova A.N., Imamverdieva S.R., Asadov M.M. A Novel Bioactive Compound of Palladium(II) with Mercaptoethanol //3rd International Conference on Nanotechnologies and Biomedical Engineering. September 23-26, 2015, Chisinau, Republic of Moldova. IFMBE Proceedings. Springer. P. 289-291. ISBN 978-981-287-735-2. DOI 10.1007/978-981-287-736 10. Asadov М.М., Azizova A.N., Imamverdieva S.R. Thermodynamics of heterogeneous systems with biologically active complexes of platinum and palladium // XX International Conference on Chemical Thermodynamics in Russia. RCCT 2015. Section 3. P-3-3. Abstracts. Nizhni Novgorod. 22-26 June. 2015. P. 270. 11. AzizovaA.N., TagievD.B., AsadovM.M., ImamverdievaS.R. Interaction of palladium(II) compounds with mercaptoethanol // XXIV International Materials Research Congress 2015.6G.Materials Science of Pharmaceutical Solids. 16–20 August 2015, Cancún, Mexico. 2015. Sim23-abs001. S6G-P001. P. 220. 12. Asadov M.M., Azizova A.N., Imamverdieva S.R., Tagiyev D.B. Calculation of the equilibrium constant of solutions containing platinum (II) complex // Abstracts of 1st International Conference on Computational Design and Simulation of Materials (CDSM 2015). Shenyang, China. August 17-19, 2015. Abstract № 70. P. 08. 13. Азизова А.Н., Имамвердиева С.Р., Тагиев Д.Б., Асадов М.М.Синтез, строение и расчет межмолекулярных взаимодействий комплекса палладия(II) с меркаптоэтанолом // Программа IX Международной Научно-Технической Конференции Фундаментальные и Прикладные Проблемы Физики. 16–18 ноября 2015. Саранск 2015. С. 20. 14. Азизова А.Н., Гасанов Х.И. Тагиев Д.Б. Смешанолигандные комплексы палладия (II)с серу- и азотсодержашими лигандами. Akademik Toğrul Şahtaxtinskinin 90 illik yubileyinə həsr olunmuş respublika elmi konfransı. Məruzələrin tezisləri. Bakı-2015, s. 103. 15. Tagiyev D.B., Mammadova H.F., Azizova A.N. Coordinating ways of poly-dentate ligands in a mixedligands complexes of platinum. AMEA-nın 70 illiyinə həsr olunan gənc mütəxəssislərin “Akademik elm həftəliyi – 2015” adlı beynəlxalq multidissplinar forumu, 2015, s. 22. 16. Əliyeva F. B., Usubaliyev B. T., Munshiyeva M. K., Mamedova S.R. Studying of coordination compound heksaakva 1, 2, 4, 5 benzoltetracarbonat iron (II) structure. 17. Usubaliyev B.T., Munshieva M.K., Nurullayev V.H., Aliyeva F.B., Safarova P.S. Structure and chemical research of coordination compounds of hexaaquabisbenzene 1,2,4,5 tetacarbonate diiron (II) with layered porous structure for gruel oils .// International Jownal of nano studies and technologies 2017,№1,6,p 123-126 18.Азизова А.Н., Касумов Ш.Г., Гасанов Х.И. Синтез и исследование координационных соединений платины и палладия с никодином // Вестник современных исследований, г.Омск, 2017, № 1–1(4)138–141 19. Azizova A.N., Kasumov Sh.G., Hasanov Kh.I. Dimer complex of mixed ligands of platinum. //The strategies of Modern Science Development. XII International scientific-practical conference< 4-5 April 2017< North Charleston, SC, USA, p.23–24 20. Azizova A.N., Shahmaliyeva S.R., Tagiyev D.B., Asadov M.M. Synthesis of mixed ligand complexes of platinum (II), their bioactive properties and modeling of the “Properties – Composition” parameters. //Sociedad Mexicana de Materiales A.C. Mexico City, April 22 nd 2017 21. Азизова А.Н., Гасанов Х.И., Гасымов Ш.Г., Мамедова И.Ш. Серо- и кислородсодержащий комплекс платины (II) //Журнал общей химии, 2017, т.87, вып. 4, с. 701-702.

Patetlər: 1.Tağıyev D.B., Əsədov M.M., Əzizova Ə.N., İmamverdiyevaS.R. Az həll olan duzların və həll olan kompleks birləşmələrin reaksiyalarının tarazlıq sabitələrinin təyini üsulu.Azərbaycan Patenti a2015 0007. Ilkin ekspertizanın müsbət nəticəsi. 2.B.T.Usubaliyev, E.E.Ramazanova, V.X.Nurullayev, F.B. Aliyeva F.S.Qəhrəmanov, M.M.Həsənova “Neft və neft məhsulları olan cənlərdən dibçöküntülərinin yuyulması və ləğv edilməsi üsulu “ Az Patent №а 20150142 3.B.T.Usubaliyev, E.E.Ramazanova, F.B. Aliyeva V.X.Nurullayev, F.S.Qəhrəmanov, “Neftin nəqli həyata keçirilən boru kəmərlərində gələn kravitasiya zonalarının yuyulması üsulu” Az Patent №а2016 0097

QRANTLAR: Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Elmin İnkişafı Fondu (EİF/GAM-3-2014-6(21)) Layihənin adı:Laylardan qalıq ağır neftlərin çıxarılması üçün koordinasion polimer əsaslı yeni kompozit materiallarının alınması və tətbiqi.

“Koherent-sinxronlaşdırılmış oksidləşmə reaksiyalari” şöbəsi[redaktə | əsas redaktə]

Şöbə müdiri: akademik Tofiq Nağıyev

Tel: 012 539 46 91

Elmi istiqaməti: Heterogen biomimetik katalizatorlar iştirakında hidrogen peroksid və azot 1-oksid ilə koherent-sinxronlaşdırılmış oksidləşmə reaksiyalarının fundamental əsaslarının inkişaf etdirilməsi və innovasion işlənilmələrin tətbiqi. Tofiq Nağıyev 432 elmi əsərin (onlardan 212-i xaricdə), o cümlədən 39 ixtiranın (patent və müəlliflik şəhadətnaməsi) və 3 monoqrafiyanın müəllifidir. Onun rəhbərliyi ilə 1 kimya üzrə elmlər doktoru və 22 kimya üzrə fəlsəfə doktoru hazırlanmışdır.

O, "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzinin direktoru və AMEA-nın vitse -prezidentidir. Tofiq Nağıyev 1970-ci ildə "Şərəfli əməyə görə" yubiley medalı, 2004-cü ildə Azərbaycan Respublikasının "Şöhrət" ordeni ilə təltif olunmuş, 2014-cü ildə Azərbaycan Respublikasının Dövlət Mükafatına layiq görülmüşdür.

Laboratoriya 12[redaktə | əsas redaktə]

Laboratoriyanın adı: Monooksigenaz reaksiyaların modelləşdirilməsi

Laboratoriyanın rəhbəri: k.ü.f.d. Lətifə Həsənova

Əsas fəaliyyət istiqamətləri: Yeni monooksidləşdirici biomimetik katalizatorların sintezi və onların iştirakında karbohidrogenlərin hidrogen-peroksidlə kimyəvi əhəmiyyətli məhsullara oksidləşməsi.

Əsas elmi nəticələri: H2O2-in iştirakı ilə qaz fazalı koherent-sinxronlaşdırılmış oksidləşmə proseslərinin sərbəst-radikallı mexanizmləri və kinetikası öyrənilmişdir. Sintez olunmuş biomimetik katalizatorlar üzərində monooksigenaz və peroksidaz model reaksiyalarda bir sıra oksigenli birləşmənin – metil spirti, asetaldehid, etil spirti, izopropil spirti, propilen oksidi, akrolein və s.-nin yüksək çıxım və selektivliklə alınması mümkün olmuşdur.

Laboratoriyanın əməkdaşları:

  • Aparıcı elmi işçi - k.ü.f.d. Mustafayeva Çimnaz
  • Elmi işçi - Məmmədova Ulduz
  • Elmi işçi - Ağaməmmədova Səriyyə
  • Kiçik elmi işçi - Nəhmətova Gülşən
  • Laborant - Xudabaxışova Sara
  • Laborant - İmanova Nurlana
Laboratoriya 18[redaktə | əsas redaktə]

Laboratoriyanın adı : "Biomimetik sensorlar və azot-1 oksidlə oksidləşmə" laboratoriyası.

Elmi istiqaməti :

  • Karbohidrogenlərin azot -1oksid ilə səmərəli işlənib hazırlanması;
  • Biomimetik sensor elektrodların yaradılması.

Laboratoriyanın tarixi: AMEA-nın Rəyasət Heyyətinin 17 sentyabr 2014-cü il, 14/8 nömərəli qərarına əsasən yaradılmışdır.

Laboratoriya rəhbəri: K.ü.e.d. Əli-zadə Nəhməd İslam oğlu.

Laboratoriyanın tərkibi: 6 nəfərdən ibarətdir:

Elmi nailiyyətlər: İlk dəfə olaraq əsas işçi elementi dəmirporfirin biomimetik katalizatoru olan yarımkeçirici (Si) tərkibli katalaz tipli biomimetik elektrod hazırlanmışdır. Elektrodun yüksək aktivliyi və həssaslığı -in məhlulda küt.% - ə qədər qatılığını təyin etməyə imkan verir və – in təsirinə qarşı davamlı olub, təkrar istifadə üçün əlverişlidir.

Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında Elmin İnkişafı fondu tərəfindən maaliyəşdirilən "Atmosfer azotun pilot qurğuda hidrogen peroksidlə azot - 1 oksidinə koherent-sinxronlaşdırılmış fiksasiyası" mövzusunda Qrant Layihəsi 2017 - ci ilin fevral ayından tutulmuş işlər planına uyğun olaraq yerinə yetirilir. Qrant Layihəsində laboratoriyanın 4 əməkdaşı çalışır.

Laboratoriya 27[redaktə | əsas redaktə]

Biomimetik katalizatorlar üçün üzvi liqandların sintezı” laboratoriyası Lab. müdiri: k.e.d., prof. Sərdar Zeynalov Elmi istiqaməti: Hidrogen peroksidlə oksidləşmə reaksiyalarında biomimetik katali-zatorlar üçün modifikasiya olunmuş üzvi liqandların sintezi. Elmi fəaliyyət:

Laboratoriya 28[redaktə | əsas redaktə]

LABORATORIYANIN ADI: «Nanokarbon katalizatorları iştirakında hidrogen peroksidlə oksidləşmə»

LABORATORİYA RƏHBƏRİ: AMEA-nın müxbir üzvi, prof., k.ü.e.d. Zeynalov Eldar Bahadır oğlu

LABORATORİYANIN TƏRKİBİ:

  1. Məmmədov Firuddun - aparıcı elmi işçi, k.ü.f.d.
  2. Nağıyev Yaqub - aparıcı elmi işçi, k.ü.f.d.
  3. Əliyevə Sevər - aparıcı elmi işçi, k.ü.f.d.
  4. Əhmədova Lətifə - böyük elmi işçi, k.ü.f.d.
  5. Nadiri Mehparə - böyük elmi işçi, k.ü.f.d.
  6. Məhərrəmova Mətanət - böyük elmi işçi, k.ü.f.d.
  7. Əsədzadə Günay - baş laborant
  8. Abdurəhmənova Nərmin – baş laborant
  9. Şahmərdanlı Xədicə - baş laborant
  10. Nuriyeva Sevda – texnik

LABORATORİYANIN ƏSAS İSTİQAMƏTİ: Nanokarbon katalizatorlarının iştirakında karbohidrogenlərin oksigenlə və hidrogen peroksidlə oksidləşməsi

MÜHÜM NƏTİCƏLƏR: Tsikloheksanın oksidləşmə reaksiyasının nümunəsində mürəkkəb kimyəvi prosessin kinetikası və mexanizminin öyrənilməsi nəzərdən keçirilmişdir. Bu tədqiqatları zəruri edən onların praktiki cəhətdən vacib olmasıdır. Oksidləşmə proseslərinin aparılması, aralıq və son məhsulların tədqiq edilməsi üsulları təsvir olunmuşdur. Maye fazada oksidləşmə, o cümlədən tsikloheksanın maye fazada oksidləşməsində istifadə olunan və ya istifadə oluna bilən müasir eksperimental üsulları təhlil olunmuşdur. Oksidləşmə reaksiyalarında parçalanma və zəncirin qırılması mərhələlərində metal birləşmələrinin iştirakı müəyyən edilmişdir.

Xeyli sayda hidroperoksid nümunəsində dəyişkən valentli birləşmələrin duzlarının və komplekslərinin iştirakı ilə hidroperoksidlərin parçalanması mexanizmi öyrənilmişdir. Oksidləşmə reaksiyalarında katalizator kimi keçid metalların polimer tərkibli kompleksləri də istifadə olunmuşdur. Hidrogen-peroksidlə oksidləşmə reaksiyasında məhsulların mümkün əmələ gəlmə yolları nəzərdən keçirilmişdir. Tərkibinə metal porfirinlərin və onların duzlaınn daxil olduğu gemdən ibarət P-450 sitoxromlu daha stabil, bir sıra üstünlüklərə malik biomimetik liqandlar alınmışdır. İzopropilbenzolun 600C şəraitində müxtəlif növ fulleren dudasının iştirakında aerob və hidrogen peroksidlə oksidləşmə proseslərində oksigenin udulma kinetikası tədqiq olunmuşdur. Dünya təcrübəsində ilk dəfə olaraq, müəyyən olunmuşdur ki, fullerenlər hidrogen peroksidin parçalanmasına səbəb olaraq kumolun oksidləşmə proseslərində katalitik aktivliyə malikdir.

İlk dəfə tsikloheksenin hidrogen peroksidlə oksidləşmə prosesində sənayedə istehsal edilən ferrosendən katalizator kimi istifadə edilmişdir. Reaksiyanın aparılmasında müxtəlif faizli qatılığa (15, 30, 45%) malik olan hidrogen peroksiddən istifadə edilmişdir. Təcrübələr hidrogen peroksidin parçalanma temperaturunda (70-75oC) aparılmışdır Məlum olunmuşdur ki, prosesdə oksidləşdirici kimi istifadə edilən hidrogen peroksidin qatılığı yüksək olduqda reaksiyanın aparılma müddəti azalır. Müəyyənləşdirilmişdir ki, reaksiyadan uyğun diol, spirt və keton alınır. Аlkilaromatik karbohidrogenlərin maye fazada katalitik aerobik oksidləşməsi proseslərinə aid müasir elmi əsərlər təhlil edilmiş və göstərilmişdir ki, prosesi bəzi qeyri- metal katalizatorların iştirakı ilə apardıqda reaksiyanın sürətini və karbohidrogenin konversiyasını hidroperoksid inisiatorlar iştirakı ilə müqayisədə 2-3 dəfə artırmaq olar. Təqdim olunan işdə qeyri-metal kataıizator kimi N-(p-hidroksifenil)dixlormaleimid ilk dəfə kumolun maye fazalı aerobik oksidləşmə prosesində tətbiq olunmuş və müəyyən edilmişdir ki, imid yüksək katalitik aktivliyə malikdir. Bu zaman tərkibində oksigen olan bir sıra qiymətli üzvi maddələr (2-fenilpropen, fenol, asetofenon, dikumilperoksid, 2,4-dimetilbenzoy turşusu və s.) alınır.

“Oksidləşdirici heterogen kataliz” şöbəsi[redaktə | əsas redaktə]

Şöbə müdiri: akademik Ağadadaş Əliyev.

Tel: 012 539 91 95 laboratory_15@kqki.science.az

Elmi istiqaməti: Müxtəlif sinif karbohidrogenlərin və onların törəmələrinin, zəhərli qazların selektiv və tam oksidləşməsi üçün heterogen kataliza-torların işlənib hazırlanması, katalizatorların səmərəsini yüksəltmək üçün fiziki amillərin təsirinin tədqiqi.

A.Əliyev 550 elmi əsərin, 50 patent və müəlliflik şəhadətnaməsi müəllifidir. Onun rəhbərliyi altında 7 qrant proyekti üzrə müvəfəqiyyətlə elmi-tədqiqat işləri aparılmışdır (NATO, Ukraynanın ETM, kral Əbdüləziz adına (Səudiyyə Ərəbistanı) elm və texnologiya mərkəzi, ARDNŞ-nın Elmin İnkişafı Fondu). Onun rəhbərliyi altında 4 kimya üzrə elmlər doktoru və 40 kimya üzrə fəlsəfə doktoru hazırlanmışdır. 1996-ci A.Əliyev elmi nailiyyətlərinə görə Azərbaycanın Ali Sovetinin Fəxri Fərmanı ilə təltif olunmuşdur.

Laboratoriya 15[redaktə | əsas redaktə]

“Seolit katalizi” laboratoriyası.

Laboratoriya müdiri: akademik Ağadadaş Əliyev.

Tel: 012 510 85 91(124)

Elmi istiqaməti: Naften və kiçik molekul kütləli parafin karbohidrogenlərinin oksidləşdirici çevrilmələri vasitəsilə alitsiklık dienlərin, asetilenin, butandiol-1,4-ün və digər oksigenli birləşmələrin alınması üçün yeni seolit katalizatorlarının işlənib hazırlanması.

Laboratoriya 13[redaktə | əsas redaktə]
Laboratoriya 1[redaktə | əsas redaktə]

“Katalizatorların hazırlanması” laboratoriyası

Laboratoriya rəhbəri: k.ü.f.d., b.e.i. Sima Zülfüqarova

Elmi istiqaməti: İfrat yüksək tezlikli elektromaqnit şualarının təsiri ilə katali-zatorların hazırlanma texnologiyasının və katalitik proseslərin səmərəliliyinin yüksəldilməsinin fiziki-kimyəvi əsaslarının işlənib hazırlanması.

Laboratoriyada 15 əməkdaş çalışır: Baş elmi işçilər: Ramiz Rizayev, Asəf Süleymanov, Ələfsər Məmmədov, Aybəniz Qaşqay. Aparıcı elmi işçilər: Əjdər Əskərov, Eleonora Seyidrzayeva, Narqələm Həsənquliyeva. Böyük elmi işçilər: Susan Cəfərova, Yuliya Nağdəliyeva, Pəri Muradova, Ninel Şakunova, Əfşan Əskərova. Elmi işçilər: Lətifə Quliyeva, Züleyxa Ələsgərova, Baş laborant: Fidan Orucova.

Laboratoriyanın nailiyyətləri:

Laboratoriya 2013–2014- cü illərdə AR Prezidenti yanında Elmin İnkişaf Fondunun elan etdiyi qrant müsabiqəsinin, «İfrat yüksək tezlikli elektromagnit sahəsi ilə stimullaşdırılan heterogen-katalitik reaksiyalar ücün universal katalizator daşıyicısının sintezinin elmi əsaslarının işlənib hazırlanması» adlı layihə ilə qalibi olub.

Xarici və yerli nəşrlərdə məqalələr: • Литвишков Ю.Н., Талышинский Р.М. и др. Синтез пористого Al/Al2O3-носителя для катализаторов реакций, стимулируемых электромагнитных излучением СВЧ-диапазона. Ж. "Нанотехнологии наука и производства", Москва, 2011, №1, стр.5-11. • Литвишков Ю.Н., Мамедов А.Б. и др. Синтез Ni-Co-Cr/Al/Al2O3 катализаторов реакции деалкилирования толуола с водяным паром при воздействии излучения СВЧ диапазона. Журн. Хим. Проблемы. 2011, №1, стр.14-17. • Литвишков Ю.Н., Эфендиев М.Р. и др. Синтез пористого Al/Al2O3-носителя для катализаторов реакций, стимулируемых микроволновым электромагнитным излучением СВЧ диапазона. Азерб Хим. Журн. 2011, №3, стр.29-34. • Ю.Н.Литвишков, В. Ф. Третьяков, Р. М. Талышинский, М. Р. Эфендиев, Э. М. Гусейнова,П. А. Мурадова, Н. В. Шакунова. Микроволновое стимулирование реакции деалкилирования толуола с водяным паром в присутствии Ni-Co-Cr/Al/Al2O3-катализатора. Нефтехимия, Том 52, № 3, май-июнь 2012, «Наука», стр.211-214 • P.A. Muradova, V.F. Tretyakov, S.M. Zulfugarova, R.M. Talishinskiy, Yu.N. Litvishkov. Synthesis of Zn-B-P/Al/ Al2O3-Acylation Catalyst Diethylamino M-Toluic Acid under Exposure to Radiation of Microwave Range. International Journal of Engineering and Applied Sciences, Volume 2 Issue 12 (December 2015), p.24-26 • P. A. Muradova, Yu.N.Litvishkov Synthesis and investigation of the activity of Cu-Cr-Co / Al2O3 / Al – catalysts in the microwave radiation-stimulated reaction joint deep oxidation of hydrocarbons and carbon monoxide. Modern Researchs in Catalysis,V5, №1, 2016 p. 11-18 • P. A. Muradova, S.M.Zulfugarova, M.R.Efendiyev, N.V.Shakunova, E.M.Guseynova Yu.N.Litvishkov Kinetics stimulate microwave radiation acylation reaction of diethylamine m – toluic acid in the presence of Zn-B-P/Al2O3/Al catalyst. Elixir International Journal, Elixir Appl. Chem. 96 (2016) 41416-41419

“Nano- və elektrokataliz” şöbəsi[redaktə | əsas redaktə]

Şöbə müdiri: akademik Dilqəm Tağıyev Tel: 012 539 93 82

dtagiyev@hotmail.com

director@kqki.science.az

Elmi istiqaməti: Oksidlər, seolitlər, təbii və sintetik polimer matrisaları əsasında alınan nanostrukturlaşdırılmış katalitik sistemlərin karbohidrogenlər və onların funksional törəmələrinin çevrilmələrində və elektrokatalitik proseslərdə tətbiqi.

Akademik Dilqəm Tağıyev 600 elmi əsərin (onlardan 370-ı xaricdə), 50 ixtiranın (patent və müəlliflik şəhadətnaməsi), 17 monoqrafiya və kitabın, 16 elmi-metodiki vəsaitlərin müəllifidir. Onun rəhbərliyi altında 5 kimya üzrə elmlər doktoru və 13 kimya üzrə fəlsəfə doktoru hazırlanmışdır. O, AMEA-nın Rəyasət Heyəti, Kimya Elmləri Bölməsinin akademik- katibidir. 1983-cü ildə Kimya və kimya texnologiyası sahəsində SSRİ Lenin Komsomolu mükafatı laureatı adına layiq görülmüşdür. 1986-cı ildə "Əməkdə fərqləndiyinə görə" medalı ilə təltif olunmuşdur. 2000-ci ildə “Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi” adı verilmişdir, 2010-cu ildə isə “Tərəqqi” medalı ilə təltif olunmuşdur.

Laboratoriya 7[redaktə | əsas redaktə]

Laboratoriyanın adı: Nanokompozit katalizatorlar

Laboratoriya rəhbəri: k.e.d., prof. Əhmədov Vaqif Malik oğlu

Laboratoriyanın tərkibi: laboratoriyada 9 əməkdaş çalışır, onlardan 2-i –kimya üzrə fəlsəfə doktorudur, a.e.i., 2-si – elmi işçi, 2-si – kiçik elmi işçi, 3-ü – mühəndisdir.

  1. Melnikova Natalya Yevqenyevna–k.ü.f.d., a.e.i.
  2. Nurullayev Həbulla Quşi oğlu–k.ü.f.d., a.e.i.
  3. Cəfərova İradə Əbdul qızı–e.i.
  4. Əliyeva Zaminə Müseyib qızı–e.i.,
  5. Əhmədov Vüsal Musa oğlu–k.e.i.
  6. Babayeva Aytən Zülfü qızı–k.e.i.
  7. Səfiyeva Ziyafət Əsqər qizi–müh.
  8. Ağayeva Naidə Ənvər qızı–müh.
  9. Abbasova Samirə Serqey qızı–müh.

Laboratoriyanın elmi istiqaməti: Karbon əsaslı nanokompozit materialların sintezi və onların katalitik xassələrinin tədqiqi.

Elmi nailiyyətlər: İlk dəfə olaraq nanoquruluşlu karbon nitridin metal iştirakı olmadan hidrogen molekulunu aktivləşdirmək xassəsi müəyyən edilmiş və onun üzərində fenilasetilenin stirola selektiv hidrogenləşməsi üsulu işlənib hazırlanmışdır. AzPatent bu elmi nəticənin ixtira obyekti olmasını təsdiq edərək patent vermişdir (29.01.2016). Patentin nömrəsi: İ 2016 0115.

İxtiranın adı: Fenilasetilenin stirola selektiv hidrogenləşmə üsulu.

Müəlliflər: V. Əhmədov, İ. Əhmədov, N. Melnikova, H. Nurullayev, V.Əhmədov. Patentin sahibi: AMEA akad. M.F.Nağıyev adına Kataliz və Qeyri-üzvi Kimya İnstitutu. Bu ixtira Azərbaycan Respublikasının Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsi tərəfindən təşkil olunmuş ixtiraçılıq sahəsində dördüncü Respublika müsabiqəsinin qalibi olmuş və II dərəcəli DİPLOMLA mükafatlandırılmışdır (Bakı 2017). Polimer karbon nitridin yeni mg-C3N4 və PCl5 ilə modifikasiya olunmuş analoqları sintez edilmişdir və sellülozun, karbohidratların qiymətli texniki məhsullar olan 5-hidroksimetilfurfurala və levulin turşusuna çevrilməsi prosesində aktivliyi tədqiq edilmişdir. Hazırlanmış katalizator nümunələri D-fruktozun hidrolizini nisbətən aşağı temperaturlarda (100-120 oC) yüksək çıxımla (63-75%) aparır.

Laboratoriyanın əməkdaşları Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Elmin İnkişafı Fondunun Gənc alim və mütəxəssislərin 3-cü qrant müsabiqəsinin (EİF/GAM- 3-2014-6(21)) ″Modifikasiya olunmuş sintetik və təbii matrislər əsasında Pd, Pt, Ni nanokompozitlərinin formalaşması proseslərinin və katalitik xassələrinin tədqiqi″qalibi olmuşdurlar. Layihənin rəhbəri - Babayeva Aytən, layihənin icra müddəti: 01.01.2016-31.12.2016.

Laboratoriyanın əməkdaşları tərəfindən 2014-2017-cı illər ərzində 9 məqalə, 14 konfrans materialı dərc edilmişdir. Edilən ixtiralara görə 2 patent alınmışdir.

2017-ci ildə çap olunan elmi əsərlərin siyahısı və onlar haqqında qısa məlumat:

1.Laboratoriyada polikaprolaktamdan (PKL) reduksiyaedici və nanostabilləşdirici matris kimi istifadə etməklə yeni Pd(0) nanokompoziti sintez edilmişdir. Mühitin pH-nın müxtəlif qiymətlərində və reagentlərin mol nisbətlərindən asılı olaraq, PKL matrisində nanohissəciklərin formalaşması mexanizmi haqqında elmi məlumatlar əldə edilmişdir. Alınan Pd(0)-PKL nanokompozitinin quruluşu kompleks fiziki-kimyəvi üsullarla tədqiq edilmişdir:

- pH meter Basic ph Meter 840088 Sper Scientific

- İQ -  spektroskopiya (Nicolet IS 10 Thermo Scientific),

- FT İQ - spektroskopiya (Varian 660 – İR),

- UV – spektroskopiya (SPECORD 1800 SHİMADZU ),

- Rentqen-spektral analizi (rentqenodifraktometr D2 Phaser, Bruker)

- Scanedici electron Microscopu JSM-7600F

Kompozitinin tərkibində olan metal nannohissəciklərin ölçüləri və ölçülərə  görə paylanması təyin edilmışdir. Alınan kompozitlər selektiv hidrogenləşmə reaksiya-larında heterogen katalizator kimi istifadə edilə bilərlər.

Laboratoriya 9[redaktə | əsas redaktə]

Laboratoriyanın rəhbəri: kimya elmləri doktoru Zeynalov Nizami Allahverdi oğlu

“Nanostrukturlaşdırılmış metal polimer katalizatorları” laboratoriyası

Laboratoriyanın elmi istiqaməti – Sintetik və təbii polimer matrisalar əsasında keçid və qiymətli metalların nanokompozitlərinnin alınması, onların katalitik, sorbsiya xassələrinin və bioloji fəallığının tədqiqi

Elmi nəaliyyət

•Təbii və sintetik polimer matrisalarda bir sıra keçid və qiymətli metalların nanoölçülü və klaster hissəciklərinin alınması və stabilləşdirilməsi istiqamətində işlər yerinə yetirilmiş, onların katalitik xassələri karbohidrogenlərin hidrogelləşməsi və oksidləşməsi proseslərində tədqiq edilmişdir;

•Qeyd edilən polimerlərin istirakı ilə alınmış metal nanohissəciklərə bioloji aktiv birləşmələrin və dərman preparatlarının immobilizə olunması sahəsində tadqiqat işləri aparılmış, eyni zamanda, tərkibində Ag və Pd nanohissəcikləri saxlayan polimer kompozitlərin bioloji aktiv birləşmələrlə və dərman preparatları ilə əmələ gətirdiyi komplekslərin bioloji xassələri öyrənilmiş, alınan üçlü komplekslərin biotexnologiyada uzunmüddətli təsirə malik preparatlar kimi istifadə olunması müəyyən olunmuşdur.

•Təbii və sintetik polimerlərin qeyri-üzvi birləşmələrlə (seolit, bir sıra metal oksidləri və s.) hibrid sistemləri yaradılmış, onların iştirakı ilə bir sıra metalların nanohissəciklərinin alınmış və katalitik xassələri izomerləşmə, oksidləşmə, hidrogenləşmə və s. reaksiyalarında öyrənilmişdir.

•Yeni polimer sorbentlərin alınması və onların iştirakı ilə üzvi birləşmələrin, keçid və toksiki metal ionlarının daha aşağı qatılıqda sulu məhlullarından və tullantı sularından sorbsiya olunmasının qanunauyğunluqları tədqiq edilmiş, eləcə də sənaye tullantı sularının atılması, qəza nəticəsində su hövzələrinin çirklənməsi və s. zamanı suyun neft və neft məhsullarından təmizlənməsi məsələlərini həll etmək üçün olduqca effektiv şişmiş hidrofob polimer gellər alınmışdır və tədqiq olunmuşdur.

•Müasir elektronika, radiotexnika, optoelektronika bə elektroenergetika üçün çox funksiyalı polimer nanokompozitlərin alınmış və tədqiq edilmişdir.

•Kataliz, adsorbsiya proseslərində eləcə də bioloji aktiv birləşmələrin və dərman preparatların immobilizə olunmasında istifadə olunan polimer matrisaların və alınmış metal nanohissəciklərin qurluşlarının bir sıra fiziki metodlarla öyrənilmişdir.

Laboratoriyanın tərkibi: Laboratoriyada bir aparıcı elmi işçi, bir baş elmi işçi, dörd elmi işçi, üc kiçik elmi işçi, bir mühəndis, dörd baş laborant çalışır.

Laboratoriya 2[redaktə | əsas redaktə]

Laboratoriyanın adı - Metalüzvi birləşmələr əsasında nanokatalizatorlar laboratoriyası

Laboratoriyanın rəhbəri: k.e.d., prof. Süleymanov Gülməmməd Ziyəddin oğlu. 1971-ci ildə M.Əzizov adına Neft-Kimya İnstitutunun kimya-texnologiya fakültəsini bitirmişdir. 1974-cü ildən Azərbaycan EA-nın QÜFKİ (Qeyri-üzvi və Fiziki Kimya İnstitutu), KPİ (Kimya Problemləri İnstitutu) və M.Nağıyev adına Kataliz və Qeyri-üzvi Kimya İnstitutunda işləyir. 1988-2002-ci illərdə QÜFKİ-da sektor müdiri, sonra laboratoriya müdiri vəzifəsində çalışmışdır. 2002-2013-ci illərdə KPİ-da "Koordinasion birləşmələr kimyası" laboratoriyasının müdiri vəzifəsində əmək fəaliyyətinə davam etmişdir. 2014-cü ildən hal-hazıradək KQÜKİ-da "Metalüzvi birləşmələr əsasında nanokatalizatorlar" laboratoriyasının müdiri vəzifəsini icra edir.

Elmi istiqaməti – üzvi və metalkarbonil liqandlı d- və f- elementli bir və çox nüvəli birləşmələrin sintezi, quruluş və xassələrinin tədqiqi.

Laboratoriyanın elmi istiqaməti: Keçid elementlərinin metalüzvi və karbonil liqandlı birləşmələrinin sintezi və onların əsasında nanostrukturlaşdırılmış katalizatorların alınması və tədqiqi.

Laboratoriyanın tərkibi:

  • Aparıcı elmi işçi - k.ü.f.d., Abbasova T.A.
  • Aparıcı elmi işçi - k.ü.f.d., Muradxanov R.M.
  • Böyük elmi işçi - k.ü.f.d., Paşayeva F.K.
  • Elmi işçi – Sərdarlı A.M.
  • Elmi işçi – Zəkiyeva S.H.
  • Elmi işçi – Məmmədova Z.M.
  • Elmi işçi – Rzayeva A.R.
  • Baş laborant - Ağayeva S.B.
  • Laborant - Ağayeva R.İ.

Laboratoriyanın nailiyyətləri:

  1. İkivalentli yeddi koordinatlı reniumun tsiklopentadienil-karbonil liqandlı metalkomplekslərinin sintezi, quruluşunun və bəzi xassələrinin tədqiqi.// Az.kimya jurnalı № 2., 2014. S.120. // T.A.Abbasova, F.K.Paşayeva, H.Ə.Cavadova, R.M.Muradxanov.
  2. Каталитический синтез о-карбоkсибензоилферроцена – сырья для получения ферроцерона.// Az.kimya jurnalı №2., 2014. S.55. // Г.З.Сулейманов, С.Г.Закиева, Р.А.Велиев, А.М.Алиев.
  3. Synthesis and study of extraction properties of amino-methylene derivatives of substituted phenols. // European Applied Sciences № 4., 2014. P.108 // A.M.Aliyev, F.İ.Shekiliyev, G.Z.Suleymanov, S.G.Zakiyeva.
  4. Synthesis of o-carboxybenzoylferrocene under conditions of homogeneous catalysis. // European Applied Sciences № 9., 2014. S.103. // D.B.Tagiyev, S.G.Zəkiyeva, G.Z.Suleymanov, R.A.Veliyev.
  5. Müxtəlif ağır metal ionları ilə çirklənmiş suların yeni, çox-mərkəzli üzvi liqandlardan istifadə etməklə ekstraksiya yolu ilə təmizlənməsi. // Az.kimya jurnalı №1.,2014 il. S.9. // F.İ.Şəkiliyev, A.İ.Rüstəmova, Həmid Piri, G.Z.Süleymanov, A.M.Əliyev.
  6. Çirkab suların üzvi maddələrdən ekstraksiya ilə təmizlənməsi üsulu. // Az.R.Patent a 2014, 0078№ li Patentdə müsbət rəy. // Ə.A.Həsənov, G.Z.Süleymanov, A.M.Əliyev, R.M.Muradxanov, S.G.Zəkiyeva.
  7. Processes of the aggregation and coagulation of asphaltene particles in petroleum and oil emulsion. // Theoretical bases of chemical Engineering, 2015, vol. 49, p. 225-232. // G.I.Kelbaliyev, G.Z.Süleymanov, Ab.G.Rzayev, S.R.Rasulov.
  8. Promotion effect and role of antimony in oxidative dehydrogenation of isobutane over alumina supported V-Sb oxide catalysts. // Intern. Scientific Conf. “Science, Technology and Life-2014” // Karlovy Vary-Kirov. 2015. P. 57-64. // A.M. Sardarly, V.P. Vislovskiy, G.Z.Süleymanov, D.B. Tagiyev.
  9. Synthesis and study of structure and some properties of cyclopentadienyl-carbonyl ligand chelate complexes of divalent seven-coordinate rhenium.// European Applied Sciences Journal 2015. № 1., P. 106-107. Stuttgart, Germany. // T.A.Abbasova, F.S.Ibrahimova, F.K.Pashayeva, A.I.Rustamova, H.A.Javadova .
  10. Ferrosen və simantren əsaslı tsiklokarbinol törəmələrinin sintezi, quruluş və tüstüazaldıcılıq xassələrinin tədqiqi. // Azərbaycan Kimya Jurnalı № 1. 2015. Səh. 84-90. // S.R.Hacıyeva, A.R.Rzayeva, Z.M.Məmmədova, F.S. İbrahimova, G.Z.Süleymanov.
  11. Characterization and reactivity of V-Sb oxides in the oxidative dehydrogenation of isobutane. // Akademik T.N.Şaxtaxtinskinin 90 illik yubleyinə həsr olunmuş respublika elmi konfrans. 2015. S.18. // A.M.Sardarly, V.P.Vislovskiy, G.Z.Süleymanov, D.B. Tağıyev.
  12. Синтез комплексов марганца с аминокислотами и изучение их влияния на морфофизиологические показатели проросков пшеницы. // Теоретические и прикладные аспекты современной науки. Сборник научных трудов по материалам IX Международной научно-практической конференции. Г.Белгород, 31 марта 2015 г. Часть I. C.35-37. // G.Z.Süleymanov, И.B.Азизов, Ш.И.Кахраманов, Э.А.Гулиева.
  13. Ferrosen törəməli yeni fotohəssas kompozit materiallarının alinması və tədqiqi.// Akademik T.N.Şaxtaxtinskinin 90 illik yubleyinə həsr olunmuş respublika elmi konfrans. 2015. S.218. // Z.M.Məmmədova, F.S.İbrahimova, M.A.Qurbanov, G.Z.Süleymanov, D.B.Tağıyev.
  14. Ferrocene and cymantrene nanocomposite solutions, peraparion and use of them is catalysts of exhaust gases for diesel fuels. Azerb.chem.yornal. 2016, №4 // G.Z.Suleimanov, Z.G.Gurbanov, R.M.Muradxanov, A.R.Rzaeva.
  15. Кинетика растворения асфальтосмолистых веществ в ароматических растворителях. Журнал «Химия и технология топлив и масел». Москва. 2016. №3 // Д.Б.Тагиев, Г.И.Келбалиев, Г.З.Сулейманов, С.Р.Расулов, Ф.И.Шекилиев, В.И.Керимли.
  16. Жидкофазная экстракци-онная очистка сточных вод лакокрасочных производств в экстракторе с мешалкой. Журнал «Химия и технология воды». 2016. Т. 38.№ 6. С.607-617 // А.А.Гасанов, Г.З.Сулейманов, Г.И.Келбалиев.
  17. Obtaining and study of nanostructured catalytic systems based on vanadium oxide for more effective oxidative denydrogenation of C2-C4 parafines. Ak. M.Nağıyev adına Kataliz və Qeyri-üzvi Kimya İnstitutunun 80 illik yubileyinə həsr olunmuş konfrans materialları, 2016. S.180. // D.B.Tağıyev, G.Z.Süleymanov, A.M.Sardarly, V.P.Vislovskiy, Sh.I.Gahramanova.
  18. Tsiklik və alifatik aminlərlə aktivləşdirilmiş monotsiklopentadienlə bispiridin dəmir iki xloridin qarşılıqlı təsir reaksiyasının tədqiqi. Ak. M.Nağıyev adına Kataliz və Qeyri-üzvi Kimya İnstitutunun 80 illik yubileyinə həsr olunmuş konfrans materialları , 2016. S.95. // R.M.Muradxanov, T.Huseynova,T.Abbasova,G.Z.Süleymanov.
  19. Ferrosen və onun amin hidroksil funkusional qruplu törəmələri-polietilen əsasın-da mənfi fotohəssas kompo-zit materialların alınması və onların bəzi fiziki-mexaniki xüsusiyyətlərinin tədqiqi. Ak. M.Nağıyev adına Kataliz və Qeyri-üzvi Kimya İnstitutunun 80 illik yubileyinə həsr olunmuş konfrans materialları, 2016. S.97. // Z.M.Məmmədova, M.A.Qurbanov, A.F.Qoçuyeva, A.İ.Rüstəmova, G.Z.Süleymanov.
  20. Ферроцен и цимантренсо-держащие нанокомпозици-онные растворы и возмож-ность использования их в качестве нейтрализаторов выхлопных газов для дизельных топлив. Ak. M.Nağıyev adına Kataliz və Qeyri-üzvi Kimya İnstitutunun 80 illik yubileyinə həsr olunmuş konfrans materialları, 2016. S.139. // Г.З.Сулейманов, Р.М.Мурадханов, З.Г.Курбанов, Д.Б.Тагиев.
  21. Ferrosenin ftalanhidridinə birbaşa katalitik birləşmə reaksiyası üçün katalizatorun seçilməsi və prosesin kinetik tədqiqi. Ak. M.Nağıyev adına Kataliz və Qeyri-üzvi Kimya İnstitutunun 80 illik yubileyinə həsr olunmuş konfrans materialları, 2016. S. 264. // S.H.Zəkiyeva.
  22. Технология очистки нефтяных сточных вод. Ak. M.Nağıyev adına Kataliz və Qeyri-üzvi Kimya İnstitutunun 80 illik yubileyinə həsr olunmuş konfrans materialları , 2016. S.350. // Г.И.Келбалиев, Г.З.Сулейманов, Ф.И.Шекилиев, В.И.Керимли, Р.М.Мурадханов.
  23. Экстракционный способ очистки сточных вод, загрязненных дизельными топливами. Ak. M.Nağıyev adına Kataliz və Qeyri-üzvi Kimya İnstitutunun 80 illik yubileyinə həsr olunmuş konfrans materialları , 2016. S.449. // Ф.И.Шекилиев, С.Р.Гаджиева, Н.А.Магеррамова, Р.М.Мурадханов.

Patentlər:

  1. G.Z.Suleymanov, S.H.Zəkiyeva, R.M.Muradxanov, D.B.Tağıyev. O-karboksibenzoil ferrosenin natrium duzunun alınma üsulu. Müsbət rəy, a20140129, 2016. №4.
  2. G.Z.Suleymanov, H.M.Tahirli, İ.H.Süleymanov, Z.Z.Şərifov, A.T.Xanlarov, H.N.Məmmədov, R.M.Muradxanov, A.M.Əliyev. Ferrosen və onun törəmələri poladın korroziyasının ingibitoru kimi. i 2016 0013 № li Patent alınmışdır
  3. G.Z.Süleymanov, D.B.Tağıyev, T.A.Hüseynova, R.M.Muradxanov, Q.İ.Kəlbəliyev. Ferrosenin tullantısız texnologiya ilə alınması üsulu və qurğusu. Az Patent 0098, 2016-cı ildə müsbət rəy almış ixtira.

Qrantlar:

  1. Azərbaycan Dövlət Neft Şirkətinin (SOCAR-ın) “Neft məhsullarının neft şlamlardan ayrılması prosesinin intensivləşdirilməsi və texnoloji rejimin təyin edilməsi”. (2014-2016). Rəhbər - AMEA-nın Geologiya və Geofizika İnstitunun t.ü.e.d., prof. Arif Quliyev. İcraçılar: Süleymanov G.Z., Muradxanov R.M., Zəkiyeva S.H.
  2. Azərbaycan Dövlət Neft Şirkətinin (SOCAR-ın) “Laya vurulan suyun asfalten və mexaniki hissəciklərdən maye faza ekstraksiya üsulu ilə təmizlənməsi texnologiyasının işlənməsi”. (2014-2016). Rəhbər – AMEA-nın ak.M.Nağiyev adına Kataliz və Qeyri-üzvi kimya institunun k.ü.e.d., m.ü. Qüdrət Kəlbəliyev. İcraçılar: Süleymanov G.Z., Muradxanov R.M., Sərdarlı A.M.
Laboratoriya 3[redaktə | əsas redaktə]

"Nanoelektrokimya və elektrokataliz" laboratoriyası Laboratoriya müdiri: kimya üzrə elmlər doktoru, b.e.i. Akif Şıxan oğlu Əliyev

Laboratoriyanın əməkdaşları: Həsənli Zöhrab Həsən, k.ü.f.d., a.e.i.

  1. Hüseynova Ruhəngiz Hörmüz, k.ü.f.d., a.e.i.
  2. Abbasov Mehman Təyyar, k.ü.f.d., a.e.i.
  3. Nuriyev Yaşar Əli, k.ü.f.d., b.e.i.
  4. Babanlı Dünya Məhəmməd, k.ü.f.d., a.e.i.
  5. Məcidzadə Vüsalə Asim, k.ü.f.d, b. e.i.
  6. Haciyeva Kəmalə İsmayıl, k.ü.f.d., b.e.i.
  7. Qurbanova Ülviyyə Maqsud, k.e.i.
  8. Məmmədova Sevinc Piri k.e.i.
  9. Soltanova Natəvan Şərafəddin, k.e.i.
  10. Adıgözəlova Mehriban Namikovna, b.lab.
  11. Şirinzadə Aliyə Əhməd, b.lab.

Laboratoriyada hal – hazırda aşağıdakı sahələr üzrə elmi-texniki işlər aparılır:

1- günəş enerjisini elektrik və kimyəvi enerjiyə çevirmək üçün istifadə edilən yeni yarımkeçirici sistemlərin yaradılması; 2- suyun elektrolizi və karbohidrogenlərin oksidləşməsi üçün yararlı olan müxtəlif daşıyıcılarda yeni nanokatalizatorların alınma texnologiyasının işlənib hazırlanması və tədqiqi; 3- sənayenin müxtəlif sahələrində istifadə olunacaq xüsusi fiziki xassələrə malik (istiliyədavamlı, zərbəyədavamlı, korroziyaya davamlı, aşınmaya davamlı və s.) nazik örtüklərin sintezi. Laboratoriya 2013 – 2016- cı illərdə 3 qrant  layihəsi alıb.

  1. GRANT № EİF/GAM-2-2013-2(8)-25/12/4-M-22. Tallium xalkogenidləri əsasında yeni çoxkomponentli funksional materialların işlənib hazırlanması.
  2. GRANT SOKAR EF- 2013 “Neft və qaz sənayelərinin  avadanlıqları üçün  korroziyaya davamlı nazik mühafizə təbəqələrinin alınması”. 2013-2015.
  3. GRANT EİF-2014-9(24)-KETPL-14/04/4-M-13 “Yeni nəsil günəş çeviriciləri üçün yüksək fotoeffektliyə malik CdS, CdTe nanotellərinin elektrokimyəvi yolla sintezi, optiko-fiziki parametrlərinin təyini”
Laboratoriya 17[redaktə | əsas redaktə]

"Renium ərintilərinin elektrokimtyası və elektrokatalizi"

Rəhbəri: k.e.d; b.e.i. Salahova Elza Əbdüləziz qızı.

Laboratoriyada 8 əməkdaş çalışır:

  1. Quluzadə Lidiya- elmi işçi
  2. İbrahimova Kəmalə - elmi işçi
  3. Kələntərova Pərvanə- elmi işçi
  4. Hüseynova Ramilə- kiçik elmi işçi
  5. Cabbarova İranə - baş laborant
  6. Əsgərova Aliyə- kiçik elmi işçi
  7. Xankişiyeva Nigar - baş laborant
  8. Heybətova Əfsanə - baş laborant

Elmi istiqaməti: Renium tərkibli ərintilərin nanotəbəqələrinin elektro¬kimyəvi sintezi və elektrokatalitik proseslərdə tətbiqi.

Elmi nailiyyətlər: Elektrokimya – elektrokimyəvi proseslər və onların texnologiyası müasir zəmanəmizdə sənayenin bütün sahələrində o qədər geniş tədbiq edilir ki, onlarsız sivilizasiyanın mövcudluğu və onların gələcək inkişafı qeyri-mümkündür. Elektrokimya elminin çoxsahəli istiqamətləri arasında əsas yerlərdən birini qalvanik proseslər tutur. Metal ərintilərinin elektrolitik çökdürülməsi, müxtəlif məmulatları korroziyadan qoruyaraq, onların maşınqayırma, energetika, avia, raket və gəmiqayırma, cihazqayırma, radiotexnika, mikroelektronika, santexnika, tibb, zərgərlik və sənayenin digər sahələrində işləmə müddətini 10 və 100 dəfələrlə artmasına imkan yaradır. Müxtəlif elektrolitlərdən çökdürülmüş belə metallik təbəqələr (elektrolitik, qalvanik) eyni zamanda müxtəlif funksiyalar yerinə yetirə bilər. Müasir dövürdə cihazqayırmada, elektronikada sxemlər, metal və ərintilərin elektrokimyəvi üsulla çökdürülməsindən alınır. Azərbaycanda 1940-cı ildən elektrokimyəvi tədqiqatların əsası qoyulmuş, lakin 1971-ci ildən k.e.d. Ə.Ələkbərovun rəhbərliyi altında “Elektrokimya” laboratoriyası yaradılmışdır.

1971-ci ildə bu qrup əsasında onun rəhbərliyi altında “elektrokimya” laboratoriyası yaradılmışdır. Bu laboratoriyanın ilk işi Moskva kimya kombinatının tullantı məhsullarından qiymətli nadir elementlər olan selen və tellurun elektrokimyəvi üsulla çıxarılmasından ibarət olmuşdur. Bundan sonra selen və tellurun elektrokimyası, onların elektrolitik üsul ilə təmizlənməsi, məhlullarda az miqdarda olan selen və tellurun polyaroqrafik üsul ilə təyin edilməsi, sulu və susuz məhlullarda selenin və tellurun elektrokimyəvi xassələrinin öyrənilməsi sahəsində işlər aparılmışdır. Həmin illərdə müxtəlif metal əsaslar üzərində selenin alınmasına xüsusi təlabat var idi. Buna görə də, elektrokimyəvi üsul ən əlverişli üsul hesab edilirdi. Radiotexnikada yüksək təmizlikli selendən istifadə olunur. Bununla əlaqədar olaraq selenin tərkibində olan ən cüzi miqdarda qarışıqların da təsiri böyükdür. Ona görə də selenin tərkibində ən az miqdarda olan qarışıqların təyini üçün polyaroqrafik üsuldan istifadə edilmişdir. Yarımkeçiricilər texnikasında yüksək əhəmiyyətə malik təmiz selen və tellurun elektrokimyəvi üsul ilə alınması və bunların elektrokimyəvi üsul ilə təmizlənməsi üçün şəraitin seçilməsi, çökmə kinetikasının aydınlaşdırılması müasir yarımkeçiricilər sənayesi üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bundan əlavə elektrokimyaçılarımız yarımkeçirici maddələrin alınması üçün bu illərdə yeni bir istiqamətdə də iş aparmağa başladılar. Bu da elektrokimyəvi üsul ilə selen və tellur əsasında ərintilərin alınmasından ibarətdir. Bu məqsədlə turs məhluldan elektrokimyəvi üsul ilə mis-tellur, bismut-tellur və renium-tellur ərintilərinin alınması üzərində iş aparmağa başlandı. Elektrokimyəvi üsulun üstün cəhəti ondan ibarətdir ki, lazım olan şərait seçildikdə müxtəlif əsaslar üzərində nazik lövhə şəklində örtüklər almaq mümkün olur. Yarımkeçirici cihazlarda da bu cür örtüklərə təlabat çoxdur. “Nadir elementlərin kimyası” laboratoriyasında fəaliyyət göstərən elektrokimya qrupunun apardığı işlərin əhəmiyyətini nəzərə alaraq 1971-ci ildə bu qrup əsasında “Nadir elementlərin elektrokimyəvi təmizlənməsi” laboratoriyası təşkil edilmişdir. 1972-ci ildə ilk dəfə olaraq elektrokimyəvi və fiziki-kimyəvi tədqiqat üsullarından istifadə edərək, tellurun reniumla birgə çökdürülməsi prosesin kinetika və mexanizmi uyğun olaraq xlorid-sulfat və qələvi məhlullarında öyrənilmiş, birgə çökmə prosesini doğuran səbəbləri aşkar edilmişdir. Laboratoriyanin aspiranti E.Ə.Salahova “Renium ilə tellurun elektrokimyəvi üsulla birgə elektrolitik cökməsi prosesinin tədqiqi” movzusunda 1979-cu ildə Sanpeterburq Texnoloji Universitetində “elektrokimya istehsalati” ixtisasi üzrə mudafiə etmişdir.

E.Ə.Salahovanın rəhbərliyi altında 2004-cü ildə İnstitutda direksiyanin nəzdində “Renium ərintilərinin elektrokimyası” qrupu, 2011-ci ildə sektoru, 2014-cü ildən “Renium ərintilərinin elektrokimyası və elektrokatalizi” laboratoriyası yaradılmışdır. Həmin laboratoriyada ilk dəfə olaraq müxtəlif elektrokimyəvi və fiziki-kimyəvi tədqiqat metodlarından istifadə edərək, Re-Se ərintisinin turş və qələvi məhlullarından, Re-Te ərintisinin xlorid-sulfat, Re-S ərintisinin isə tiomoçevina məhlullarından çökdürülməsi proseslərinin kinetika və mexanizmi öyrənilmişdir qatılıqları olan sulfat turşusu, xlorid sulfat, qələvi və sidik cövhəri məhlullarından istifadə edilmişdir. İlk dəfə olaraq potensiostatik, temperatur-kinetik, volt ampermetrik üsuldan istifadə edərək renium xalkogenidlərlə təklikdə və birlikdə prosesinin kinetika və mexanizmi, sulfat, xlorid-sulfat, qələvi və sidik cövhəri məhlullarından çökməsi tədqiq edilmişdir. Renium ilə xalkogenidin birgə çökmə prosesinin katod və anod polyarizasiya əyrilərinin analizinin nəticələrindən görünür ki, birgə çökmə prosesi əsasən depolyarizasiya ilə müşahidə olunur ki, bu da maddələr arasında kimyəvi birləşmə və ya bərk məhlul əmələ gəlməsini təsdiqləyir. Katodda stexiometrik tərkibə uyğun gələn kimyəvi birləşmənin əmələ gəlmə potensialı təyin edilmişdir. Aparılan eksperiment təcrübələr əsasında alınan yarımkeçirici xassəyə malik keyfiyyətli renium xalkogenidlərin təbəqələrinin sulfat, xlorid sulfat, qələvi və sidik cövhəri məhlullarından alınması üçün optimal şərait seçilmişdir. Tədqiq edilən sistemlərdə renium xalkogenidlərin bir sıra fiziki-kimyəvi xassələrindən mikrostruktura, faza tərkibi, tip keçiriciliyi, mikrobərklik, daxili gərginlik, elektrokeçiricilik, voltamper xarakteristikası və keçiricilik.

Tədqiq olunan məhlullardan reniumun xalkogenidlərinin çökdürülməsi zamanı polyarizasiyanın təbiəti, xarakteri birgə çökmə prosesini doğuran səbəblər aşkar edilmiş və ReS2, ReSe2, ReTe2 birləşmələrinin əmələ gəldiyi potensial intervalı aşkar edilmişdir.Elektrokimyəvi yolla alınmış renium xalkogenid ərintilərinin tərkibinə və keyfiyyətinə müxtəlif amillərin təsiri öyrənilmiş, yarımkeçirici xassəyə malik olan nazik təbəqələrin alınmasına imkan verən elektrolitin tərkibi və elektroliz rejimi tədqiq edilmişdir. Alınmış renium xalkogenidlərinin yeni elektrolitlərinin tərkibi 6 müəliflik şəhadətnaməsi ilə təsdiq edilmişdir. Re-Te, Re-Se, Re-S sistemlərində alınan stexiometrik tərkibli yarımkeçirici nazik təbəqələrdə keçiriciliyin növü, elektrik keçiriciliyinin temperaturdan asılılığı öyrənilmiş və bir sıra yarımkeçirici sabitlər təyin edilmişdir. Re-Te ərintisi əsasında Al- ReTe2 tipli diod quruluşu yaradılmış, yarımkeçirici cihaz kimi sınaqdan çıxarılmış və istehsalatda tədbiqinin mümkünlüyü haqqında akt alınmışdır. Re-Se əsasında alınmış ərintilərin nazik təbəqələrinin fotoelektrokimyəvi aktivliyi öyrənilmiş və çıxarılaraq fotoelektrod material kimi günəş enejisinin kimyəvi enerjiyə çevrilməsində tədbiq edilmək üçün tövsiyə edilmişdir. 2014-cü ildə institutda struktur dəyişkənliyi olmuş, “Nano və elektrokataliz şöbəsi” yaradılmışdır ki, həmin şöbəyə də institutun direktoru akademik Dilqəm Tağıyev rəhbərlik edir. Bu şöbədə “Renium ərintilərinin elektrokimyası və elektrokatalizi” laboratoriyası tərəfindən elektrokimyəvi yolla nazik nanotəbəqələrin alınması və alınmış nanotəbəqələrin elektrokatalizi proseslərinin tədqiqi istiqamətində elmi tədqiqat işləri aparilir.

Son illər dünya elminin əsas istiqamətlərindən biri sayılan nanotexnologiya çox böyük sürətlə inkişaf edir. Bu elmi-texniki istiqamətin əsasını yeni nanoquruluşlu materialların alınması, tədqiqi və tətbiqi təşkil edir. Belə materiallardan elm və texnikanın müxtəlif sahələrində-biotexnologiyada, elektronikada, hərbi işlərdə, tibbdə, ətraf mühitin mühafizəsində və s. istifadə etmək mümkündür. Odur ki, renium və onun üclü ərintilərinin nazik nanotəbəqələrinin alınması böyük maraq kəsb edir. Bu baxımdan, nanotəbəqələrin elektrokimyəvi üsulla alınmasına olan maraq gündən-günə artır. Son zamanlar laboratoriyada reniumun üclü ərintilərinin alinmasi və alinmis nazik nanotəbəqələrin fiziki-kimyəvi xassələrinin tədqiqi istiqamətində işlər aparilir. Elektrokimya labortoriyasında aparılan tədqiqat işlərinin nəticəsi dövrü mətbuatda məqalə, müəlliflik şəhadətnaməsi və patent şəklində geniş dərc olunmuşdur. Onlardan 150-i elmi məqalə, 70-i isə Beynəlxalq və Respublika daxilində keçirilən konfranslarda məruzələrlə çıxış edilmiş, 6 müəlliflik şəhadətnaməsi alınmışdır. Laboratoriyanın bir çox əməkdaşları Beynəlxalq və ümumittifaq konfransların iştirakçısı olmuş və Azərbaycan elmini layiqincə təmsil etmişdirlər. Belə ki, onlar, Moskva, Sankt Peterburq, Ukrayna, Gürcüstan, Türkiyə, İspaniya və s ölkələrdə keçirilən simpoziumda iştirak etmişlər. ABŞ-nın məşhur David publishing Companu nəşriyyat evinin nəşr etdiyi (Journal of Chemistry and Chemical Engineering) 2 məqalə 2012 və 2013-cü il jurnalda nəşr edilmişdir. Bundan başqa ABŞ-ın müxtəlif nüfuzlu jurnallarında (“Journal of materials Science and Engineering”, “Caspian Journal of Applied Sciences Research”, “ Advanced Materials Research”, “İnternational Journal Nano and Material Sciences”, Thin Films Science and Technology”, “Open Journal of Physical Chemistry”) laboratoriyada aparılan elmi tədqiqat işləri nəşr edilmişdir. Laboratoriya müdüri kimya elmləri doktoru Elza Salahovanın 2014-cü ildə “Renium xalkogenidlərin nazik təbəqələrinin elektrokimyəvi çökdürülməsi” adlı yeni monoqrafiyası Almaniyanın Lap Lambert Akademiya Nəşriyyatı tərəfindən ingilis dilində nəşr edilmişdir. Aparilan elmi tədqiqat işləri Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Elmin İnkişafı Fondunun 2013-cü il ücün elan edilmiş əsas qrant müsabiqəsinin (EİF-2013-9(15)) qalibi olmuşdur. Laboratoriyada aparilan elmi işlərin əsas nəticələri aşağıdakı nəşrlərdə öz əksini tapmışlar (son 10 ildə).

  • E.A.Salakhova. "The Obtaining of Thin Coatings of Re-Te Alloys from Chloride-Sulfate Electrolyte and the influence of Different Factors to the Composition of Alloy”. Journal “Chemical Industry Today”, 2008, № 6, pp.43-47.
  • E.A.Salakhova, Меджидзаде В.А. Электроосаждение тонких покрытий сплавами рений-теллур из хлоридно-боратного электролита. Журн. Электрохимия 2011, №8, выпуск47, с 938-943
  • E.A.Salakhova, V.A.Medjidzade, R.E.Huseynova, F.S.Novruzova, P.E.Kalantarova. The Elektrodepozition of rhenium in alkalin and acidic electrolytes.Journal of Chemistry and Chemical Engineering ,Vol.6, No5 2012, p488-494
  • E.A.Salakhova, Aliyev A.M. Obtaining the thin semiconductive covering Re-Se from sulphate electrolyte. Journal of Advances in Materials and Phyzics Chemistry, Volum 2. No 4 B (2012).p253-255
  • E.A.Salakhova, K.F.Ibraghimova, P.E.Kalantarova, V.A.Medjidzade. Electro-physical properties of rhenium chalcogenides’ thin. Journal of Chemistry and Chemical Engineering, Vol. 7, № 5, (2013), pp.489-494.
  • E.A.Salakhova, Aliyev A.M, Ibraghimova K.F. The obtaining of thin films Re-S from tiocarbamid electrolytes and influence of various factor s on the alloys composition. American Chemical Science Journal, 2014, 4(3), pp. 338-341.
  • E.A.Salakhova. The electrochemical Depozition of rhenium chalcogenides from different electrolytes. Journal of chemical engineering and chemistry recearсh, 2014, volum1, number3, p.185-198.
  • E.A.Salakhova, D.B.Tagiyev, N.N.Xankisiyeva, A.F.Heybatova. Mathematical Modelling and Optimization of the Process for Chalcogenides Rhenium Alloys Obtaining. IJECCE, Journal, Volum-6 , Issue-3, may 2015, p.370-374
  • E.A.Salakhova, D.B.Tagiyev. Semiconducting propertics of thin coatings of rhenium chalcogenides. Materials and Technologies for Energy Efficiency, 2015. p.58-63
  • E.A.Salakhova, D.B.Tagiyev, K.F.İbrahimova, P.E.Kalantarova. The investigation of microstructure and the X-ray phase analysis of Re-X alloys(X=S,Se,Te) Journal of Materials Science and Chemical Engineering, 2015, p.1-8, vol3, 10. i.f-0.58
  • E.A.Salakhova, D.B.Tagiyev, K.F.İbrahimova, P.E.Kalantarova. Physico-chemical properties of thin rhenium chalcogenides coatings. Journal MSCE, 2015, 3,p.82-87. i.f-0.58
  • E.A.Salakhova, D.B.Tagiyev, P.E.Kalantarova, N.N.Khankishiyeva. İnvestigation of voltampere characteristics of diodic structure on base of thin films of rhenium chalcogenides. İnternational Journal of Engineering Sciences Research Tecnology. March, 2016. P795-802. 5(3)
  • E.A.Salakhova, D.B.Tagiyev, P.E.Kalantarova, K.F.Ibrahimova.The Ectrochemical Method For Obtaining thin Coverings Of RheniumChalcogenides. İnternational Journal of Engineering Sciences Research Tecnology. 5 (10); October, 2016. P390-399, i.f.4.116
  • E.A.Salakhova, D.B.Tagiyev, K.F.İbrahimova, P.E.Kalantarova. Electrodeposition of Re-Cu-Se alloys from sulphur acidic electrolytes. International Journal of current Research.vol.9, İssue 01, 2017. pp. 45406-45411 i.f. 7.08

"Kimyəvi və ekoloji proseslərin modelləşdirilməsi və texnologiyası” şöbəsi[redaktə | əsas redaktə]

Şöbə müdiri: AMEA-nın müxbir üzvü Qüdrət Kəlbəliyev Tel: 012 539 93 63 laboratory_14@kqki.science.az Elmi istiqaməti: Kimyəvi proseslərin modelləşdirilməsi, qeyri-üzvi sistemlərdə fiziki-kimyəvi hadisələrin tədqiqi, zəhərli maddələrin zərərsizləşdirilməsi və kimya sənayesində əmələ gələn yan məhsulların emal texnologiyasının işlənib hazırlanması. Q.Kəlbəliyev 220 elmi əsərin (onlardan 185-i xaricdə), 8 ixtiranın (patent və müəlliflik şəhadətnaməsi) 3 monoqrafiyanın müəllifidir. Onun rəhbərliyi altında 1 kimya üzrə elmlər doktoru və 4 kimya üzrə fəlsəfə doktoru hazırlanmışdır.

Laboratoriya 14[redaktə | əsas redaktə]

“Kimyəvi-texnoloji proseslərin modelləşdirilməsi” laboratoriyası

Laboratoriya müdiri: AMEA-nın müxbir üzvü, texnika elmləri doktoru, professor Qüdrət Kəlbəliyev

Elmi istiqaməti: Kütlə və istilik mübadiləsi proseslərinin modelləşdirilməsi, texnoloji proseslər üçün aparatların seçilməsi və hesablanması, optimallaşma üsullarının işlənilməsi və paket proqramlarının hazırlanması.

Laboratoriyanın qarşıya qoyduğu məsələlər:

  • Koalesensiya nəzəriyyəsinin inkişafı, dispers sistemlərin reologiyasını nəzərə almaqla izotrop turbulent axında damcı və qabarcıqların deformasiyası və parçalanması, koalesensiya və parçalanmanın tezliklərinin qiymətləndirilməsi, hissəciklərin minimal və maksimal ölçüləri, turbulentliyin hidrodinamik parametrlərindən asılı kinetik modellərin işlənib hazırlanması;
  • Kimya-texnoloji proseslərdə hidrodinamika, kütlə və istilik mübadiləsi modellərin işlənib hazırlanması;
  • Məsaməli mühitin məsamələrində və boruların səthində asfalt-qətran maddələrin çökməsi nəticəsində hissəciklərin laylarının yaranması, deformasiyası və birləşməsi proseslərinin modellərinin tədqiqi və işlənib hazırlanması;
  • Dispers sistemlərin və qeyri-nyuton mayelərinin reoloji modellərin işlənib hazırlanması, aqreqativ və dürulducu-dayanıqsız dispers sistemlərin davranışı, xarici deformasiyaedici gərginliklərin təsiri altında əlaqəli hissəciklər layının sıxılması və dağılması, süzülmə xarakteristikalarının (pyezokeçiricilik, nüfuzetmə əmsalları) qiymətləndirilməsi üçün tərs məsələlərini həll etmək məqsədilə anomal neftin qeyri-stasionar süzülməsi proseslərinin reoloji modellərinin işlənib hazırlanması;
  • Düzgün və düzgünolmayan hissəciklərin adi və qeyri-nyuton mayelərində hidrodinamik müqavimət modellərinin işlənib hazırlanması, koalessensiya, deformasiya və deformaübz olunan hissəciklərinin parçalanmasının izotrop turbulent axında müqavimət əmsalına və zaman və ölçülərə görə paylanma funksiyalarının evolyusiyasına təsirinin öyrənilməsi;
  • əsasını kütlə- və istilik mübadiləsi tənlikləri və stoxastik Fokker-Plank tənliyi və ya kinetic koaqulyasiya tənliyi təşkil edən kimya texnologiyasının qeyri-stasionar proseslərin determinə-stoxastik modelləri, dəyişən məsaməli qeyri-stasionar texnoloji proseslərin riyazi təsvirinin prinsiplərinin işlənib hazırlanması;
  • sənaye proseslərinin sistemli analizi və intensivləşdirilməsi, onların optimallaşdırılması, layihələndirilməsi məqsədilə recurkulyasiyalı texnoloji sxemlərin işlənib hazırlanması və yaradılması, ekoloji problemlərin həlli və proseslərin effektivliyinin artırılması.

Bu məsələlər tədqiqat, modelləşdirmə, hesablama, resirkulyasiyalı proseslərin texnologiya və aparat tərtibatının hesablanması və işlənib hazırlanmasında geniş tətbiqini və praktiki istifadəsini tapmışdır:

  • mürəkkəb qeyri-satasionar istilik-kütlə mübadiləli neft emalı proseslərinin modelləşdirilməsi, hesablanması və intensivləşdirilməsi (istilik mübadiləsi sistemləri, kondensator-soyuducu sistemləri və boruvari piroliz peçləri);
  • neftin ayrılması və neft emulsiyasının təbəqələşməsi proseslərinin çökmə, damcı və qabarcıqların üzəçıxma proseslərinin kütlə mübadiləsi nəzərə alınmaqla hesablanması və neft qalıqlarının və şlamların email texnologiyalarının işlənib hazırlanması;
  • tozvari superfosfat materiallarının diyirlənmə və baraban aparatlarında qurudulması üsulları ilə dənəvərləşdirmə proseslərinin dənələrin ölçülərinin artması, onların deformasiyası, dağılması, onların ölçü və zamana görə paylanma təkamülü nəzərə alınmaqla modelləşdirilməsi və hesablanması;
  • Məsaməli materialların konvektiv qurudulma prosesinin, həmçinin prosesin effektivliyinin artırılması üçün bərk hissəciklərin deformasiya edən təbəqələrinin elektromaqnit sahəsində qurudulması prosesinin hesablanması və modelləşdirilməsi;
  • tullantı sularının üzvi birləşmələrdən və asfalt-qətran maddələrindən maye ekstraksiya ilə təmizlənməsində damcı və qabarcıqların koalessensiya və parçalanması parçalanması proseslərinin optimal texnologiyasının yaradılması;
  • dispers mühitlərin və asfaltpolimer materialların reologiyasının tədqiqi;
  • neftemalında ağır neftlərin hərəkətliliyinin artırılması və özlülüyunun aşağı salınması məqsədilə yeni resirkulyar texnoloji sxemlərin yaradılması hesabına neft xammalının reoloji xassələrinin yaxşılaşdırılması;
  • neft laylarının süzülmə xassələrinin (pyezokeçiricilik, nüfuzetmə əmsalları) proqnozlaşdırılması və təyini, həmçinin onların qiymətləndirilməsi üçün tərs məsələlərin həllində öz əksini tapmışdır.

Laboratoriyanın əməkdaşları tərəfindən çap olunan monoqrafiya, məqalə və tezislərdə izotrop turbulent axında koalessesiya, deformasiya və parçalanma məsələləri; dispers sistemlərdə hidrodinamika, istilik- və kütlədaşıma məsələləri; dispers axınlardan hissəciklərin çökməsi məsələləri; axında bərk hissəciklərin, damcı və qabarcıqların müqavimət əmsallarının təyini məsələləri; texnoloji proseslərin nəzəri əsasları və modelləşdirilməsi; texnoloji proseslərin sistem analizi və intensivləşdirilməsi; ekoloji problemlər əks edilmişdir. Dispers sistemlərdə hidrodinamika, kütlə və istilik mübadiləsi, kimya proseslərin modelləşdirilməsi, intensivləşdirilməsi və yeni texnologiyaların, apparat tərtibatının işlənib hazırlanması. Suspenziyalarda və emulsiyalarda fiziki –kimya və kütlə mübadiləsi proseslərinin (koaquliyasiya, birləşmə, ayrılma və parcalanma) modelləşdirilməsi və texnologi proseslərdə tədbiqi. Q.Kəlbəliyev 220 elmi əsərin, 8 müəlliflik şəhadətnaməsi və patentin 4 monoqrafiyanın müəllifidir. Onun rəhbərliyi ilə 1 elmlər doktoru, 4 fəlsəfə doktoru yetişdirilib.

Manafov Manaf Rizvan oğlu 1959-cu ildə Yevlax şəhərində anadan olmuşdur.

1981-ci  ildə Kiyev Politexnik İnstitutunun “Kimya texnologiyasının əsas proses və aparatları və kimya kibernetikası” ixtisası üzrə təhsilini bitirmiş və mühəndis-texnoloq ixtisasiına yiyələnmişdir. Həmin ildən təyinatla Kimya Texnologiyasının Nəzəri Problemləri İnstitutunda (indiki Akademik Murtuza Nağıyev adına Kataliz və Qeyri-üzvi Kimya İnstitutu) mühəndis vəzifəsində işləməyə başlamışdir. 1989-cu ildə “Xüsusi koks istehsalında piroqazdan benzolun ayrılması sisteminin modelləşdirilməsi və optimallaşdırılması” mövzusunda  namizədlik dissertasiyasını müdafiə etmiş, texnika  elmləri namizədi alimlik dərəcəsini almışdır.[redaktə | əsas redaktə]

Elmi istiqaməti – kütlə və istilik mübadiləsi proseslərinin və katalitik proseslərin tədqiqi, modelləşdirilməsi və optimallaşdırılması.

Çapdan çıxmış elmi əsərlərinin ümumi sayı 110-dan artıqdır, o cümlədən, 1 kitabın müəllifidir, Xaricdə çıxmış elmi əsərlərinin sayı 82, Beynəlxalq bazalarda referatlaşdırılan və indeksləşdirilən jurnallarda çap olunan məqalələrin sayı 48-dir.

Pedaqoji fəaliyyəti

2012-2014 BDU

2016 ildən  indiyə kimi Kataliz və Qeyri-üzvi Kimya İnstitutunun magistraturasi

Qrant və müsabiqələr:

1998 –1999 NATO qrantı-iştirakçı

2003-Beynəlxalq Maliyyə korporasiyasının müsabiqəsi, Rəhbər

2005- Beynəlxalq Maliyyə korporasiyasının müsabiqəsi, İştirakçı

2007-İqtisadi İnkişaf Nazirliyinin qrantı, Rəhbər

2009-Dünya bankının elan etdiyi müsabiqənin qalibi,fərdi

2015-SOCAR ET-27 qrantı, Rəhbər

2015-2016 SOCAR ET-28 qrantı, İştirakçı

Digər:

Biznes məsləhətçisi qismində:

-Sahibkarlara kömək fonduna uğurla təqdim edilmiş 61 biznes planın

- iqtisadiyyatın müxtəlif sahələrinə yönəlmiş 47- marketinq və bazar araşdırmasının müəllifidir.

Orjinal proqram  məhsullarında müəlliflik (Həmmüəlliflik):

1991-ci il “Komplex” mühasibat uçotu paket proqramları

Respublikanın 63 şəhər və rayonlarının 128 Azərittifaqa tabe və digər təşkılatlarında  1991-1994 illərdə  tətbiq edilmişdir. 

2007-ci il “Günəş” sistemi

Ölkənin 2000 nə qədər Dövlət və kommersiya təşkilatlarında tətbiq edilmişdir

2015- ci il “OptimMe” PP –riyazi proqramlar paketi

Ekspert fəaliyyəti:

2013-cü ildən İKT fondunun tkspertidir

2011-2014 illərdə Alternativ və bərpa olunan enerji agentliyinin eksperti olmuşdur.

Laboratoriyanın aparıcı elmi işçisi, texnika üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Əliyev Qoşqar Seyfulla oğlu Əliyev Qoşqar Seyfulla oğlu 1990-cı ildə Аzərbaycan Dövlət Neft Akademiyasını qırmızı diplomla bitirdikdən sonra təyinatla Аzərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Kataliz və Qeyri-üzvi Kimya İnstitutuna göndərilmiş və mühəndis vəzifəsinə işə götürülmüşdür. O vaxtdan bu günə kimi həmin institutda çalışır. 1990–1994-cü illərdə institutun qiyabi aspiranturasında təhsil almış, 1995-ci ildə “Mılonaft və sulfanolun nefydaşıyıcı layların məsaməli mühitində izotermik olmayan adsorbsiya proseslərinin modelləşdirilməsi” mövzusunda namizədlik dissertasiyasını müdafiə etmiş, texnika elmləri namizədi elmi dərəcəsi almışdır. Müxtəlif illərdə kiçik elmi işçi, elmi işçi, böyük elmi işçi aparıcı elmi işçi vəzifələrində çalışmışdır. Hal-hazırda Kataliz və Qeyri-üzvi Kimya İnstitutunun «Kimya texnoloji proseslərin modelləşdirilməsi» laboratoriyasında aparıcı elmi işçi vəzifəsində çalışır. O, 50 elmi əsərin müəllifidir. Onlardan 24-u məqalə (8-i xaricdə), 26-ı tezisdir. Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Şirkətinin Elm Fondunun 2014-cü il müsabiqəsində qalib olan “Kimya və neft kimyası sənayesinin proses və aparatlarının hesablanması və optimallaşdırılması üçün proqramlar paketinin işlənilməsi” qrant layihəsində iştirak etmiş, əsas icraçılardan biri olmuşdur. КQÜKИ-nun elmi seminarının üzvüdür.

Laboratoriya 6[redaktə | əsas redaktə]

"Fiziki-kimyəvi texnologiyalar və onların modelləşdirilməsi laboratoriyası"

Rəhbər: Kimya elmləri doktoru, professor, böyük elmi işçi Mirsəlim Mirələm oğlu Əsədov

Laboratoriyanın əməkdaşları : Laboratoriyada 15 əməkdaş çalışır: Əsədov Səlim Mirsəlim oğlu - b.e.i. Axundov Əli Ələsgər oğlu - b.e.i. Əhmədova Nailə Əliabbas qızı - a.e.i. Məlikov Rafiq Əziz oğlu - b.e.i. Hüseynova Fəridə Kamil qızı - b.e.i. Hüseynova Fəhimə Adil qızı - e.i. Həsənova Nuranə Hüseyn qızı - e.i. Əliyeva Fidan Məhərrəm qızı - e.i. Şabanova Çimnaz - e.i. Muradlı Aygül Akif qızı - b.lab. Şahbazlı Nigar İman qızı - b.lab. Mürşidov Çingiz Əlimürşid oğlu - müh. Süleymanov Namiq Ağamehdi oğlu - müh. Səfiyeva Zemfira Teymur qızı - tex.

Əsas fəaliyyət istiqamətləri :Çoxkomponentli çoxfazalı qeyri-üzvi sistemlərdə, o cümlədən mikro- və nanosistemlərdə, fiziki-kimyəvi texnologiyaların və hadisələrin tədqiqi, modelləşdirilməsi üsullarının inkişaf etdirilməsi.

Əsas elmi nəticələri: Çoxkomponentli heterogen sistemlərdə, o cümlədən tərkibində praktiki əhəmiyyətli A2B6, A3B6 birləşmələr saxlayan müxtəlif quruluşlu materialların alınma texnologiyası, mikro- və nanosistemlərin fiziki-kimyası, defektəmələgəlmə mexanizmi və daşınma hadisələrinin nəzəriyyəsi inkişaf etdirilmiş və xarakteristikaların effektiv hesablanması üsulları işlənib hazırlanmışdır. 2017-cı ildə yarımkeçirici-dielektrik, o cümlədən 2D materialların optimal nanotermodinamiki parametrlərinin hesablanması üçün modellər işlənmişdir və məlumat bazasının hazırlanması üzrə işlər aparılır. Laboratoriya əməkdaşlarına İ 2016 0103 nömrəli patentə görə “İxtiraçılıq sahəsində nailiyyətlərə görə İV Respublika Müsabiqəsinin” diplomu verilmişdir.

Laboratoriya 29[redaktə | əsas redaktə]

"Kimya sənayesinin yan məhsullarının emalı"

Rəhbər: t.e.d., professor Sadıqov Fikrət Məmməd oğlu - 1940-cı il aprel ayının 28-də Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad şəhərində anadan olub. 1965-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki Bakı Dövlət Universiteti) kimya fakultəsini bitirib. 1965-2005-ci illərdə Azərbaycanın kimya müəssisələrində müxtəlif vəzifələrdə - növbə rəisi, sex texnoloqu, istehsalat texnoloqu, sex rəisi, istehsalat şöbəsinin rəisi, baş mühəndis, baş direktor, şirkət prezidenti işləyib. F. Sadıqov benzol istehsalının səmərəliliyinin artırılmasına görə 1980-cı ildə Respublika Dövlət mükafatı laureatı olub. 1986-cı ildə SSRİ-nin Qırmızı Əmək bayrağı ordeni ilə təltif edilib, 1989-cu ildə Kimya Sənayesi Nazirliyinin Fəxri kimyaçı adına layiq görülüb. EP-300 qurğusunun bərpasına görə 1993-cü ildə Respublikanın Əməkdar mühəndisi adı verilib. Müxtəlif illərdə yerli və xarici jurnallarda:
“Особенности технологии синтеза натрийкарбоксиметилцеллюлозы из различных сырьевых материалов”

  • “Рациональная схема переработки пироконденсата и фракции С6-С8 Сумгаитского комплекса «ЭП-300»”
  • “Комплексная переработка жидких продуктов пиролиза производства «ЭП-300» в присутсвии различных каталических систем”
  • “Южно-Кавказский регион-концепция единой метастабильной экосистемы. Мониторинг антропогенных и техногенных отходов и их экологически безопасная утилизация”və s. məqalələri çapdan çıxıb.

F.M.Sadıqov 170-dən çox elmi əsərin, 41 müəlliflik şəhadətnamələrinin, 35 patentin müəllifidir. 100-ə qədər səmərələşdirici təklifin müəllifidir. 1993-cü ildə Beynəlxalq Şərq Neft Akademiyasının, 1994-cü ildə Beynəlxalq Mühəndislər Akademiyasının,1995-ci ildə Beynəlxalq Ekoenergetika Akademiyasının həqiqi üzvü seçilib, 1996-cı ildə Yusif Məmmədəliyev adına medalla təltif edilib, 2004-cü ildə professor elmi adını alib. Onun rəhbərliyi altında 2 elmlər namizədi hazırlanıb. F.M.Sadıqov 2009-cu ildən AMEA-nın akademik M.F.Nağıyev adına Kataliz və Qeyri-Üzvi Kimya İnstitutunda (Kimya Problmləri İnstitutu) "Ətraf mühitin mühafizəsi və ekologiyası" qrupunun, 2014-cü ildən isə “Kimya sənayesinin yan məhsullarının emalı” laboratoriyasının rəhbəri vəzifəsində fəaliyyət göstərir.

Laboratoriyanın tərkibi:

  1. Məhərrəmova Zemfira – baş elmi işçi
  2. Cahandarov Şəmistan – aparıcı elmi işçi
  3. Heydərli Nurlana – böyük elmi işçi
  4. Hacıyev Qurban – böyük elmi işçi
  5. Məmmədova İradə - mühəndis
  6. Məlikova Elvira – mühəndis
  7. Həsənzadə Gülarə - mühəndis
  8. Qəhrəmanov Qəhrəman – texnik
  9. Sadıqova Nailə - laborant

Elmi istiqaməti: Kimya sənayesində əmələ gələn yan məhsulların, o cümlədən, piroliz qətranlarının, aşağı molekullu və tullantı polietilenlərinin ekoloji təmiz emal texnologiyasının işlənib hazırlanması.

Laboratoriya 30[redaktə | əsas redaktə]

"Zəhərli kimyəvi maddələrin zərərsizləşdirilməsi" laboratoriyası .

Laboratoriyanın rəhbəri: k.ü.f.d. dosent Elnur Məmmədov.

Laboratoriyada 10 əməkdaş 4 kimya üzrə fəlsəfə doktoru, 5 elmi işçi, və 1 texnik çalışır.

Elmi istiqaməti: İnsan sağlamlığı üçün təhlükəlı olan üzvi birləşmələrin zərərsizləşdirilməsi və onların təkrar emalı üçün ekoloji təmiz proseslərin işlənib hazırlanması.

“Sorbsiya prosesləri” şöbəsi[redaktə | əsas redaktə]

Şöbə müdiri: AMEA-nın müxbir üzvü Əli Nuriyev Tel: 012 510 85 92 (117) laboratory_5@kqki.science.az Elmi istiqaməti: Sintetik və mineral sorbentlərin alınması və modifikasiyası, təbii sulardan mikroelementlərin çıxarılmasıı, tullantı sularının zəhərli komponentlərdən təmizlənməsi üçün texnoloji proseslərin işlənib hazırlanması. Ə.Nuriyev 260 elmi əsərin (onlardan 78-i xaricdə), o cümlədən 10 ixtiranın (patent və müəlliflik şəhadətnaməsi) və 2 monoqrafiyanın müəllifidir. Onun rəhbərliyi ilə 3 kimya üzrə elmlər doktoru və 14 kimya üzrə fəlsəfə doktoru hazırlanmışdır. 1980-cı ildə Dövlət Mükafatı Laureatı, 2005-ci ildə isə Azərbaycanın “Əməkdar Elm Xadimi” fəxri adlarına layiq görülmüşdür.

Laboratoriya 5[redaktə | əsas redaktə]

“Qeyri-üzvi və sintetik sorbentlər” Laboratoriyası

Laboratoriyanın Rəhbəri: AMEA-nın müxbir üzvü, k.ü.e.d, professor Ə.N.Nuriyev.

Laboratoriyanın tərkibi:

  1. Baş.elmi işçi F.Mahmudov
  2. aparıcı elmi işçi M.Rəhimli
  3. aparıcı elmi işçi M.Abbasov
  4. aparıcı elmi işçi Z.Cabbarova
  5. böyük elmi işçi V.Əliyeva
  6. böyük elmi işçi S.Əliyeva
  7. böyük elmi işçi Ş.Əfəndiyeva
  8. böyük elmi işçi E.Teymurova
  9. elmi işçi M.Hacıyev
  10. elmi işçi X.İlyasova
  11. elmi işçi S.Soltanova
  12. elmi işçi T.Əsgərova
  13. elmi işçi L.Binnətova
  14. mühəndis A.Hümbətova
  15. baş laborant R.Haşumova,

Laboratoriyanın elmi istiqamətləri: Qeyri-üzvü birləşmələr və təbii minerallar əsasında sorbentlərin alınması və modifkasiyası, onlarla təbii sulardan mikroelementlərin çıxarılması, tullantı sularının zəhərli komponentlərdən təmizlənməsi.

Laboratoriyanın elmi nailiyətləri: Darıdağ mineral suyundan və digər su mənbələrindən karbon qazının alınması texnologiyası hazırlanmış və respublikanın xalq təsərrüfatı üçün tələbatın ödənilməsi böyük əhəmiyyət kəsb edən zavod tikilib istifadəyə verilmişdir. Bu tədqiqat işinə görə Ə.Nuriyev 1978-ci ildə Azərbaycan Dövlət mükafatına layiq görülmüşdür. Laboratoriya əməkdaşları tərəfindən müəyyən xassəli TiO2.ZrO2.H2O; MnO2.ZrO2.H2O; SnO2 .H2O; TiO2 .MnO.H2O tipli sorbentlər sintez olunmuşdur. Al2O3.MeO.SiO2.H2O tərkibli sorbent alüminium istehsalı tullantısından alınmış turşulara, qələvilərə qarşı mexaniki davamlılığına görə seçilən, həmçinin urana və arsenə görə yüksək sorbsiya xüsusiyyətlərə malikdir. Alınmış elmi nəticələr müxtəlif mənşəli elmi nəşirlərdə məqalələr şəkilində çap olunur və son üç ildə ----

Laboratoriyanın Tarixi: Laboratoriya 1971-ci ildən fəaliyyət göstərir. 1971-1986 cı illərdə Minral sularin kimyası və texsnologiyası 1986-1991 cı illərdə Nadir və səpələnmiş elementlərin kimyası 1991-2013 cü illərdə Tullantı sularının kimyəvi təmizlənməsi 2013-2014-cü illərdə Sularda mikroelementlərin kimyası və dispers sistemlər. 2014-cü ildə hal hazıra kimi “Qeyri-üzvi və sintetik sorbentlər” laboratoriyası adı ilə fəaliyyət göstərir 1971-ci ildə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Qeyri-üzvi və Fiziki kimya İnstitutunda “Mineral suların kimyası və texnologiyası” laboratoriyası yaradılmış və rəhbərliyi AMEA-nın müxbir üzvü Ə.N.Nuriyevə tapşırılmışdır. Laboratoriyanın elmi və praktiki fəaliyyətində əsas və müəyyənedici istiqamət axıntı, sənaye və tullantı sularının təmizlənməsində münasib, selektiv və ucuz sorbentlərin sintezi hesab olunur. 2014-cü ildə institutda struktur dəyişikliklərin baş verməsi ilə əlaqədar olaraq rəhbəri AMEA-nın müxbir üzvü Ə.Nuriyev olmaqla yeni şöbə yaradılmış, tərkibinə iki laboratoriya “Mineral sorbentlər” və “Qeyri-üzvi və sintetik sorbentlər” laboratoriyaları daxil edilmişdir. 2014-cü ildə institutda struktur dəyişikliklərin baş verməsi ilə əlaqədar olaraq rəhbəri AMEA-nın müxbir üzvü Ə.Nuriyev olmaqla yeni şöbə yaradılmış, tərkibinə iki laboratoriya “Mineral sorbentlər” və “Qeyri-üzvi sintetik sorbentlər” laboratoriyaları daxil edilmişdir. Sənayenin müasir inkişafı ilə əlaqədar olaraq ətraf mühitdə dərin dəyişikliklər baş vermişdir. Bununla əlaqədar olaraq respublikada tullantısız qapalı texnoloji proseslərə böyük diqqət verilmişdir. Azərbaycan tərkibində qiymətli birləşmələr olan təbii sularla zəngindir. Bununla əlaqədar olaraq hər il milyon kubmetr həcmində olan xammal dənizə axıdılır. Laboratoriyanın məqsədi bu suların xalq təsərrüfatının ehtiyatcıları üçün istifadə olunmasına və su akvatoriyasının zərərli maddələrin təsirindən qorunmasına əsaslanır. Bu vacib məsələnin həlli üçün son illərdə bir sıra ion-mübadilə qatranları, təbii birləşmələr və qeyri-üzvi təbii və sintez olunmuş sorbentlər istifadə edilmişdir. Laboratoriyada təbii suların (termal və neft sularının) kompleks emalı üzrə çoxlu sayda tədqiqatlar həyata keçirilmişdir. Bu məqsədlə onların daha səmərəli emalı üsulları, həm də konkret elementlərə qarşı sorbentlərin axtarışı və sintezi daxil edilmişdir. Eyni zamanda ucuz və münasib xammal əsasında ion-mübadilə materialları olan sorbentlərin sintezi üzrə tədqiqatlar həyata keçirilmişdir. Bu mənada kimya sənayesinin tullantıları böyük maraq doğurur. Yuxarıda qeyd olunan təbii sulardan fərqli olaraq lay suları bir sıra xüsusiyyətləri ilə fərqlənir, başlıcası onunla əlaqədardır ki, bu sular neft-su-mexaniki qarışıqlar olan mürəkkəb tərkibli sistemlərin tərkib hissəsi hesab olunur. Kimyəvi tərkibinə görə lay suları ilə üç tipə ayrılır: Natirium-hidro-karbonatlı, natriumlu-sulfatlı, maqnizum-kalsium-xloridli sular, həmçinin qarışıq tərkibli sular da mövcuddur. Neft yataqları sularında laboratoriya əməkdaşları tərəfindən Li, Rb, Cs, Ga, Tl və Ge-nun qanunauyğunluqlaının öyrənilməsi göstərmişdir ki, paylanma xüsusiyyətləri və qatılıq hədləri suların minerallaşmasından asılılıdır. İlk dəfə nadir səpələnmiş və radioaktiv elementlərin Azərbaycanın əksər neft yataqlarında neft-lay suyu-süxur sistemində ardıcıl şəkildə paylanması müəyyən edilmişdir. Nadir və səpələnmiş elementlər olan U, Th, Ra, Rn, Ga, Tl, Ge, Li, Pb, Cs, F, La, Ce, Nd, Sm, Cd, Yb, Er, Y-un miqrasiyası, səpələnməsi və toplanmasının qanunauyğunluqları praktiki olaraq Azərbaycanın bütün yataqlarında, müqayisəli Türkmənistanın və Qroznının bir neçə neft yataqlarında öyrənilmişdir. Bu tədqiqatlar vasitəsilə müəyyən edilmişdir ki, mikroelementlərin miqrasiyası lay sularının ion tərkibinin formalaşması, minerallaşması və kimyəvi tipindən asılılığıdır. Br, İ, Li, Rb, B, U, Ra, Ga, Ge, Tl-un neft lay sularında yüksək qatılıqlarının olması imkan verir ki, bu qiymətli elementlərin sulardan çıxarılmasını aktuallaşdırır. Azərbaycanın bir sıra neft yataqlarının çöküntü süxurlarında Ga, Tl, Ge-nun paylanmasının xüsusiyyətləri müəyyən edilmişdir. Müxtəlif tip süxurlar: gillər, gilli qumlar, gilli karbonatlar və s. Binəqədi, Siyəzən, Suraxanı, Yaşma rayonunun neft yataqları daxil olmaqla 400-ə qədər süxur nümunələri öyrənilmişdir. Müəyyən edilmişdir ki, öyrənilən bütün süxurlar içərisində nadir elementlər üçün yuxarı qatılıqlar gillərdə, kiçik qatılıqlar isə mergel və karbonatlarda olur. Ga, Tl və Ge-nun neftdə paylanmasını araşdırmaq üçün Suraxanı, Binəqədi, Pirallahi adasının (keçmiş Artyom adası) yataqlarının neftləri tədqiq edilmişdir. Laboratoriya şəraitində Ga, Tl, U, Th-un üzvi maddə - su sistemində paylanmasının tədqiq olunması üzrə eksperimental tədqiqatlar aparılmışdır. Bu məqsədlə geniş temperatur intervalında (303 – 4300C) və müxtəlif duzların sulu məhlullarında U, Th, Ga və Tl-un neftdə və onun fraksiyalarında (yağlı distillyatlarda) paylanması öyrənilmişdir. Ölkənin sənaye yeraltı sularının nadir və səpələnmiş elementlərin yeni xammal mənbəyi qismində kompleks istifadəsi probleminin həlli yer təkinin qorunması və mineral sərvətlərdən səmərəli istifadəsinə əsaslanır. UkraynaElmi Tədqiqat yod-brom institutunun (Saki şəh. Ukrayna) verdiyi məlumata görə Neftçala yod-brom zavodu il ərzində 75 milyon kubmetr, yaxud 2000 ton/gün həcmində duz məhlulunu tullantı şəklində dənizə axıdır. Bununla əlaqədar, həmçinin ölkədaxili və xarici duz sənayesiin praktikası baxımından göstərilən xammaldan xörək duzunun alınmasının daha əlverişli üsulu süni hövzələrdə göstərilən xammaldan məhlulun təbii şəkildə buraxılmasına əsaslanır. Laboratoriyanın elmi-tədqiqat işi “Neftçala rayonunun lay buruq sularının kompleks emalı texnologiyasının hazırlanması mövzusu üzrə Azərbaycan SSR Dövlət Plan Komitəsi və SSRİ Kimya Sənayesi Nazirliyinin təklifləri əsasında həyata keçirilmişdir. Laboratoriya şəraitində Neftçala Yod-brom zavodunun tullantısından natrium-xloridin alınması texnologiyası işlənib hazırlanmışdır. Müəyyən edilmişdir ki, pH=6-da xörək duzunun tullantı suyundan alınması mümkündür, laboratoriya şəraitində alınan xammalın təmizlənməsi həyata keçirilmişdir. Müəyyən edilmişdir ki, bu üsulla təmizlənmiş duz məhlulu elektrolizin tələb olunma norması həddində müəyyənləşir. Yeni Neftçala yod-brom zavodunun tullantı suyundan NaCl-un alınması üçün təklif olunan üsulun yeyinti sənayesində istifadəsi SSRİ Dövlət Aqrar Sənayesi Ümumittifaq Elmi-Tədqiqat Duz İnstitutu (Moskva) tərəfindən layihələndirilmişdir. Hal-hazırda xörək duzunun alınma texnologiyası qismən tətbiq edilmiş, duzdan yeyinti və elektroliz mənşəli sənayedə istifadə oluna bilər. Alınmış xörək duzunun istifadəsinin mümkünlüyü Moskva, Kiyev, Artyomovskinin duz üzrə baş institutlarında sınaqdan keçirilmişdir. Tullantı suyundan xörək duzunun ayrılmasından sonra dənizə böyük miqdarda qələvi-torpaq elementlərinin duzları (Mg, Ca, Sr, Ba və s.) axıdılır. Onların çıxarılması üçün müvəffəqiyyətlə kimya sənayesində ekstraksiya üsulu tətbiq oluna bilər. Bu da məhsulun itkisinin qarşısını almaqla, prosesin yığcamlığını artırmağa kömək göstərir. Ekstraksiyanın sənayedə tətbiqi yüksək dərəcədə istifadə olunan ekstragentlərin qiymətləri ilə təyin olunur. Azərbaycanda xammal bazası olan alkilləşdirilmiş monofenollar, naften turşuları, birli aminlər effektiv və ucuz ekstragentlər kimi Yeni Neftçala yod-brom zavodunun tullantı sularında Mg, Ca, Sr, Ba-un qatılaşdırılması və ayrılmasında istifadə oluna bilər. Sənaye miqyasında yodun alınmasının başlıca xammalı olan lay suları tərkibində nisbətən digər qiymətli elementlər, və bərabər litium da nmövcuddur. Bakı yod zavodunun tullantı suları bu elementin xammal ehtiyatlarının probleminin həllində az əhəmiyyət kəsb etmir. Litium nadir və səpələnmiş elementlər arasında xüsusi əhəmiyyət kəsb edir, belə ki, bu elementin mineral yatağı olduqca məhduddur. Bu məqsədlə Bakı yod zavodunun tullantı suyundan litimun aşağı qatılıqlı xammal kimi çıxarılması prosesi həyata keçirilmiş, həmçinin ilk dəfə elektrolitik manqandioksidin sorbent qismində litimun ayrılması üçün fiziki-kimyəvi tədqiqatlar aparılmışdır Bakı yod zavodunun tullantı suyundan litimun çıxarılması prosesinin optimal şəraitinin hazırlanması məqsədi ilə ion-ələk kationiti vasitəsilə axınının optimal sürəti müəyyən edilmiş, filtrata sorbsiya prosesi zamanı litimun 20%-li sıçrayışı aşkara çıxmışdır. Desorbsiyadan alınan Li elyuatı doymuş Na2CO3 məhlulu ilə karbonat şəklində çökdürülür. Məhsulun qurudulması zamanı 96,7% təmizliklə litium-karbonat alınmışdır. Manqandioksidlə yanaşı litimun tullantı suyundan çıxarılması üçün sorbent qismində alüminium hidroksid, sintetik seolitlər, alyumo seolit sorbentləri, dehidratlaşmış polivinil spirtli lif, eterifikasiya olunmuş malein anhidridi və sulfomübadiləli liflər sınaqdan keçirilmişdir. Azərbaycan Respublikasında neft-lay sularından başqa müxtəlif tərkibli mineral suların yataqlarıda mövcuddur. Darıdağ termal suları (DTS) kimyəvi və müalicəvi tərkibinə görə, həmçinin digər başqa göstəricilərinə görə unikaldır. Bu sular arsen, bor, karbon qazı və s. maddələrin alınmasında kompleksi mineral xammal kimi diqqəti cəlb edir. İlk dəfə olaraq laboratoriya əməkdaşları tərəfindən kompleks şəklində bor və arsenin Darıdağ termal suyundan qatılaşdırma prosesi ion mübadilə üsulu ilə həyata keçirilmişdir. Göstərilmişdir ki, borun bu sulardan ən perspektiv üsulla çıxarılması CБ-1, ЭДЭ-10П ionitlər vasitəsilə həyata keçirilmiş borat ionlarına qarşı yüksək selektivliyi müəyyən edilmişdir. Alınan nəticələrə əsaslanaraq təklif olunmuşdur ki, təcrübi-sınaq qurğusu lahiyələndirilsin. Borun alınma texnologiyasının sınaqdan keçirilməsi vəsənaye qurğusunun lahiyələndirilməsinin əmsallarının dəqiqləşdirilməsidir. Təcrübə qurğusunun layihələşdirilməsi üçün başlanğıv nəticələr AR Kimya Sənayesi Nazirliyinin və Azərb.SSR Elmlər Akademiyasının 30.03.1976-cı il 20/14 №-li əmri ilə “Azərbaycanın təbii və eyni istiqamətdə neft sularından bor məhsullarının alınması üçün borun çıxarılma texnologiyasının hazırlanması” qərarı təsdiq olunmuşdur. Təcrübə qurğusunun əsas məqsədi – texnologiyanın hazırlanması, istifadə üçün əmsalların dəqiqləşdirilməsi və təcrübi – sənaye istehsalı üçün başlanğıc nəticələrin layihələndirilməsidir. Bor konsentratını almaq, onu natrium borata çevirmək məqsədilə təcrübi qurğunun başlanğıc nəticələrinin tərtibi Ural Kimya İnstitutunun (Sverdlovsk şəhəri) iştirakı ilə həyata keçirilmişdir. Tetraborat natriumun istehsalı ilə əlaqədar təcrübi qurğunun qurulması Darıdağ termal su yatağında həyata keçirilmişdir. Tetraborat natriumun istehsalının texnoloji prosesi bir neçə mərhələdən ibarətdir: anion-mübadilə qətranının hazırlanması, arsendən çökdürülmə yolu ilə suyun təmizlənməsi, bor tərkibli məhlulun neytrallaşdırılması, sorbsiya vasitəsilə borun zənginləşdirilməsi desorbsiyası, natrium tetraboratın elyutdan çökdürülməsi və qurudulması, Darıdağ termal sulardan alınmış bortərkibli məhsul superfosfat gübrəsinə əlavə olaraq və yuyucu məhlullara əlavə edilə bilər. Darıdağ mineral suyundan və digər su mənbələrindən karbon qazının alınması texnologiyası hazırlanmış və respublikanın xalq təsərrüfatı üçün tələbatın ödənilməsi böyük əhəmiyyət kəsb edən zavod tikilib istifadəyə verilmişdir. Bu tədqiqat işinə görə Ə.Nuriyev 1978-ci ildə Azərbaycan Dövlət mükafatına layiq görülmüşdür. Darıdağ termal suyundan arsen sulfidin (III) alınması bu maddənin yarımkeçirici qismində elektron sənayesiində istifadəsi üçün geniş imkanlar açır. Arsen sulfidin darıdağ termal suyundan çökdürülərək ayrılması bu maddənin işığa həssas təbəqə kimi istifadə olunmasında sınaqdan keçirilmişdir. 1980-cı ildə SSRİ Dövlət Elm və Texnika (DETK) Komitəsinin 0.74.01 – “Okean suları” elmi-texniki proqramının maddə. 2 layihəsinə əsasən Azərb.SSR EA-nın Qeyri-üzvi və fiziki kimya institutunun “Təbii sular kimyası və texnologiyası” laboratoriyasında təbii sularından (mineral və dəniz suyundan) qiymətli elementlərin ayrılması üçün sorbentlərin sintezi və nəzəri əsaslarının işlənməsi mövzusunda (Dövlət qeydiyyat №81017572) elmi tədqiqat işi qoyulmuşdur. Okean (dəniz suyu) – bir çoxlu elementlərin mənbəyidir. Uran, kobalt, mis və digər başqa elementlər dəniz suyunda ion halında mövcud olur. Uranın lifli sorbentlərlə və “Termoksid-5” sorbenti ilə çıxarılması tədqiq olunmuşdur. Xəzər dənizi sularında bu elementlərin sınaq sorbsiyası “Termoksid-5” və lifli sorbentlərlə həyata keçirilmişdir. 70 gün müddətində aparılan eksperimentlər nəticəsində müəyyən olunmuşdur ki, uran 621 mkq/q, mis 132 mkq/q, kobalt isə 4,1 mkq/q miqdarında sorbsiya olunur. Uranın və digər mikroelementlərin dəniz suyundan çıxarılma dəyəri uranın urantərkibli yataqlardan çıxarılmasından xeyli aşağıdır. Laboratoriya əməkdaşları tərəfindən müəyyən xassəli TiO2.ZrO2.H2O; MnO2.ZrO2.H2O; SnO2 .H2O; TiO2 .MnO.H2O tipli sorbentlər sintez olunmuşdur. Al2O3.MeO.SiO2.H2O tərkibli sorbent alüminium istehsalı tullantısından alınmış turşulara, qələvilərə qarşı mexaniki davamlılığına görə seçilən, həmçinin urana və arsenə görə yüksək sorbsiya xüsusiyyətlərə malikdir. Laboratoriyanın elmi fəaliyyətində vacib və əsas istiqamət mis, kobalt, nikel və s. element ionlarının axıntı, tullantı, sənaye və lay sularından çıxarılmasında yeni tip sorbentlərin axtarışı və sintezidir. Elmi işlərin əsas nəticələri aşağıdakı materiallarda dərc olunmuşdur.

Monoqrafiyalar: Эфендиев Г.Х., Алекперов Р.А., Нуриев А.Н. Вопросы геохимии радиоактивных элементов нефтяных месторождений. Баку: Элм, 1964. c.150. Нуриев А.Н. Микроэлементы нефтяных вод и возможности их комплексного извлечения. Баку: Элм, 1981. 148 с. Нуриев А.Н., Рзаев Б.З. Дарыдагская термальная вода и ее народнохозяйственное значение. Баку: АзИНТИ, 1984. 33c.

Məqalələr: Геохимия, 1968. №9. c.1107–1111; 1969.№3. c.362–367. Радиохимия, 1982. Вып. 5. c..628–630; 1984. Вып.3. c.285–288, 1998. Т.40. №3. c.262264. Конденсированные среды межфазной границы. 2007. №1. c. 7982 Analytical Letters. 2009. Vol.42. N 6. p.856869. Journal European Applied Sciences. 2013. N 3. P. 7476. N 7. P. 9597. Fresenius Enviromental Bulletin. 2014. Vol.23. N 7. P. 15 Enviromental Sciences. An.Indian Journal. 2014. N 9(4). P.142148. Химическая промышленность. 2015. 31. С.3740 Журнал прикладной химии. 2016. Т.89. Вып. 1. С. 5660

Laboratoriya 4[redaktə | əsas redaktə]

"Mineral sorbentlər laboratoriyası"
Rəhbər: k.e.d., Yaqubov Əli İbrahim oğlu
Laboratoriyanın tərkibi:
ƏMƏKDAŞLAR: Laboratoriyada 18 əməkdaş ( 2 elmlər doktoru, 7 fəlsəfə doktoru) 1doktorant və 1dissertant çalışır.

Gil minerallarının qaz quyularının qazılmasında və tullantı sularının kimyəvi çirklənmədən təmizlənməsində istifadəsi Kimya elmləri doktoru Ə. Yaqubov Bentonit əsaslı nano gillərin sorbsiya proseslərində (üzvi boya və ağır metal ionlarının sorbsiyasında) istifadəsi. Bentonlar əsasında polimer nanokompozitlərin alınması, onların quruluş və xarakteristik xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi. 2. Bentonit yataqlarında aşkar olunan radioaktiv elementlərin kənarlaşdırılmasının optimal şəraitinin işlənib hazırlanması və təkliflərin verilməsi. “Nanostrukturlaşdırılmış metal-polimer katalizatorları” laboratoriyasında sintez olunmuş polivinilpirrolidon (PVP) polimeri və laboratoriyada alınmış ODAB (oktadesilaminobentonit) əsasında alınmış polimernanokompozitin rentgen analizi üsulu ilə quruluşu öyrənilmişdir. Alınmış nanokompozitlər nadir və ağır metalların sorbsiyasında sorbent kimi yoxlanılmışdır. (Pb2+, Mn2+, Co2+, Cd2+) müəyyənləşdirilmişdir ki, tədqiq olunan sorbentlər Pb2+, Mn2+, Co2+, Cd2+ ionlarına qarşı seçici sorbsiya qabiliyyətinə malikdirlə. “Yaylı təbii minerallarda mineral gübrələrin bitkilərə təsirinin öyrənilməsi və kənd təsərrüfatında tətbiqi” mövzusunda birgə tədqiqat işləri aparılması haqqında AMEA-sı torpaqşünaslıq və Aqrokimya institutunun “Mineral gübrələr” laboratoriyası ilə elmi əməkdaşlıq haqqında müqavilə bağlanmışdır. Mineral gübrələrlə-Daş-Salahlı bentonitinin birgə təsirini yoxlamış və “azotun” bitkilər tərəfindən tədricən mənimsənilməsini və yağış suları ilə yuyularaq torpağa kecməsini öyrənmək üçün üzün bitkisi altında Şamaxı rayonu dağ-qəhvəyi torpaqlarda lizimetrlərlə çöl təcrübələri qoyulmuşdur. Qeyri-ionogen üzvi boyaların sorbsiyasını dair tədqiqat işləri davam etdirdi. Ağ –Dərə və Qızıl dərə bentonitlərinin Na-monokation formaları alınmışdır və onların Daş-Salahlı bentonitilə birlikdə müqayisəli Ni2+ və Cr2+ ionlarının sorbsiyası tədqiq olunur. Müxtəlif tərkibli suspenziyalardan təbii radionuklidlərin ayrılması prossesi, qlobal elmi-texniki problem olmaqla bərabər, Azərbaycan Respublikasında rast gəlinən aktual radioekoloji və elmi problemlərin siyahısına daxildir. Qil suspenziyalardan radioaktiv elementləri (uran, torium radium və s.) ayırıb izolə edilməsi üçün kimyəvi çökdürmə, solvent ekstraksiyası, membran diffuziya və sorbsiya üsulları tətbiq olunur. Bu üsullardan öz effektivliyi, səmərəliliyi və texnoloji reallaşma sadələyinə görə sorbsiya üsulu digərlərindən seçilir. Sorbsiya üsulu kimyəvi tullantı əmələ gətirmir, yüksək seçiciliyə malikdir və texnoloji cəhətdən istifadə olunması asandır. Radionuklidlərin uzunmüddətli saxlanılması üçün daha çox davamlı sistem kimi adətən silikogel, seolit və s. kimi qeyri-üzvü tərkibli sorbentlər istifadə olunur. Üzvi təbiətli sorbentlər isə adətən məhluldan ayrıldıqdan sonra radionuklidlərin saflaşdırılmasının asanlığı nöqteyi nəzərdən daha səmərəlidir. Xızı rayonunun Aydağ yatağından götürülmüş klinoptilolitlə lil suspenziyasında diqər radionuklidlərin sorbsiyasının qanunauyğunluğu tədqiq edilmişdir. Təbii klinoptilolitıtın vəstəsi ilə qil suspenziyasında uranın sorbsiyasının pH-dan,sorbentin kütləsindən asılılığı və habelə sosbentdən uranın desorbsiyası öyrənilmişdir. Bentonit gilləri əsasında səmərəli adsorbentlərin, bentonların, nanogillərin hazırlanması, onların tullantı sularının təmizlənməsində, lak-boya sənayesi üçün koaqulyantların alınmasında tətbiqi. Kolloid kimya laboratoriyası (hal-hazırda mineral sorbentlər): İnstitutun aparıcı laboratoriyası kimi 1948-ci ildən fəaliyyətdədir. Bu müddət ərzində laboratoriyanın əməkdaşları elmi və təcrübi əhəmiyyət kəsb edən mühüm nəticələrin əldə edilməsinə nail olublar. Neft və qaz quyularının qazılması prosesində işlədilən gil məhlullarının stabilliyini, axıcılıq və tiksotropluğu quyu divarlarına su vermə qabiliyyətini, quyu daxili təzyiqin tənzimlənməsini və s xüsusiyyətləri təmin edən bir sıra yeni e3ffektiv kimyəvi reagentlər işlənmiş və sənaye miqyasında sınaqdan keçirilmişdir. Laboratoriya son 27 ildə təbii seolitlər, gil mineralları və onların modifikasiya olunmuş formalarının fiziki-kimyəvi xüsusiyyətlərinə adsorbsiya, turşu-əsas mərkəzlərinin təsiri geniş və hər tərəfli öyrənilmişdir. Mordenit, klinoptilolit, bentonit, kaolinitin və onların monokation formalarının turşiu-əsas mərkəzlərinin əsas qanunauyğunluqları butil aminin, aseton, fenol və karbon dioksüidin adsorbsiyası əsasında təyin olunmuşdur. Müəyyənləşdirilmişdir ki, bentonit və mordonitdə olan turşu mərkəzləri klinoptilolit və kaolinitə nisbətən daha güclüdür. Ona görə də turşu mərkəzlərinin gücünün artması üzvi birləşmələrin sorbsiyasının artmasına səbəb olur. Həmçinin müəyyən olunmuşdur ki, tədqiq olunan alümosilikatların turşu-əsas mərkəzlərini gücləndirmək üçün onları turşu və alminium xloridlə modifikasiya etmək olar. Təcrübi və nəzəri tədqiqatlar əsasında müəyyənləşdirilmişdir ki, təbii alümosilikatlar əsasında effektiv sorbentlər hazırlamaq mümkündür və onlar çox baha olan aktiv kömür əvəzinə tullantı sularının üzvi və qeyri-üzvi maddələrdən tənzimlənməsində istifadə oluna bilər. Dispers sistemlər sahəsində effektiv sorbentlərdən istifadə etməklə axıntı sularının zərərli üzvi maddələrdən təmizlənməsinə nail olunmuşdur. Müəyyən edilmişdir ki, monokation formalı sorbentlərdə sorbsiya prosesi daha intüensiv gedir və mübadilə kationları sorbentin adsorbsiya aktivliyinə əsaslı təsir göstərir. Neft və qaz quyularının qazılması prosesində işlədilən gil məhlullarının stabilliyini, axıcılıq və tiskotropluğunun quyu divarlarına su vermə qabiliyyətini, quyu daxili təzyiqin tənzimlənməsini və s. xüsusiyyətlərini təmin edən bir sıra yeni effektiv kimyəvi reagentlər hazırlanmış və sənaye miqyasında sınaqdan kecirilmişdir. Dərin neft quyularının qazılması zamanı quyu dibi temperaturun tədricən artırılmasını nəzərə alaraq 0- 200oS temperatur intervalında bentonit, kaolinit və seolit əsaslı suspenziyaların stabilləşməsi, onların kolloid kimyəvi və sturuktur-mexaniki xassələrinin mövcud olan və laboratoriya tərəfindən təklif edilən yeni reagentlər vasitəsilə tənzimlənməsi prosesi tədqiq edilərək kaolinit və seolit əsaslı dispers sistemlərin daha yüksək termostabilliyə malik olması aşkar edilmişdir. Tullantı sularının üzvi və qeyri-üzvi maddələrdən təmizlənməsinin optimal şəraiti işlənib hazırlanmışdır. Beləliklə, prosesin gedişində kinetik və hidrodinamik amillərin rolu analiz olunmuç və sorbsiya prosesinin dinamik şəraitdə aparılması qanunauyğunluqları işlənib hazırlanmışdır. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, ilk dəfə olaraq tullantı sularının neft məhsulları və kationaktiv boyalardan təmizlənməsinin sorbsiya-koaqulyasiya üsulu işlənib hazırlanmışdır. Müəyyən olunmuşdur ki, tullantı sularının neft məhsulları və kationaktiv boyalardan sorbsiya-koaqulyasiya üsulu ilə təmizlənməsinin effektivliyi onların formalaşması şəraitindən və təbiətindən asılıdır. Bu prosesdə istifadə olunan “Gəncə” flokoaqulyantı asılqan hissəciklərin flokulyasiya və koaqulyasiyasına səbəb olur və onların çökməsini sürətləndirir. Model tullantı sualarının neft məhsullarından və kationaktiv boyalardan təmizlənməsinin təcrübi nəticələrinin analiz nəticəsində bir sıra parametrlərin optimal qiymətləri təyin olunmuş və təmizləmə prosesinin prinsipial sxemi verilmişdir. Son dövrlərdə ionogen və qeyri-ionogen üzvi boyaların hidrofoblanmış gil minerallarında sorbsiyasına dair işləri aparılır. Gil mineralının kationaktiv üzvi maddələrlə qarşılıqlı təsiri zamanı onun səth xassəsi nəzərə çarpaçaq dərəcədə dəyişir. Belə ki, üzvi radikal gil mineralının paketlər arası boşluğunu genişləndirir və onun hidrofoblaşmasına səbəb olur, nəticədə su mühitində üzvi çirkləndiricinin çıxarılmasına səbəb olur. Bentonitin həm yayılma yataqları, həm də tətbiq sahəsi çox böyükdür. Belə ki, ondan kənd təsərrüfatında, neft, toxuculuq sənayesində, qazma işlərində, keramik və saxsı qabların alınmasında geniş istifadə olunur. Bu baxımdan bentonitin tərkibində olan radioaktiv elementlərin yataqlarda və yerin müxtəlif qatlarında müəyyənləşdirilməsi mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bentonitin xarakteristik xüsusiyyətləri, həmçinin onun tərkibindəki radioaktiv elementlərin miqdarı müəyyənləşdirilmişdir. Hal-hazırda bentonit əsaslı nanokompozitlərin alınmasının elmi praktiki əsasları, neftin texnoloji hazırlanmasının istifadəsinə, sorbsiya prosesləri üçün laylı mineral polimer əsasında alınmış yeni hibrid nanokompozitlərdə nanostrukturlaşdırılmış effektin yaradılmasına aid tədqiqat işləri davam etdirilir. Bu müddət ərzində 200 (75-i xaricdə) məqalə, 195 (69-u xaricdə) tezis dərc olunmuş, 12 patent alınmış iki monoqrafiya (biri xaricdə), iki dərslik çapdan çıxmış, 7 nəfər fəlsəfə, iki nəfər isə elmlər doktoru elmi dərəcələr almışdır.

MONOQRAFIYALAR: Мискарли А.К. Коллоидная химия промывочных глинистых суспензий. Баку. Азгосиздат. 1963.217с. Мискарли А.К., Байрамов А.М. Новые проверхностно-активные реагенты для нефтяного бурения. Баку. Из-во АН Азярб. ССР. 1964. 164 с. Мискарли А.К., Мустафаев Т.Х. Влияние состава дисперсной среды на абразивные свойства утяжеленных промывочных систем. Баку. Элм. 1974. 100 с.

MƏQALƏLƏR:

Журнал прикладной химии. 1984. № 2. С. 453-457; 1992.вып.12., с.2716-2721; 2010.вып.1.с.172-174; 2010. 83 Вып. 3. С. 421-424; 2016. Т.89. Вып. 1. С. 56-60. Теоретические и практическиет аспекты развития современной науки. 2012. С. 27-31 Parlar Scientific Publications. 2014. V.23.№7.Р.1-5. Fresenius Environmental Bulletin by PSP. 2014. V.23. .№7.Р.1-5. Chemical Engineering.2016.V.82. .№12.Р.820-826. Химическая промышленность. 2015. Т.92. №1.Р.37-40. International Journal of Engineering and Technology, vol. №6 (dec 2016) p. 2221-2227


Gil minerallarının qaz quyularının qazılmasında və tullantı sularının kimyəvi çirklənmədən təmizlənməsində istifadəsi Kimya elmləri doktoru Ə. Yaqubov


Kolloid kimya laboratoriyası (hal-hazırda mineral sorbentlər): İnstitutun aparıcı laboratoriyası kimi 1948-ci ildən fəaliyyətdədir. Bu müddət ərzində laboratoriyanın əməkdaşları elmi və təcrübi əhəmiyyət kəsb edən mühüm nəticələrin əldə edilməsinə nail olublar. Neft və qaz quyularının qazılması prosesində işlədilən gil məhlullarının stabilliyini, axıcılıq və tiksotropluğu quyu divarlarına su vermə qabiliyyətini, quyu daxili təzyiqin tənzimlənməsini və s xüsusiyyətləri təmin edən bir sıra yeni e3ffektiv kimyəvi reagentlər işlənmiş və sənaye miqyasında sınaqdan keçirilmişdir. Laboratoriya son 27 ildə təbii seolitlər, gil mineralları və onların modifikasiya olunmuş formalarının fiziki-kimyəvi xüsusiyyətlərinə adsorbsiya, turşu-əsas mərkəzlərinin təsiri geniş və hər tərəfli öyrənilmişdir. Mordenit, klinoptilolit, bentonit, kaolinitin və onların monokation formalarının turşiu-əsas mərkəzlərinin əsas qanunauyğunluqları butil aminin, aseton, fenol və karbon dioksüidin adsorbsiyası əsasında təyin olunmuşdur. Müəyyənləşdirilmişdir ki, bentonit və mordonitdə olan turşu mərkəzləri klinoptilolit və kaolinitə nisbətən daha güclüdür. Ona görə də turşu mərkəzlərinin gücünün artması üzvi birləşmələrin sorbsiyasının artmasına səbəb olur. Həmçinin müəyyən olunmuşdur ki, tədqiq olunan alümosilikatların turşu-əsas mərkəzlərini gücləndirmək üçün onları turşu və alminium xloridlə modifikasiya etmək olar. Təcrübi və nəzəri tədqiqatlar əsasında müəyyənləşdirilmişdir ki, təbii alümosilikatlar əsasında effektiv sorbentlər hazırlamaq mümkündür və onlar çox baha olan aktiv kömür əvəzinə tullantı sularının üzvi və qeyri-üzvi maddələrdən tənzimlənməsində istifadə oluna bilər. Dispers sistemlər sahəsində effektiv sorbentlərdən istifadə etməklə axıntı sularının zərərli üzvi maddələrdən təmizlənməsinə nail olunmuşdur. Müəyyən edilmişdir ki, monokation formalı sorbentlərdə sorbsiya prosesi daha intüensiv gedir və mübadilə kationları sorbentin adsorbsiya aktivliyinə əsaslı təsir göstərir. Neft və qaz quyularının qazılması prosesində işlədilən gil məhlullarının stabilliyini, axıcılıq və tiskotropluğunun quyu divarlarına su vermə qabiliyyətini, quyu daxili təzyiqin tənzimlənməsini və s. xüsusiyyətlərini təmin edən bir sıra yeni effektiv kimyəvi reagentlər hazırlanmış və sənaye miqyasında sınaqdan kecirilmişdir. Dərin neft quyularının qazılması zamanı quyu dibi temperaturun tədricən artırılmasını nəzərə alaraq 0- 200oS temperatur intervalında bentonit, kaolinit və seolit əsaslı suspenziyaların stabilləşməsi, onların kolloid kimyəvi və sturuktur-mexaniki xassələrinin mövcud olan və laboratoriya tərəfindən təklif edilən yeni reagentlər vasitəsilə tənzimlənməsi prosesi tədqiq edilərək kaolinit və seolit əsaslı dispers sistemlərin daha yüksək termostabilliyə malik olması aşkar edilmişdir. Tullantı sularının üzvi və qeyri-üzvi maddələrdən təmizlənməsinin optimal şəraiti işlənib hazırlanmışdır. Beləliklə, prosesin gedişində kinetik və hidrodinamik amillərin rolu analiz olunmuç və sorbsiya prosesinin dinamik şəraitdə aparılması qanunauyğunluqları işlənib hazırlanmışdır. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, ilk dəfə olaraq tullantı sularının neft məhsulları və kationaktiv boyalardan təmizlənməsinin sorbsiya-koaqulyasiya üsulu işlənib hazırlanmışdır. Müəyyən olunmuşdur ki, tullantı sularının neft məhsulları və kationaktiv boyalardan sorbsiya-koaqulyasiya üsulu ilə təmizlənməsinin effektivliyi onların formalaşması şəraitindən və təbiətindən asılıdır. Bu prosesdə istifadə olunan “Gəncə” flokoaqulyantı asılqan hissəciklərin flokulyasiya və koaqulyasiyasına səbəb olur və onların çökməsini sürətləndirir. Model tullantı sualarının neft məhsullarından və kationaktiv boyalardan təmizlənməsinin təcrübi nəticələrinin analiz nəticəsində bir sıra parametrlərin optimal qiymətləri təyin olunmuş və təmizləmə prosesinin prinsipial sxemi verilmişdir. Son dövrlərdə ionogen və qeyri-ionogen üzvi boyaların hidrofoblanmış gil minerallarında sorbsiyasına dair işləri aparılır. Gil mineralının kationaktiv üzvi maddələrlə qarşılıqlı təsiri zamanı onun səth xassəsi nəzərə çarpaçaq dərəcədə dəyişir. Belə ki, üzvi radikal gil mineralının paketlər arası boşluğunu genişləndirir və onun hidrofoblaşmasına səbəb olur, nəticədə su mühitində üzvi çirkləndiricinin çıxarılmasına səbəb olur. Bentonitin həm yayılma yataqları, həm də tətbiq sahəsi çox böyükdür. Belə ki, ondan kənd təsərrüfatında, neft, toxuculuq sənayesində, qazma işlərində, keramik və saxsı qabların alınmasında geniş istifadə olunur. Bu baxımdan bentonitin tərkibində olan radioaktiv elementlərin yataqlarda və yerin müxtəlif qatlarında müəyyənləşdirilməsi mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bentonitin xarakteristik xüsusiyyətləri, həmçinin onun tərkibindəki radioaktiv elementlərin miqdarı müəyyənləşdirilmişdir. Hal-hazırda bentonit əsaslı nanokompozitlərin alınmasının elmi praktiki əsasları, neftin texnoloji hazırlanmasının istifadəsinə, sorbsiya prosesləri üçün laylı mineral polimer əsasında alınmış yeni hibrid nanokompozitlərdə nanostrukturlaşdırılmış effektin yaradılmasına aid tədqiqat işləri davam etdirilir. Bu müddət ərzində 200 (75-i xaricdə) məqalə, 195 (69-u xaricdə) tezis dərc olunmuş, 12 patent alınmış iki monoqrafiya (biri xaricdə), iki dərslik çapdan çıxmış, 7 nəfər fəlsəfə, iki nəfər isə elmlər doktoru elmi dərəcələr almışdır.



MONOQRAFIYALAR

Мискарли А.К. Коллоидная химия промывочных глинистых суспензий. Баку. Азгосиздат. 1963.217с. Мискарли А.К., Байрамов А.М. Новые проверхностно-активные реагенты для нефтяного бурения. Баку. Из-во АН Азярб. ССР. 1964. 164 с. Мискарли А.К., Мустафаев Т.Х. Влияние состава дисперсной среды на абразивные свойства утяжеленных промывочных систем. Баку. Элм. 1974. 100 с.

MƏQALƏLƏR

Журнал прикладной химии. 1984. № 2. С. 453-457; 1992.вып.12., с.2716-2721; 2010.вып.1.с.172-174; 2010. 83 Вып. 3. С. 421-424; 2016. Т.89. Вып. 1. С. 56-60. Теоретические и практическиет аспекты развития современной науки. 2012. С. 27-31 Parlar Scientific Publications. 2014. V.23.№7.Р.1-5. Fresenius Environmental Bulletin by PSP. 2014. V.23. .№7.Р.1-5. Chemical Engineering.2016.V.82. .№12.Р.820-826. Химическая промышленность. 2015. Т.92. №1.Р.37-40. International Journal of Engineering and Technology, vol. №6 (dec 2016) p. 2221-2227

Elmi-yardımçı qurumlar[redaktə | əsas redaktə]

“Elmi-informasıya və patent tədqiqatları” şöbəsi[redaktə | əsas redaktə]

Şöbə müdiri: k.e.n. Esmira Qulu-zadə

Tel:(+994 12) 510 74 42 Faks:(+994 12) 510 74 42 E-mail: kataliz80@mail.ru

Şöbənin əsas fəaliyyəti: elmi-texniki və patent məlumatlarının toplanılması, analizi və sistemləşdirilməsi. Patentlərin hazırlanmasına nəzarət, başa çatmış mövzuların yekün hesabatlarının və yeni mövzuların geydiyyat sənədlərinin hazırlanması, dövri elmi tədbirlərin (konfrans, yubiley,sərgilər və s.) təşkili. Konfrans materiallarının kitabça şəklində, həmçinin buklet və slaydların hazırlanması. İnstitutumuzun www.science.az internet saytında olan və kqkiamea.az saytında olan məlumatların vaxtaşırı yeniləşdirilməsi.

“Elmi nəşrlər” şöbəsi[redaktə | əsas redaktə]

Şöbə müdiri: k.f.d. Rəna Mirzəyeva

Tel:(+994 12) 510 85 92 (168) E-mail: kqki@kqki.science.az

Şöbənin əsas fəaliyyəti: elmi məqalələrin Azərbaycan Kimya Jurnalında dərc olunması üçün işlənib hazırlanması, jurnalın saytı ilə əlaqədar işlərin aparılması. Bundan başqa Elmi informasiya və patent tədqiqatları şöbəsi ilə birlikdə konfrans materialları, monoqrafiya və biblioqrafiyalar hazırlanır. İnstitutun şöbə və laboratoriyalarının kompüter səhifəsinin yaradılmasına, illik hesabatların prezentasiyalarının hazırlanmasına nəzarət edilir.

“Beynəlxalq əlaqələr, qrant layihələri və innovasiya” şöbəsi[redaktə | əsas redaktə]

Şöbə müdiri vəzifəsini icra edən Məmmədova Ülviyyə Əhməd qızı tel:(+994 050) 590 76 74 (164) Ulviyye_mammadova@mail.ru

Şöbənin əsas fəaliyyəti: 2014-ci ildə İnstitutda sintez və yüksək texnologiyalar, enerji resursları və katalitik proseslər üçün yeni funksional materialların tədqiqi sahəsində dünyanın bir sıra aparıcı elmi mərkəzləri ilə elmi əlaqələr qurulmuşdur. Bu il İnstitutun əməkdaşları Donostia Beynəlxalq Fizika Mərkəziinə (İspaniya) ezam olunmuşdurlar, həmçinin, Fransanın Montpelye II Universitetində dəvətli alimlər qismində birgə elmi tədqiqatlar aparmışdırlar. Bir əməkdaşımız elmi tədqiqatlar aparmaq üçün Nottinqem Universitetinə (İngiltərə) dəvət almışdır. Bundan əlavə, Tvente Universiteti nəzdində olan “Advnanofibes” şirkəti ilə elmi əlaqələr yaradılmışdır, funksional nanomaterialların alınması və tədqiqi sahəsində əməkdaşlıq haqqında təqribi sözləşmə əldə edilmişdir.

"Təhsil şöbəsi"[redaktə | əsas redaktə]

Şöbə müdiri: Sevinc Məmmədova Tel:(+994 12) 538 13 98 (106) chem@science.az

Şöbənin əsas fəaliyyəti: Elmlər, fəlsəfə doktorluğu hazırlığı üzrə doktorant və dissertantların, magistrların elmi fəaliyyətinin, təhsilin həyata keçirilməsi, test proqramlarının hazırlanması və imtahanların keçirilməsi.

"Fiziki-kimyəvi analiz" şöbəsi[redaktə | əsas redaktə]

Şöbə müdiri - k.ü.f.d. Vaqif Qasımov Tel: 012 538 13 98 (172) E-mail: v-gasymov@rambler.ru

İnstitutda fiziki-kimyəvi analiz şöbəsi fəaliyyət göstərir. Şöbənin nəzdindəki qruplar:

  • Quruluş kimyası, rentgen və termiki analiz qrupu (V.Qasımov)
  • Spektral analiz qrupu (M.Abbasov)
  • Element analizi qrupu (U.Məmmədova)
  • Elektron mikroskopiyası qrupu (Ç.Sultanov)

İnstitutun nailiyyətləri[redaktə | əsas redaktə]

Ümummilli lider Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə Azərbaycan EA Rəyasət Heyətinin 7 iyul 1972-ci il tarixli qərarı əsasında Azərbaycan EA Qeyri-Üzvi və Fiziki-Kimya İnstitutunun strukturu kimi fəaliyyət göstərən Naxçıvan Regional Elmi Mərkəzi yaradılmışdır. Bu mərkəzin əsas vəzifəsi Naxçıvan Muxtar Respublikasının təbii xammal ehtiyatlarının kompleks şəklində öyrənilməsi və səmərəli istifadə olunmasının elmi əsaslarının işlənib hazırlanması idi. Elmi mərkəzə müxtəlif illərdə akademiklər Toğrul Şahtaxtinski, Məhərrəm Məmmədyarov, müxbir üzvlər Telman Qurbanov, Əli Nuriyev və başqaları rəhbərlik etmişlər. Sonralar Naxçıvan Regional Elmi Mərkəzi elmin inkişafını daim diqqət mərkəzində saxlayan ölkə başçısının 7 avqust 2002-ci il tarixli sərəncamı ilə təşkil edilmiş AMEA Naxçıvan bölməsinin tərkibində öz fəaliyyətini davam etdirmişdir. 1981-ci ildə Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin 22 iyun 322 saylı sərəncamı ilə Qeyri-üzvi və Fiziki kimya İnstitutunun nəzdində Mineral Xammalın Emalı üzrə Təcrübi İstehsalatlı Xüsusi Konstruktor Texnoloji Büro yaradıldı. Təşkilatın elmi-texinki fəaliy¬yətinin əsas istiqamətlərini mineral və təbii xammalın emalı, sənayedə istifadə üçün yeni növ maddə və materialların alınma texnologiyalarının işlənməsi, istehsalı təşkil ediləcək proseslərin layihə-konstruktor və normativ texniki sənədlərinin hasırlanması, yeni texnoloji proseslərin təcrübi və təcrübi-sənaye miqyasında istehsala tətbiqi təşkil edirdi. 1965-ci ildə Neft-Kimya Prosesləri İnstitutunda akademik Murtuza Nağıyevin rəhbərliyi altında fəaliyyət göstərən Nəzəri Problemlər Bölməsi əsasında Azərbaycan EA Kimya Texnologiyasının Nəzəri Problemləri İnstitutu (KTNPİ) yaradıldı. KTNPİ-nin yaradıcısı və ilk direktoru akademik Murtuza Nağıyev 1975-ci ilə qədər bu İnstituta rəhbərlik etmişdir. Keçmiş SSRİ-də analoqu olmayan KTNPİ kimyanın mühüm sahələrindən biri olan kimya texnologiyasının problemlərinin həlli istiqamətində tədqiqatlar aparan yeganə institut idi. 1991-ci ildə Azərbaycan EA Rəyasət Heyəti və Kimya Elmləri Bölməsinin təqdimatı əsasında Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin qərarı ilə İnstituta akademik Murtuza Nağıyevin adı verilmişdir (11.01.91 il 16 №-li qərar). 1975-2002-ci illərdə İnstitutun direktoru akademik Toğrul Şahtaxtinski olmuşdur. Kimya Texnologiyasının Nəzəri Problemləri İnstitutunun əsas elmi istiqaməti kimya-texnoloji sistemlərin modelləşdirilmə və optimallaşdırılma üsullarının, prinsipcə yeni reaksiya və texnoloji sistemlərin, o cümlədən, katalitik proseslərin optimal layihə-ləşdirilməsinin elmi əsaslarının yaradılması olmuşdur. İnstitutda kimya texnologiyasının resirkulyasiya prosesləri nəzəriyyəsinin ya-radıcısı olan akademik Murtuza Nağıyev və onun əməkdaşları – akademiklər Toğrul Şahtaxtinski, Ağadadaş Əliyev, Tofiq Nağıyev, Ayaz Əfəndiyev, müxbir üzv Qüdrət Kəlbəliyev kimi tanınmış alimlər fəaliyyət göstərmişlər. 2002-ci ildə Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 21.05.02 il qərarı əsasında Azərbaycan MEA Qeyri-üzvi və Fiziki kimya və Kimya Texnologiyasının Nəzəri Problemləri İnstitutlarının bazasında Kimya Problemləri İnstitutu yaradılmışdır. İnstitutun direktoru vəzifəsinə, akademik Toğrul Şahtaxtinski seçilmiş və 2010-cu ilədək həmin vəzifədə çalışmışdır. Ondan sonra 2014-cü ilədək direktor vəzifəsində akademik Ağadaş Əliyev çalışmış, 2014-cü ildə isə direktor vəzifəsinə akademik Dilqəm Tağıyev təyin edilmişdir. 2014-cü ilin aprel ayında Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 15.04.14 il 104№ -li və AMEA-nın Rəyasət Heyətinin 17 sentyabr 2014-cü il 14/8 №-li tarixli qərarına əsasən İnstitutun adı dəyişdirilərək akademik M.Nağıyev adına Kataliz və Qeyri-üzvi Kimya İnstitutu adlandırılmışdır. Hər iki institutda aparılan elmi-tədqiqat işlərindən əldə edilən əsas nailiyyətlər aşağıdakılardır:

  • -respublikanın mineral və neft-lay sularında, müxtəlif tip süxurlarda nadir və radioaktiv elementlərin yayılma qanunauyğunluqları öyrənilmiş, Kiçik Qafqazın şimal-şərq hissəsindəki hidrotermal filiz kompleksinin mineralogiyasının və geokimyasının yeni sxemi işlənib hazırlanmış, Böyük Qafqazın cənub yamaclarında tapılmış kolçedan-polimetal yataqlarının (Filizçay, Katex, Katedağ və s.) geokimyası öyrənilmişdir;

neft-su-süxur üçlü heterogen sistemlərdə mikroelementlərin paylanması və onların mineral neft-lay və dəniz sularından sorbsiya mexanizmi öyrənilmişdir. Neft mədənlərində neft-plast suları–süxur sistemində nadir və radioaktiv elementlərin paylanması tədqiq edilərək, onların miqrasiyası, səpələnməsi və toplanmasının qanunauyğunluqları müəyyən edilmişdir;

  • -alunit filizinin mövcud emalı texnologiyasının təkmilləşdirilməsi nəticəsində iqtisadi baxımdan səmərəli və ekoloji cəhətdən təmiz olan texnoloji proses işlənib hazırlanmış və ınaqdan keçirilmişdir. Zəif alunitləşmiş süxurların kombinə edilmiş turşu-qələvi üsulu ilə işlənməsinin elmi əsasları işlənib hazırlanmışdır;
  • -polimetal sulfid filizinin bir neçə variantda kompleks emalının texnoloji sxemi işlənib hazırlanmışdır ki, bu sxem filizin tərkibində olan makroelementlərlə (dəmir, kükürd, mis, sink, qurğuşun) yanaşı bir çox nadir və qiymətli metalların çıxarılmasına imkan yaradır;
  • -Daşkəsən dəmir filizini və titan maqnetit konsentratlarını təbii qazla birbaşa reduksiya etməklə poladəritmə, ovuntu metallurgiyası və s. istehsal sahələri üçün reaktiv təmizliyinə malik qiymətli xammalların (dəmir, titan 4-oksid, vanadium 5-oksid, xrom birləşmələri) alınması və filizin zənginləşməsi nəticəsində alınan tullantılardan maqnetit və mis-kobalt konsentratının çıxarılması texnologiyasının elmi əsasları işlənib hazırlanmışdır;
  • -neft emalından birbaşa alınan və yaxud sintez olunan səmərəli ekstragentlər (naften turşuları və onların törəmələri) aşkar edilmiş, işlənilmiş sənaye məhsullarından yüksək keyfiyyətli mis kuporosu və nikel-sulfat alınmasının texnologiyası təcrübi-sənaye qurğusunda sınaqdan keçirilmiş, nadir-torpaq ele¬ment¬lərinin selektiv çıxarılması və bir sıra duzların təmizlənməsinə imkan verən ekstraksiya üsulları təklif olunmuşdur;
  • -bir sıra nəcib elementlərin təyininin yüksək həssaslıq və seçiciliyə malik spektrofotometrik, ekstraksiyalı fotometrik, atom-absorbsiya üsulları işlənib hazırlanmış və onların bir çoxu istehsalat və elmi-tədqiqat laboratoriyalarında mürəkkəb tərkibli təbii və sənaye nümunələrinin analizində istifadə edilmişdir
  • -kalsium silikatları kristallarının quruluşu öyrənilməklə sementin bər¬ki¬mə¬sinin nəzəri əsasları verilmiş, dünya tədqiqatçılarını maraqlandıran fundamental texnoloji məsələləri həll etməklə yanaşı, mineralların quruluşunda böyük kationların aparıcı rolu haqqında konsepsiya sübut edilmişdir. Kalsium silikatlarının kristallokimyəvi təsnifatı nizama salınaraq bağlayıcılığın kristallokimyəvi nəzəriyyəsinin əsası qoyulmuşdur. Kristallokimya elminə “quruluş vahidi” anlayışı daxil edilmiş, ona yeni tərif verilmiş və qeyri-üzvi maddələrin məqsədli sintezi məsələsində bu anlayışın aparcı ideya olacağı qeyd edilmişdir.
  • -nadir və nadir-torpaq elementlərinin xalkogenidləri, oksixalkogenidləri əsasında çoxlu sayda birləşmələr və bərk məhlullar sintez olunmuş, onların monokristallarının yetişdirilməsi üsulları hazırlanmış, kristal quruluşları açılmış, fiziki-kimyəvi, maqnit və optiki xassələri tədqiq olunmaqla spektrin müxtəlif sahələrində işləyə bilən şüa mənbələri və müxtəlif qəbuledicilərin hazırlanmasında istifadə olunması müəy¬yən-ləşdirilmiş və bir sıra qapalı müəssisələrdə tətbiq olunmuşdur. Maqnit yarımkeçiricilərin sintezi və tətbiqi sahəsində aparılan tədqiqatların əhəmiyyəti və səviyyəsinə görə institut bu sahələr üzrə keçmiş SSRİ məkanında baş aparıcı təşkilat kimi fəaliyyət göstərmişdir;
  • -xelat əmələ gətirən liqandlarla (şiff əsaslı karboksilatlar, ksantogenatlar və s.) keçid metalların stabil nitroksil radikal tərkibli kompleksləri sintez olunmuş, onların molekulyar və kristal quruluşu öyrənilmiş, paramaqnit mərkəzlər arasında elektron mübadiləsi enerjisi təyin olunmuşdur. Göstərilmişdir ki, radikal mərkəzin (nitroksilin) metalın (Cu(II)) koordinasiya sferasına daxil olması radikalın aktivləşməsinə səbəb olur. Koordinasiya olunmuş salisil¬aldiminatlarda yeni oksidləşmə C–C qoşulma reaksiyası aşkar edilmişdir;
  • -karbohidrogenlərin amorf və kristallik alümosilikatlar (seolit və seolitəbənzər sis-temlər) üzərində çevrilmələrinin elmi və praktiki məsələləri həll edilmiş; alifatik spirtlərin, olefin və parafin karbohidrogenlərinin oksidləşdirici çevrilməsi reaksiyaları üçün selektiv və aktiv polifunksional seolit katalizatorların məqsədyönlü konstruksiya edilməsinin elmi əsasları işlənib hazırlanmış; V-P-O/SiO2 katalitik sistemləri üzərində C1–C4 alifatik, olefin, dien sırası xlorlu karbohidrogenlərin oksidləşmə reaksiyasının tədqiqi sayəsində sənaye tullantılarının zərərsizləşdirilməsi üçün yeni imkanlar aşkar edilmiş; mikrodalğalı stimullaşdırılmış reaksiyalar üçün ifrat yüksək tezlik dia¬pa-zonunun elektromaqnit şüalanmasının intensiv udma qabiliyyətinə malik olan bir sıra heterogen katalizatorlar işlənib hazırlanmışdır;
  • -aromatik nitrillərin bütöv bir sırasının yeni və səmərəli, praktiki olaraq tullantısız alınma prosesləri yaradılmış və alkilbenzolların aşağı temperaturlu maye fazada oksidləşdirici ammonoliz prosesi işlənilmişdir. Bu üsul texnoloji əlverişli şəraitlərdə bir sıra vacib aromatik mono- və dinitrilləri sintez etməyə imkan yaradır;
  • -koherent-sinxronlaşdırılmış reaksiyalar nəzəriyyəsi yaradılmış və hidrogen peroksidlə qaz fazalı oksidləşmə reaksiyalarının eksperimental tədqiqi yolu ilə nəzəriyyə təsdiq edilmişdir. Bununla da kimyəvi kinetika inkişaf etdirilmiş və mürəkkəb reaksiyaların yeni kinetik təhlil üsulu təklif edilmişdir. Hidrogen peroksidlə üzvi birləşmələrin sərbəst radikallı mexanizm üzrə oksidləşməsi reaksiyaları sahəsində ilk dəfə olaraq mühüm nəzəri və praktiki əhəmiyyətli koherent-sinxronlaşdırılmış de-hidrogenləşmə, epoksid¬ləşmə, atmosfer azotunun fiksasiyası və təbii qazın oksidləşməsi reaksiyaları tədqiq edilmişdir. Monooksigenaz, peroksidaz və katalaz reak-siyalar sahəsində yeni – imitasion kataliz elmi istiqamətinin əsasları inkişaf etdirilmiş və bu istiqamətin biotexnologiyada tətbiqi nəticəsində yeni biomimetik sensorlar işlənib hazırlanmışdır;

-molekulyar azotun hidrogen peroksidlə fiksasiyası reaksiyasının mexanizmi üzrə xaricdə aparılmış kvant- kimyəvi və eksperimental tədqiqatlar nəticəsində davamlı HOO–N=N–OOH intermediatının mövcudluğu təsdiq edilmiş və bu proses “Nağıyev effekti” adlandırılmışdır;

  • -sənaye tullantı sularının zəhərli maddələrdən və neft məhsullarından təmiz-lənməsi, sənaye qazlarının və maye karbohidrogenlərin qurudulması prosesləri üçün Azərbaycanda böyük yataqlara malik olan təbii seolitlər və alümosilikatlar əsasında yüksək effektli sorbentlər yaradılmışdır;
  • -SSRİ Dövlət Elm və Texnika Komutəsinin “Dünya okeanı” elmi proqramı çərçivəsində Xəzər dənizi suyun¬dan sorbsiya üsulu ilə uran, kobalt və misin tutulmasının elmi əsasları işlənmiş və yarımsənaye qurğusunda sınaqdan keçirilmişdir
  • -kimya texnologiyasında resirkulyasiya proseslərinin nəzəriyyəsi yaradılmış, kimyəvi müəssisələrin, xüsusilə kimya kombinatlarının layihələşdirilməsinin nəzəri əsaslarına xidmət göstərən qlobal optimallaşdırma üsulu işlənib hazırlanmış, kimya proseslərinin optimallığının yüksəldilməsi yolları göstərilmiş; kimya texnologiyasına yeni prinsip-ümumi superoptimallaşdırma prinsipi daxil edilmiş; mürəkkəb texnoloji sistemlər üçün üçmərhələli: dekompozision-qlobal, regional və lokal optimallaşdırma üsulu yaradılmışdır;
  • -qeyri-stasionar katalitik proseslərin modelləşdirilməsi və optimallaşdırılması nəzəriyyəsi, prinsipləri və üsulları işlənilmiş, bunların əsasında parafin və olefin karbohid¬rogenlərinin dehidrogenləşməsinin sənaye proseslərinin intensivləşdirilməsi üçün tövsiyələr verilmiş; ilk dəfə olaraq katalizatorun seçilməsi üçün reaksiyanın sürətini maksimal dərəcəyə çatdırmağa imkan verən yeni yanaşma işlənib hazırlanmışdır;
  • -reaktor-regenerator blokunda dövr edən qaynar laylı katalizatorun iştirakı ilə gedən prosesin riyazi modelinin tərtib edilməsinin ümumi prinsipləri, həm katalizatorun aktivliyinin dəyişməsi, həm də blokun optimal iş rejimini təmin edən iki elementinin qarşılıqlı təsiri nəzərə alınmaqla işlənib hazırlanmışdır;
  • -prinsipcə yeni növ reaktor-elektrokimyəvi yanma kamerası yaradılmış və onun əsasında elektrik diffuziya qövsündə oksidləşdirici pirolizlə təbii qazdan asetilenin alınma prosesi işlənib hazırlanmışdır;
  • -kimya texnologiyası aparatlarının istilikdəyişmə səthində bərk fazanın çök-dürülməsi ilə çoxfazalı sistemlərin axın proseslərinin nəzəriyyəsi işlənilmiş və ağır neftlərin emal prosesləri, həmçinin Sumqayıt superfosfat zavodunda tozvari materialların dənəvərləşdirilməsi prosesinin idarə olunması üçün elmi əsaslandırılmış tövsiyyələr verilmişdir;
  • -metal, yarımkeçirici örtük və təbəqələrin elektrokimyəvi alınması, elektrokimyəvi təmizləmə və çökdürmə, üzvi birləşmələrin elektrokatalizi prosesləri; mürəkkəb tərkibli aqressiv mühitlərdə baş verən korroziya prosesləri üçün ingibitorlar və onların qarışıqları hazırlanmış, elektrokimyəvi və birgə mühafizə metodlarının istifadə edilməsi şəraiti öyrənilmiş, səthlərin elektrokimyəvi işlənməsi, metal və qeyri-metal örtüklərdən istifadə etməklə sənayenin müxtəlif sahələri üçün elmi cəhətdən əsaslandırılmış metodlar və mühafizə vasitələri işlənib hazırlanmışdır;
  • -kompleks əmələgətirən polimer sorbentlər və metal polimer kompleks ka-talizatorların alınmasının və xassələrinin tənzimlənməsinin yeni prinsipləri işlənib hazırlanmışdır. Metalın sorbsiya olunması üçün əlverişli vəziyyət yaradan şişmiş polimer gellərdən seqmentlərin konformasion dəyişdirilməsinin sürətini müəyyən edən yeni mərhələ aşkar edil¬mişdir;
  • -metalpolimer komplekslər əsasında tərkibində oksigen və azot funksional qrupu olan makroliqandlar kauçuk əsaslı polimerlərə calaq olunmuş və onların əsasında gel-immobilizə olunmuş katalitik sistemlər alınmışdır. Yüksək dərəcədə şişmə qabiliyyətinə malik olan belə katalizatorlar kimyəvi cəhətdən özlərini homogen katalizator kimi aparır, digər tərəfdən onlar heterogen katali¬zatorlar kimi reaksiya mühitindən asanlıqla ayrılıb təkrar istifadə oluna bilər. Onların aşağı molekullu olefinlərin dimerləşməsi və sodimerləşməsi reaksiyalarında yüksək aktivliyə, selektivliyə və stabilliyə malik olması müəyyən edilmişdir.

Əvvəllər hər iki İnstitutda, hazırda isə Kataliz və Qeyri-üzvi kimya İnstitutunda elmi-tədqiqat işlərinin aparılması üçün 21 qrant alınmışdır. QÜFKİ-nin nəzdində olan Mineral Xammalın Kompleks Emalı üzrə Təcrübə İstehsalatlı Xüsusi Konstruktor Texnoloji Büro 32 illik elmi-texniki fəaliyyətinin nəticələrinə görə müxtəlif illərdə Ümumittifaq Xalq Təsərrüfatı Nailiyyətləri Sərgisinin 12 medalına (qızıl, gümüş, bürünc) layiq görülmüş, SSRİ ixtiraçısı döş nişanı ilə təltif edilmiş, 20 ixtira istehsalata tətbiq olunmuşdur. Aparılmış tədqiqat işləri üzrə 220-dən çox müəlliflik şəhadətnaməsi və patent alınmışdır. Müxtəlif sahələr üzrə 2 elmlər doktoru, 25 elmlər namizədi hazırlanmışdır. İnstitut və onun sələfləri Bakıda bir sıra Beynəlxalq və Ümumittifaq konfrans və seminarların keçirilməsinin təşkilatçısı olmuşlar. Aparılan tədqiqatların nəticələri 6500-dən artıq elmi məqalədə, 600 müəlliflik şəhadətnaməsində, 60-dan çox xarici patentdə, 80-dən artıq mo¬no¬qrafiyada öz əksini tapmışdır, 60 elmlər doktoru, 300 elmlər namizədi hazırlanmışdır. Kataliz və Qeyri-üzvi kimya İnstitunda 2003-cü ildən hal-hazıra qədər 1500 məqalə dərc olunmuşdur ki, onlardan 300-ü WEB of Science bazasına daxil olan məqalələrdir. Son 10 ildə 84 Respublika patenti alınmışdır. Həmin illərdə patent almaq üçün təqdim olunmuş 72 ərizədən 50-nə patent və 17 işə müsbət rəy alınmışdır. Hazırda institutda 8 şöbə və bu şöbələrin nəzdində 30 laboratoriya fəaliyyət göstərir. İnstitutda 318 elmi işçi, o cümlədən 4 akademik - Ağadadaş Əliyev, Ramiz Rizayev, Tofiq Nağıyev, Dilqəm Tağıyev, 6 müxbir üzv - Əli Nuriyev, Mübariz Əhmədov, Əjdər Məcidov, Yuriy Litvişkov, Qüdrət Kəlbəliyev, Məhəmməd Babanlı, 37 elmlər doktoru və 157 fəlsəfə doktoru (kimya və texnika üzrə) calışır. Son 5 ildə İnstitutda 5 elmlər doktoru, 30 fəlsəfə doktoru (kimya və texnika üzrə) hazırlanmışdır. Uzun müddət ardıcıl aparılmış elmi-tədqiqat işlərinin nəticəsi dövlət səviyyəsində qiymətləndirilmiş və bu institutların əmək¬daşlarından 1 nəfər Sosialist Əməyi Qəhrəmanı fəxri adına, 1 nəfər «Lenin» mükafatına, 5 nəfər Azərbaycan Dövlət Mükafatına, 1 nəfər SSRİ Lenin Komsomolu mükafatına, 2 nəfər «Lenin», 1 nəfər «Oktyabr İnqilabı», 3 nəfər «Qırmızı Əmək Bayra¬ğı», 5 nəfər «Şərəf Nişanı», 5 nəfər «Şöhrət» ordenlərinə, 5 nəfər «Əməkdar elm xadimi» fəxri adına, Əməkdə fərqləndiyinə görə, «Tərəqqi», Akademik N.S.Kurnakov adına medallara, Azərbaycan Ali Sovetinin və AMEA-nın Fəxri Fərmanlarına və digər mükafatlara layiq görülmüşlər. 2014-cü ildə 1 nəfər Azərbaycan Respublikası Dövlət Mükafatına layiq görülüb. Bu il institut əməkdaşlarının təqdim etdiyi 7 elmi-tədqiqat layihəsi Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Şirkətinin (SOCAR) Elm Fondunun qrantlarına (1 qrant AMEA-nın Geologiya və Geofizika İnstitutu ilə birlikdə) layiq görülmüşdür. İnstitutumuzun Gənc Alimlər və Mütəxəssislər Şurası üzvlərindən 3 nəfəri AMEA RH-nin 28 may Respublika günü ilə əlaqədar (2014) olan qrant müsabiqəsinin 1-ci, 2-ci, 3-cü yerlərinin, ARDNŞ Elm Fondunun maliyyə dəstəyi ilə “Əsrin müqaviləsi”nin 20 illiyi münasibəti ilə AMEA-nın Gənc alimləri arasında keçirilən müsabiqədə 1 nəfər 2-ci, 2 nəfər 3-cü yerin qalibi olmuşlar (2014).

İnstitutunda son illərdə keçirilmiş konfransların materialları 12 kitab şəklində dərc olunmuş, institutda çalışan 9 tanınmış alimin biblioqrafiyası çap edilmişdir.

Monoqrafiyalar, kitablar və dərsliklər[redaktə | əsas redaktə]

  • 1945 - Г.Х.Эфендиев. «Никеленосность ультраосновных пород Азербайджана». Баку. Изд- во АН Азерб. ССР,1945, 53 c.
  • 1951 - Под редакцией Г.Х.Эфендиева. “Бентонитовые глины (Гильаби).Азербайджана”. Баку. Изд-во АН Азерб. ССР. 1951.93 c. В.Ф.Негреев. «Коррозия оборудования нефтяных промыслов». Баку. «Государственное научно-техническое издательство нефтяной и горно-топливной литературы Азерб. Отделение». 277 c.
  • 1952 - Г.Х.Эфендиев. «Минеральные источники Азербайджана». Баку. Изд-во АН Азерб.ССР. 1952. 60 c.
  • 1953 - Г.Х.Эфендиев. «Радиоактивность минеральных вод Азербайджана». Баку.

Изд-во АН Азерб. ССР. 1953. 42 с.H.B.Şahtaxtinski. «Miqdari kimyəvi analiz». (Dərs vsaiti). Bakı. Dövlət elmi-texniki neft və mədən yanacağı ədəbiyyati nəşriyyatının Azərbaycan şöbəsi. 1953.

  • 1957 - Г.Х.Эфендиев. «Гидротермальный рудный комплекс северо-восточной части Малого Кавказа». Баку. Изд-во АН Азерб. ССР. 1957. 342 с.

З.Г.Зульфугаров. «Влияние условий синтеза крекирующих катализаторов на их физико-химические свойства». Баку. Изд-во АН Азерб. ССР .1957. 222 с. З.Г.Зульфугаров. «Исследование физико-химических свойств и отбеливаю¬щей способности глин месторождений Азербайджанской ССР и гумбрина» . Баку. Изд-во АН Азерб. ССР. 1957. 247 с.

  • 1960 - Г.Х.Эфендиев, Э.Н.Алиханов, А.Д.Амиров. «Промышленность Азербайджана за 40 лет». (1920–1960). Баку. Азнефтеиздат. 1960. 135 c.

X.S.Məmmədov. “Kalsium silikatları və hidrosilikatlarının kristallokimyası”. Bakı Azərb.SSR. EA Nəşriyyatı. 1960. 125 s.

  • 1964 - Г.Х.Эфендиев. «Вопросы геохимии радиоактивных элементов нефтяных месторождений». Баку. Изд-во АН Азерб. ССР. 1964. 149 c.

Heydər Əfəndiyev “Nadir elementlər kimyasına giriş”. Bakı. Azərnəşr.1964. 236 s. В.Ф.Негреев “Защита от коррозии морских нефтепромысловых сооружений” Москва. Изд-во Недра.

  • 1965 - М.Ф.Нагиев. «Учение о рециркуляционных процессах в химической технологии». Баку. Азернешр. 1965. 474 с.
  • 1966- Г.Б.Шахтахтинский, Г.А.Асланов. «Арсенатный метод йодометрического опре-деления магния и кальция». Баку. Изд-во АН Азерб. ССР. 1966. 123 c.
  • 1967 - П.Г.Рустамов. «Халькогениды галлия». Баку. Изд-во АН Азерб. ССР. 1967.130 c.
  • 1968 - Г.Б.Шахтахтинский. Попутное извлечение галлия при комплексной переработ-ке алунитов». Баку. Изд-во АН Азерб. ССР. 1968. 67 c.

A.A.Əfəndiyev, Y.V.Pokonova. “Polimerlərin kimyasında və fiziki kimyasında təcrübə metodları”. Azərbaycan Dövlət Nəşriyyat. Bakı. 1968. 152 s. В.Ф.Негреев. «Ингибиторы коррозии в борбе с наводороживанием стали в системе жидкие углеводороды-водные растворы Баку. Изд-во Акад. Наук Азерб.ССР *1968. 101 c.

  • 1970 - M.Ф.Нaгиев. «Теория рециркуляции и повышение оптимальности химических процессов». Москва. Изд-во Наука. 1970. 390 c.
  • 1971 - M.Ф.Нaгиев. «Этюды о химических системах с обратной связью». Москва. Изд-во Наука. 1971. 92 c.
  • 1972 - Г.Б.Шахтахтинский. «Получение алюминиевых солей из бедноалунитизиро- ваных пород загликского месторождения». Баку. Изд-во Элм. 1972. 126 с.С.А.Алиев, Р.М.Касимов. «Парамагнитные свойства органических соединений почв». Баку. Изд-во Элм. 1972. 60 с.
  • 1974 - Г.Б.Шахтахтинский, С.М.Гусейнзаде, Х.С.Халилов. «Попутное извлечение пятиокиси ванадия при комплексной переработке алунитов». Баку. Изд-во Элм. 1974. 90 c.
  • 1978 - M.Ф.Нaгиев. «Химическая рециркуляция». Москва. Изд-во Наука. 1978. 87 c.
  • 1979 - Т.Н.Шахтахтинский, В.И.Кузнецов, З.А.Зайцева. «Создание и развитие учения о рециркуляционных процессах в химической технологии». Баку.1979.138 c.
  • 1981 - X.S.Məmmədov, İ.R.Əmiraslanov, H.N.Nəcəfov, A.A.Mürsəlıyev. «Naxışların yaddaşı». Azərb. Dövlət nəşriyyatı. Bakı. 1981.100 s.

П.Г.Рустамов. «Тройные халькогениды редкоземельных элементов». Баку. Изд-во АН Азерб. ССР. 1981. 226 c. А.Н.Нуриев. “Микроэлементы нефтяных вод и возможности их комплексного извлечения”. Баку. Изд-во Элм. 1981. 148 c.

  • 1985 - Т.Н.Шахтахтинский, М.Ф.Бахманов, Г.И.Келбалиев. «Методы оптимизации процессов химической технологии с программами для ЭВМ». Баку. Элм. 1985. 260 с.
  • 1987 - Х.С.Мамедов, И.Б.Бахтияров. «К кристаллохимии полуторных оксидов РЗЭ». Баку. Изд-во АН Азерб. ССР. 1987. 23 c.
  • 1988 -Т.М.Нагиев. «Химическое сопряжение». Москва. Наука. 1989. 215 c.

Х.С.Мамедов, И.Б.Бахтияров «Структурные аспекты перитектических реакцийБаку. 1988. 57 с. И.Б.Бахтияров, М.М.Аббасов, Э.А.Гейдарова «Методы получения и физико-химические свойства оксисульфидов РЗЭ». Баку. 1988. 44 с.

  • 1989 - Д.Б.Тагиев. «Кристаллические алюмосиликаты в катализе». Баку. Элм. 1989. 222 с.
  • 1992 - Р.Г.Ризаев, Э.А.Мамедов, В.Е.Шейнин и др. «Гетерогенный катализ в произ-водстве ароматический нитрилов». Баку. Элм. 1992. 237 c.

D.B.Tağıyev “Heterogen kataliz neft kimyasında”. Bakı. Elm. 1992. 243 s.

  • 1995 - Г.З.Сулейманов, И.П.Белецкая, Г.К.И.Магомедов. «Производные редкозе-мельных элементов с органическими металкарбонильными лигандами».

Москва. Наука. 1995. 238 c.

  • 1996 -С .Б.Зейналов. «Эфиры алициклического ряда». Баку. Элм. 1996. 220 с.
  • 1997 - A.P.Qurşumov, Ö.M.Əliyev, S.P.Hacıyeva, A.D.Vəliyev, V.Ö.Əliyev. “Soyuq işıq (Qeyri-üzvi lüminoforlar)” Бакı. Еlm. 1997. 218 s.
  • 1999 - Ö.M.Əliyev, S.P.Hacıyeva, V.Ö.Əliyev.”Qeyri-üzvi sintezə rəhbərlik”. Bakı. Universitet nəşriyyatı. 1999. 229 s.
  • 2000 - С.Б.Зейналов, Т.Г.Кязимова, С.К.Шарифова. «Эпихлоргидрин». Баку. Элм. 2000.185 c.
  • 2001 - T.M.Нагиев. «Взаимодействие синхронных реакций в химии и биологии». Баку. Элм. 2001. 403 c.

Д.М.Ганбаров, С.Т.Амиров. «Структурная химия цеолитов». Баку. Элм. 2001. 240 c. Д.С.Аждарова. «Полупроводники на основе халькогенидов марганца». Баку. Чашыоглы. 2001.90 c.

  • 2002 - A.S.Əliyev, F.M.İmanov,D.M.Qənbərov. ”Fiziki-kimya”. Bakı. “Çaşıoglu” nəşriyyatı 2002. 258 s.
  • 2003 - Т.Ф.Магсудова. «Тройные полупроводниковые соединения в системах АIIIBVCVI». Баку. Элм. 2003. 274 c.

Ф.Т.Маhmudov.«Тəbii seolitlər və onların xalq təsərrüfatında tədqiqi». Bakı. Elm. 2003. 87 s. А.К.Рзаева, А.Л.Шабанов, М.М.Асадов. «Новые химико-технологические про¬цессы на основе сопряжения электрохимических и химических реакции». Баку. АГНА. 2003. 132 s.Е.Е.Рамазанова, М.М.Асадов. «Уравнения критического состояния». Баку. Azər¬-baycan Dövlət Neft Akademiyasının mətbəəsi. 2003. 39 c.

  • 2004 - М.И.Заргарова, А.Н.Мамедов, Д.С.Аждарова и др. «Неорганические вещест¬ва, синтезированные и исследованные в Азербайджане». Баку. Элм. 2004. 462 c. E.B.Zeynalov. ”Fullerenlər: alınma üsulları / mayelərdə həllolma məsələləri”.Bakı. Elm. 2004. 96 s.İ.Bəxtiyarlı .”İşıqlı zirvə”. Bakı. Təhsil. 2004.
  • 2006 - Т.Н.Шахтахтинский, Ч.Ш.Ибрагимов, А.И.Бабаев.«Системный анализ процес¬сов разделения и очистки продуктов нефтехимии». Баку. Элм. 2006. 462 c.

A.N.Məmmədov, Z.B.Bağırov, S.Ə.Quliyeva. ”Qeyri molekulyar birləşməli sistemlə¬rin termodinamikası”. Bakı. Elm. 2006. 191 s. A.A.Əfəndiyev, A.M.Məhərrəmov, R.S.Salahova. ”İzahlı fəzavi kimya terminləri”. I kitab. Bakı. Elm 2006. 160 s.

  • 2007 - İ.H.Əliyev, A.Ə.Fərzəliyev,A.Ç.Mirzəyev, N.R.Əhmədova, Ö.M.Əliyev.”Fiziki-kimya analiz praktikumu”. Bakı. Elm. 2007. 227 s.İ.H.Əliyev, Ö.M.Əliyev, A.Ə.Fərzəliyev, A.Ç.Mirzəyev. ”Qeyri-üzvi kimya kursu”.Bakı. Elm. 2007. 525 s.

М.Х.Аннагиев, Н.А.Иманова, С.Г.Алиева, Т.М.Кулиев. «Сорбенты на основе природных цеолитов». Баку. Элм. 2007. 108 c. T.M.Nagiev. “Coherent synchronized oxidation reactions by hydrogen peroxide” Amsterdam, Elsevier, 2007. 325 P.

  • 2008 - М.М.Ахмедов, Э.А.Теймурова. «Переработка высокожелезистых сульфидных свинцовых концентратов». Баку. XXI - YNE. 2008. 252 c.
  • 2009 - R.S.Mahmudov, M.S.Alosmanov, M.B.Qənbərov, M.Ş.Atayev. ”Ekoloji problemlərin mühəndis əsasları” Bakı. «Tİ-MEDİA». 450 s.

Ö.M.Əliyev, V.Ö.Əliyev, S.Bayramova.«Qeyri-üzvi kimya kursu”. Bakı. MBM. 2007. 525 s. Ö.M.Əliyev, V.Ö.Əliyev. «Qeyri-üzvi kimya kursu”. II hissə. Bakı. MBM. 2009. 623 s.

  • 2010 - D.M.Qanbarov.”Fiziki-kimya”. Bakı. MDM. 2010. 301 s.Y.Ə.Əbdüləzimova, A.T.Məmmədov, G.Z.Süleymanov. ”Metalkarbonil birləşməli ov-un¬¬tu materialları”. Bakı. Elm. 2010. 182s.
  • 2011 - Advances in Biomimetcs (INTECH nəşriyyatı, 2011.Vienna, Austria) kitabında «Physico-chemical Peculiarites of Iron Porphyrin-containing electrodes in Catalase and Pereoxidase type Biomimetic Sensors» fəsli akad. T.M.Nağıyevə məxsusdur.
  • 2012 - Q.İ.Kəlbəliyev, G.Z.Süleymanov, Ə.A.Həsənov. «Sənaye tullantı sularının təmizlən-¬¬¬ mə texnologiyasında kütlə mübadiləsi prosesləri». Bakı. Elm. 2010. 182 s. И.Г.Мехдиев, А.Н.Мамедов. «Межфазные явления в металлических и ионных жидкостях». Baki-ZAO “Qoliaf qrup” 2012. 375 s.
  • 2013 - С.Б.Зейналов. «Ароматические кислоты». Баку «Elm və təhsil». 2013. 138 c. Г.И.Келбалиев, Г.З.Сулейманов, С.Р.Расулов, Л.В.Гусейнова. «Массообмен-ные процессы в технологии очистки сточных вод». Москва. Изд-во Спутник. 2013. 343 с. А.Н.Шахвердиев, А.Н.Мамедов, И.Г.Мехдиев, Дж.Т. Сафаров, Е.Хассел. «Теплофизические свойства и термодинамические функции молекулярных и немолекулярных соединений и их растворов». Баку. Элм. 2013. 333 c. Ə.B.Məmmədov, T.N.Süleymanov, A.Q.İsmayılov, Ü.Ə.Məmmədov. «Ekologiya¬dan vəsait» Bakı. 2013. 119 s. Ə.N.Əzizova, X.İ.Həsənov, C.İ.Mirzai “Platinin qarışıqliqandlı kompleksləri”. I cild. Bakı. ”Elm”. 2013.156 s.
  • 2014 - Д.Б.Тагиев, А.Н. Мамедов. «Перспективные направления современной химии». Баку. Элм. 2014. 328 с. Ö.M.Əliyev, R.M.Ağayeva, H.R.Qurbanov. “Nadir elementlərin kimyası”. Bakı. Elm. 2014. 428 s. Elza Salakhova “The electrochemical production of thin films of rhenium chalcogenides”. Lap Lambert Academic Publishing. 2014. 101 P. А.Б.Мамедов. «Физико-химические и каталитические свойства цеолитсодержа-¬ щих катализаторов (ЦСК) крекинга на основе металлсиликатных мат-риц». Баку. Элм. 2014.162 с. Г.И.Келбалиев, С.Р.Расулов». Гидродинамика и массоперенос в дисперсных средах». Санкт-Петербург. Химиздат. 2014. 567 с. E.B.Zeynalov “Anticatalysts of hermooxidative degradation of polymeric materials”. Baku. Elm. 2014. 160 P.

D.B.Tağıyev, H.M.Əlimərdanov, S.İ.Abasov “Kinetika və kataliz”. Bakı. Elm. 2014. 616 s.

  • 2015 - А.Мамедов. «Термодинамика систем с немолекулярными соединениями». Расчет и аппроксимация термодинамических функций и фазовых диаграмм. LAP LAMBERT Academic Publishing. 2015. 115 c. Toplayanı V.Qasımov “Tükənməzlik” AMEA-nın müxbir üzvü Xudu Məmmədova həsr olunmuş məqalələr və xatirələr toplusu”. Bakı. Elm. 2015. 218 c. Dilqəm Tagıyev, Asif Məmmədov. ”Tək atomlardan supramolekulyar kimyaya”. Bakı. Elm. 2015. 315 s.

Г.И.Келбалиев, С.Р.Расулов, А.Г.Рзаев. “Нефтяная гидродинамика”. Москва. 2015. 360 с. И.Мамедъярова, Д.Селимханова, Е.Акберов. «Азотсодержащие органи¬чес¬кие соединения как ингибиторы коррозии стали». Германия. LAP Lambert Academic Publishing. 2015. 51 с. Babanlı M.B., Ilyaslı T.M.,Sadıqov F.M.,Yusibov Y.Ə. Fiziki-kimyəvi analizin əsasları. Bakı, Azərbaycan nəşr., 2015, 248 s. Саадат Мамедова. «Диффузионные покрытия и ПАВ для защиты от коррозии стальных изделий» LAP LAMBERT Academic Publishing. 2015. 99 с.

  • 2016 - Изида Маммедьярова, Дильшад Селимханова. «Коррозия стали в средах электролитуглеводород и защита ингибиторами» LAP LAMBERT Academic Publishing. 2016. 138 с.

Təltiflər və mükafatlar[redaktə | əsas redaktə]

  • 2015 - Q.İ.Kəlbəliyev - Azərbaycan Respublikasının "Şöhrət" ordeni

M.K.Munşiyeva - “Tərəqqi” medalı

  • 2014 - T.M.Nağıyev- Azərbaycan Respublikası Dövlət Mükafatı (“Hidrogen peroksidlə kohe­rent-sinxronlaşmış oksidləşmə reaksiyaları” (ingilis dilində,Amsterdam) monografi­yasına görə).
  • 2010 - D. B.Tağıyev – “Tərəqqi” medalı.
  • 2005 - T.N.Şahtaxtinski -80 illik yubileyi ilə əlaqədar Azərbaycan Respublikasının "İstiqlal” ordeni.M.M.Əhmədov– Azərbaycan Respublikasının "Şöhrət" ordeni. Ə.N.Nuriyev – “Əməkdar Elm Xadimi”fəxri adı. Ə.Ə.Məcidov - "Şöhrət" ordeni. M.X. Ənnağıyev-“Tərəqqi” medalı.
  • 2004 - T.M.Nağıyev -Azərbaycan Respublikasının "Şöhrət" ordeni.
  • 2002 - T.N.Şahtaxtinski - Gürcüstan EA-nın xarici üzvü.
  • 2001 - T. N.Şahtaxtinski - Azərbaycan Respublikasının “Şöhrət ordeni”.
  • 2000 - T.N. Şahtaxtinski - Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin Fəxri Fərmanı. D.B.Tağıyev –Azərbaycan Respublikasının “Əməkdar Müəllimi” fəxri adı.
  • 1999 - R.M.Qasımov - «SSRİ ixtiraçısı», V.İ.Lenin 100-illiyi medalı, SSRİ Xalq Təsərrüfatı Nailiyyətləri Sərgisinin gümüş və 2 bürünc medalları, Budapeştdə keçirilmiş Beynəlxalq sərginin diplom və medalı, Respublika Kimya Cəmiy­yətinin 1-ci dərəcəli diplomu. Beynəlxalq Mühəndis Akademiyasının üzvü.
  • 1996 - A.M.Əliyev - Azərbaycan Ali Sovetinin Fəxri Fərmanı.

T.M.Nağıyev - Azərbaycan Ali Sovetinin Fəxri Fərmanı.

  • 1995 - R.M. Qasımov -Nyu-York Elmlər Akademiyasının üzvü.
  • 1995 - R.M. Qasımov -Nyu-York Elmlər Akademiyasının üzvü.
  • 1993 - F.M. Sadıqov - Azərbaycan Respublikasının “Əməkdar Mühəndisi” fəxri adı.
  • 1991 - T.N.Şahtaxtinski - Azərbaycanın "Əməkdar Elm Xadimi” fəxri adı.

X.S.Məmmədov – Azərbaycan “Bilik” Maarifçilik Cəmiyyəti Xudu Məmmədov adına mükafat təsis etmişdir.

  • 1988 - Z.H. Zülfüqarov- «SSRİ Silahlı qüvvələrinin 70 illiyi» medalı.
  • 1987 - T.M.Nağıyev - Böyük Oktyabr Sosialist İnqilabının 70 illiyi münasibəti ilə Sov.İKP MK, SSRİ Nazirlər Kabinetinin,SPB ÜM və MK LKGİ tərəfindən verilmiş “Fəxri Fərmanı”.

M.M.Əhmədov -Oktyabr Sosialist İnqilabının 70 illiyi ilə əlaqədar Fəxri Fərman. Z.H.Zülfüqarov-“Azərbaycanda milyard ton neftin hasilatı” və “50 il partiyada” nişanları. X.S.Məmmədov – Azərbaycan SSR Ali Sovetinin Fəxri Fərmanı.

  • 1986- Ə.Ə.Məcidov- "Əməkdə fədakarlığa görə" medalı;

F.M.Sadıqov -«Qırmızı Əmək Bayrağı» ordeni. D.B.Tağıyev – “Əməkdə fərqləndiyinə görə” medalı. T.N.Şahtaxtinski - “Xalqlar dostluğu” ordeni. X.S.Məmmədov- “Qırmızı Əmək Bayrağı” ordeni.

  • 1985 - F.M.Sadıqov - «Əmək veteranı» medalı.

M.İ.Zarqarova - “Akademik N.S.Kurnakov” adına medalı. P.H.Rüstəmov - “Akademik N.S.Kurnakov” adına medalı. T.N.Şahtaxtinski - Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin “Fəxri Fərmanı”. Z.H.Zülfüqarov - «2-ci dərəcə Vətən müharibəsi» ordeni. Z.H.Zülfüqarov- «1941-1945-ci illərdə qələbənin 40 illiyi» medalı.

  • 1983 - D.B.Tağıyev – SSRİ Lenin Komsomolu Mükafatı laureatı (“Neft Kimyası və Kimya sənayesində geniş istifadə olunan oksigen tərkibli birləşmələr, monomerlər və reaktivlərin alınmasının elmi əsaslarının və yeni texnologiyasının işlənib hazırlanması”na görə).
  • 1980 - F.M.Sadıqov –“Azərbaycan SSR Dövlət Mükafatı” ( Bakı, digər neftlər və qaz kondensatlarının benzin fraksiyalarının riforming ilə benzolun alınma prosesinin yaxşılaşdırılması yolları, tədqiqi, sənayedə tətbiqinə görə).

T.N.Şahtaxtinski - “Şərəf nişani” ordeni. M.Ə.Məmmədyarov, N.Ə.Nuriyev və başqaları – “Azərbaycan SSR Dövlət Mükafatı” laureatı (Mineral suyataqlarından sənaye üçün karbohidrogen qazı istehsalının texnologiyasının işlənib hazırlanması və respublikanın xalq təsərrüfatında tətbiqi işinə görə) .

  • 1979 - R.H.Rizayev‑ Azərbaycan SSR Ali Sovetinin Fəxri Fərmanı.

Ə.Ə.Məcidov ‑ SSRİ Neft Kimya Sənayesi Nazirliyinin Fəxri Fərmanı. İ.M.Orucova ”Lenin” ordeni. İ.M.Orucova ” Oktyabr İnqilabı” ordeni.

  • 1978 - P.Rzazadə,T.Qurbanov, Z.H. Zülfüqarov və başqaları - “Azərbaycan Dövlət Mükafatı” laureatı (Yerli xammal əsasında mikroelementlərlə zənginləşdirilmiş yeni bor- superfosfat gübrəsi alınmasının texnologiyası işinə görə).

Z.H.Zülfüqarov - «IX beşillik zərbəçisi» tərifnaməsi.

  • 1977 - H.B.Şahtaxtinski-«Əmək veteranı» medalı.

Z.H. Zülfüqarov- «Əmək veteranı» medalı.

  • 1976 - Z.H.Zülfüqarov- «SSRİ Xalq Təsərrüfatının Nailiyyətləri sərgisinin» gümüş medalı.
  • 1975 - Z.H.Zülfüqarov- «1941-1945-ci ildə qələbənin 30 illiyi» medalı.
  • 1974 - Z.H.Zülfüqarov - Aərbaycan SSR Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin Fərmanı ilə “Azərbaycan SSR-in Əməkdar Elm Xadimi” fəxri adı.

H.B.Şahtaxtinski -«Azərbaycan Əməkdar Elm Xadimi» fəxri adı. T.M.Nağıyev -Azərbaycan Mərkəzi Komitəsi Lenin Komsomolu Gənclər İttifaqının Fəxri Fərmanı.

  • 1971 - H.B.Şahtaxtinski -«Oktyabr İnqilabı» ordeni.
  • 1970 - M.F.Nağıyev "Şərəfli əməyə görə" yubiley medalı.

F.M. Sadıqov- «Fədakar əməyə görə» medalı T.N.Şahtaxtinski - “Şərəfli əməyə görə” yubiley medalı. T.M.Nağıyev - "Şərəfli əməyə görə" yubiley medalı. R.H. Rizayev - "Şərəfli əməyə görə" yubiley medalı. H.B.Şahtaxtinski-V.İ.Leninin anadan olmasının 100-illiyi münasibəti ilə «Rəşadətli əməyə görə» yubiley medalı. Z.H.Zülfüqarov-V.İ.Leninin anadan olmasının 100-illiyi münasibəti ilə «Fədakar əməyə görə» yubiley medalı. İ.M.Orucova – “Azərbaycan Dövlət Mükafatı” laureatı(“Bakı neftindən istehsal edilən motor yağları üçün bir sıra effektli aşqarların və onların kompozisiyalarının işlənib hazırlanması və sənayedə tətbiq edilməsi” üçün).

  • 1969 - M.F. Nağıyev - “Lenin”ordeni və“ Oraq və Çəkic” qızıl medalı ilə birlikdə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adı (“Sovet elminin inkişafındakı xidmətləri”nə görə).
  • 1967 - X.S.Məmmədov – “Şərəf nişanı” ordeni.
  • 1966 - V.F.Neqreyev – Xalq Təsərrüfatı Nailiyyətləri sərgisinin “Gümüş” medalı.
  • 1965 - M.M.Əhmədov- “1941-1945 illərin Böyük Vətən Müharibəsi qələbəsinin 20 illik yubileyi” medalı.

Z.H. Zülfüqarov - «1941-1945-ci ildə qələbənin 20 illiyi» medalı.

  • 1964 - İ.M.Orucova – Azərbaycan SSR “Əməkdar elm və texnika xadimi”fəxri adı. Sonrakı illərdə o, “Lenin”, “Oktyabr İnqilabı”, “Qırmızı Əmək Bayrağı”, “ Şərəf nişanı” ordenləri ilə təltif olunmuşdur.
  • 1963 - V.F.Neqreyev –Azərbaycan SSR “Əməkdar elm və texnika xadimi”fəxri adı.
  • 1961 - V.F.Neqreyev - “Lenin” mükafatı laureatı (Metal və neft-mədən avadanlığının korroziyadan mühafizəsi işinə görə).

V. F.Neqreyev –Xalq Təsərrüfatı Nailiyyətləri sərgisinin “Qızıl” medalı.

  • 1960 - H. X.Əfəndiyev- Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin qərarı ilə “Fəxri Fərman”.
  • 1956 - M.F.Nağıyev - Azərbaycan SSR-nin “Əmək­dar Elm Xadimi” fəxri adı.
  • 1952 - H.Z. Zülfüqarov - «Əmək rəşadətinə görə» medalı.

V. F.Neqreyev – SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin qərarı ilə “ Lenin” ordeni.

  • 1951 - V. F.Neqreyev – Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin qərarı ilə “Qırmızı Əmək Bayrağı” ordeni.

H.X.Əfəndiyev - SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin qərarı ilə SSRİ EA 220-ci illik yubileyi ilə əlaqədar olaraq 2-ci dəfə “Şərəf nişanı” ordeni.

  • 1948 - M. F.Nağıyev - “Qır­mızı Əmək Bayrağı” ordeni.
  • 1946 - M. F. Nağıyev – Azərbaycan SSR Ali Sovetinin “Fəxri Fər­manı”.

V. F.Neqreyev - SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin qərarı ilə «1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində rəşadətli əməyə görə» medalı. H. X. Əfəndiyev SSRİ -Ali Soveti Rəyasət Heyətinin qərarı ilə «1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində rəşadətli əməyə görə» medalı. İ.M.Orucova – SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin qərarı ilə «1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində rəşadətli əməyə görə» medalı.

  • 1945 - M.F.Nağıyev – Azərbaycan SSR Ali Sovetinin “Fəxri Fər­manı”.

M.F.Nağıyev - «1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində rəşadətli əməyə görə» medalı. H. B. Şahtaxtinski - «1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində rəşadətli əməyə görə» medalı. Z.H. Zülfüqarov - «Böyük Vətən müharibəsində Almaniyanın üzərində qələbəyə görə». H. X. Əfəndiyev – SSRi Ali Soveti Rəyasət Heyətinin qərarı ilə “ Şərəf nişanı” ordeni, “Qafqazın müdafiəsi”medalı.

  • 1944 - Z. H. Zülfüqarov - «Qafqazın müdafiəsi» medalı.

V.F. Neqreyev – SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin qərarı ilə “Qafqazın müdafiəsi” medalı.

  • 1943 - V. F. Neqreyev - SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin qərarı ilə “Şərəf nişanı” ordeni.
  • 1940 - M. F. Nağıyev – Azərbaycan SSR Ali Sovetinin “Fəxri Fər­manı”.
  • 1936 - K.A.Krasuski –Azərbaycan SSR “Əməkdar Elm Xadimi”fəxri adı.

QEYRİ-ÜZVİ MADDƏLƏRİN TERMODİNAMİKASI Kimya elmləri doktoru, professor Asif Məmmədov Öncədən verilmiş xassələrə malik qeyri-üzvi maddələrin alınma şəraitinin təyin edilməsi üçün onların termodinamiki parametrləri haqqında məlumat mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycanda qeyri-üzvi maddələrin tədqiqatı 1950-ci illərdən Fizika İnstitutunda yarımkeçirici maddələrin və onların əsasında bərk məhlulların tədqiqi ilə başlanmışdır. Çoxlu sayda iki və üç komponentli sulfid, selenid,tellurid, arsenid, fosfid və s. birləşməlırin və onların əsasındakı fazaların əmələgəlmə termodinamiki funksiyaları Azərbaycan alimləri tərəfindən kalorimetriya (Kamil Şərifov 1919-1972; Qüdrət Məmmədov 1934; Saleh Hacıyev 1021-2013; Kamal Qaraşarlı 1930-1983 ) buxar təzyiqinin ölçülməsi (Əlihüseyn Quliyev 1929-1999; Sərdar Hacıyev 1940), elektrik hərəkət qüvvəsi üsulları ilə (Almuq Abbasov 1932; Asif Məmmədov 1947; Məhəmməd Babanlı 1952; Mirsəlim Əsədov 1953) təyin edilmiş və məlumat kitablarına daxil edilmişdir. AMEA-nın Qeyri-üzvi və Fiziki-kimya İnstitutunda (İndiki Kataliz və Qeyri-üzvi Kimya İnstitutu) qeyri-üzvi maddələrin termodinamiki tədqiqi 1980-ci illərdə Asif Məmmədov və Mirsəlim Əsədov tərəfindən inkişaf etdirilmişdir. 1986-cı ildə Institutda Asif Məmmədovun rəhbərliyi altında “Qeyri-üzvi maddələrin termodinamikası” laboratoriyası yaradılmışdır. İnstitutun əməkdaşları Asif Məmmədov 1990-cı ildə, Mirsəlim Əsədov 1990-cı ildə və İsmayıl Mehdiyev 2009-cu ildə qeyri-üzvi maddələrin termodinamikası mövzusunda müvəffəqiyyətlə doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişlər. İsmayıl Mehdiyev qısa elmi fəaliyyətləri dövründə (1962–2013) səth hadisələrinin termodinamikası sahəsində maraqlı elmi nəticələr almışdır. O, Azərbaycanda ilk dəfə olaraq ion mayeləri və metal ərintilərinin səthində baş verən fiziki-kimyəvi hadisələri tədqiq etmişdir.Bu işlər NATO-nun DFG–FNZ (Deutsche Forschungs Gemeinschaft– Funk¬ti¬onal ¬Nanostruktur Zentrum elmi proqramı əsasında Almaniyanın Karlsurue Texniki Universitetində müvəffəqiyyətlə davam etdirilmiş və [Мехдиев И.Г., Мамедов А.Н. Межфазные явления в метал¬лических и ионных жидкостях. Баку,2012.375с.] monoqrafiyasında ümumiləşdirilmişdir. Asif Məmmədov,İsmayıl Mehdiyev, Azərbaycan Texniki Universitetinin kafedra müdiri Astan Şahverdiyev, Almaniya Rostok Universitetinin Texniki Termodinamika İnstitunun əməkdaşları Egen Xassel və həmyerlimiz Cavid Səfərov molekulyar və qeyri-molekulyar quruluşlu qeyri-üzvi maddələrin və ion mayelərinin termodinamikasına həsr olunmuş monoqrafiyanın müəllifləridir [А.Н.Шахвердиев, И.Г.Мехдиев, А.Н. Мамедов , Дж.Сафаров, Е.Хассел. Теплофизические свойства и термодинамические функции молекулярных и немолекулярных соединений и их растворов. Баку, «Элм»,2013, 313 с]. Qeyri-üzvi maddələrin termodinamiki tədqiqinə aid İnstitutda aparılan işləri aşağıdakı istiqamətlərə bölmək olar: 1.Təcrübi üsullarla hallogenid, oksihallogenid və s. Qeyri-üzvi maddələrin entropiya, entalpiya və Gibbs sərbəst enerjisinin təyini, bu məlumatın qeyri-üzvi maddələrin alınma şəraitinin, termodinamiki davamlılığının təyinində, faza tarazlığının yuxarı temperatur sahəsinin hesablanmasında istifadə olunması. 2.Birləşmələrin və bərk məhlulların termodinamiki funksiyalarının və faza diaqramlarının hesablanması və modelləşdirilməsi üsullarının inkişaf etdirilməsi. İndiyə qədər aparılan elmi-tədqiqat işlərində Tl-In(Ga)-Sb, Tl-In(Ga)-Bi, Cd-Pb-Sn, Cd-Pb-Sn-Bi sistemlərinin xəlitələrinin səthi və həcmi termodinamiki xassələri təyin edilmiş və məlumat kitablarına daxil edilmişdir. Birləşmələrin istilik tutumunun Debay kvant üsulu, entropiyanın inkrement üsulu ilə hesablanma üsulu inkişaf etdirilmişdir. S2-, Sе2- , Те2-, O2-, Ga2+ , Ga2+, In2+, In3+ , Тl1+, Ln2+ , Ln2+ və s. ionların entropiya inkrementinin dəqiq qiymətləri müəyyən edilmişdir [A.N. Məmmədov və başq. Qeyri-molekulyar birləşmələrin termodinamikası. Bakı. Elm. 2006. 192 s]. Kvant təsəvvürlərinə əsaslanan Istmen tənliyi üç və dörd komponentli birləşmələrin entropiyasını hesablamaq üçün inkişaf etdirilmişdir S =0,75 nR

Dəqiqiliyi təcrübə xətasına yaxın olan tənliklər vasitəsi ilə S , S , H , G -in qiymətləri La2O2S, Y2O2S, EuNdGa3S7, NdGaS3, Nd6Ga10/3S14, GdSBTe3, GdBiTe3, EuLа2S4, ЕuGа4S7, ЕuGа2S4, Lа6Gа10/3S14, LаGаS3, ЕuLаGа3S7 birləşmələri və s. çətin tətbiq edilən maddələr üçün qiymətləndirilmişdir. Azərbaycanda sintez olunmuş birləşmələrin əmələ gəlmə termodinamiki və standart termodinamiki funksiyaları iri həcmli [М.И.Заргарова, А.Н.Мамедов, Д.С.Аждарова и др. Неоргани¬ческие вещества, синтезированные и исследованные в Азербай-джане. Справочник. Баку, Элм, 2004. 463 с.] məlumat kitabında sistemləşdirilmişdir.

Bərk məhlulların tərkibi, temperaturu, termodinamiki funksiyaları (∆Н, ∆S) və bərk məhlulların kristallaşmanın kinetik (к) parametrlərini əlaqələndirən tənlik alınmış və konkret sistemlərdə tətbiq olunmuşdur;

Kvazibinar sistemlərin (AmBn)1-x(ApCq)x bərk məhlullarının Gibbs enerjisinin temperatur və qatılıqdan asılılığı qeyri-molekulyar məhlulların konfiqurasion entropiya modeli əsasında daha dəqiq ifadə edilmişdir:

Bu və digər tənliklər sistemi iki və çoxkomponentli qeyri-üzvi fazaların faza diaqramlarının likvidus və solidus səthlərini, bərk məhlulların sərhədlərini, qeyri-tarazlıq proseslərinin kinetik və deformasiya parametrlərini və heterogen kristallaşma proseslərini idarə etmək üçün istifadə olunmuşdur. Bu tənliklərin analitik həlləri 3 komponentli sistemlərin likvidus və solidus səthlərini 3D modelləşdirməyə və kompüter vizuallaşdırmağa imkan vermişdir:

Qeyri-üzvi maddələrin termodinamiki tədqiqi AMEA-nın müxbir üzvü Məhəmməd Babanlı İnstitutumuza gəldikdən sonra daha sürətlə inkişaf etməyə başlamışdır. Onun rəhbərlik etdiyi şöbədə 2015-cü ildə “Funksional qeyri-üzvi maddələrin termodinmaikası” laboratoriyası yaradılmışdır. Termodinamiki tədqiqatlar Məhəmməd Babanlının rəhbərliyi altında 2015-ci ildə yaradılmış “Kvant kompütinqi və spinelektronikanın perspektiv materialları” İspaniya –Azərbaycan Beynəlxalq laboratoriyanın fəaliyyətində geniş yer tutur. Qeyri-üzvi maddələrin termodinamiki tədqiqatlarının nəticələri ABŞ, İngiltərə, Fransa, Yaponiya, Almaniya, İtaliya, Rusiya, Avstriya, Meksika və s. ölkələrdə keçirilmiş Beynəlxalq konfransların toplularında, nüfuzlu Beynəlxalq jurnallar: Termochim. Acta, High Temperatures–High Pressures, Mater. Chem. Phys., Int. Research Journal Pure and Appl. Chem., Cambridge Journals MRS, J.Appl.Fund. Research, Z. für Anorg. und Allg. Chemie. American Chemical Science Journal, Russian Journal of Electrochemistry, J.Inorganic Chemistry, Journal of Alloys and Compounds, Calphad, International Journal of Materials Research, Zeitschrift für Metallkunde və s. çap olunmuşdur.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]