Kataliz və Qeyri-Üzvi Kimya İnstitutu

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Vikipediya Bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediya kömək edə bilərsiniz.
Əgər mümkündürsə, daha dəqiq bir şablondan istifadə edin.
Bu məqalə sonuncu dəfə Verman1 tərəfindən redaktə olundu. 55 gün əvvəl. (Yenilə)
Picto infobox université.png
Kataliz və Qeyri Üzvi kimya İnstitutu
Akademik M.Nağıyev adına Kataliz və Qeyri-Üzvi Kimya İnstitutu.jpg
Əsası qoyulub 1935
Direktor Dilqəm Tagıyev
Şəhər Bakı
Ölkə Flag of Azerbaijan.svg Azərbaycan
kqkiamea.az

Kataliz və Qeyri-Üzvi Kimya İnstitutu[1] və ya qısaca KQKİ — 1935-ci ildə SSRİ Elmlər Akademiyasının yeni təsis edilmiş Azərbaycan filialının tərkibindəki kimya və tətbiqi kimya bölmələri əsasında yaradılmışdir.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Kimya İnstitutu 1935-ci ildə SSRİ Elmlər Akademiyasının yeni təsis edilmiş Azərbaycan filialının tərkibindəki kimya və tətbiqi kimya bölmələri əsasında yaradılmışdır. Hələ 1929-cu ildə Azərbaycana dəvət olunmuş SSRİ EA-nın müxbir üzvü Konstantin Krasuski Kimya İnstitutun təşkilatçısı və ilk direktoru olmuşdur. Sonralar İnstituta SSRİ EA Azərbaycan filialının professoru Məmmədəmin Əfəndi (1937–1941), professor Şıxbala Əliyev (1941–1943), Azərbaycan EA-nın müxbir üzvü Şamxal Məmmədov(1943–1949), Azərbaycan EA-nın müxbir üzvü Heydər Əfəndiyev (1949–1967), akademik İzzət Orucova (1967–1971), Azərbaycan EA-nın müxbir üzvü Zülfüqar Zülfüqarov (1971–1983) rəhbərlik etmiş, 1983-1985-ci illərdə Azərbaycan EA-nın müxbür üzvü Telman Qurbanov direktor vəzifəsini icra etmiş, 1985-ci ildən 2002-ci ilə qədər İnstitutun direktoru akademik Ramiz Rizayev olmuşdur.

1965-ci ildə SSRİ EA Rəyasət Heyətinin və Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin qərarı ilə Kimya İnstitutu Azərbaycan EA Qeyri-Üzvi və Fiziki-Kimya İnstitutu adlandırılmışdır.

İnstitutda SSRİ EA-nın müxbir üzvləri Simon Roqinski, Viktor Qutırya, akademiklər Murtuza Nağıyev, Həbibulla Şah­taxtinski, Soltan Mehdiyev, Bahadur Zey­nalov, Azər­bay­can SSR EA-nın müxbir üzvləri Məmməd Mövsümza­də, Bilal Da­da­şov, Vsevolod Neqreyev və s. görkəmli alimlər işləmişlər. Sonralar İnstitutda akademik Ramiz Rizayev, müxbir üzvlərdən Zülfüqar Zülfüqarov, Telman Qurba­nov, Xudu Məm­mədov, Paşa Rüstəmov, Əli Nuriyev, Əjdər Məcidov, Mübariz Əhmə­dov, Yuriy Litvişkov və b. aparılan elmi tədqiqatları müvəffəqiyyətlə inkişaf etdir­miş və Institut respublikadan kənarda tanınan elmi mərkəzə çevrilmişdir.

Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə Azərbaycan EA Rəyasət Heyətinin 7 iyul 1972-ci il tarixli qərarı əsasında Azərbaycan EA Qeyri-Üzvi və Fiziki-Kimya İnstitutunun strukturu kimi fəaliyyət göstərən Naxçıvan Regional Elmi Mərkəzi yaradılmışdır. Bu mərkəzin əsas vəzifəsi Naxçıvan Muxtar Respublikasının təbii xammal ehtiyatlarının kompleks şəklində öyrənilməsi və səmərəli istifadə olunmasının elmi əsaslarının işlənib hazırlanması idi. Elmi mərkəzə müxtəlif illərdə akademiklər Toğrul Şahtaxtinski, Məhərrəm Məmmədyarov, müxbir üzvlər Telman Qurbanov, Əli Nuriyev və başqaları rəhbərlik etmişlər. Sonralar Naxçıvan Regional Elmi Mərkəzi elmin inkişafını daim diqqət mərkəzində saxlayan ölkə başçısının 7 avqust 2002-ci il tarixli sərəncamı ilə təşkil edilmiş AMEA Naxçıvan bölməsinin tərkibində öz fəaliyyətini davam etdirmişdir. 1981-ci ildə Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin 22 iyun 322 saylı sərəncamı ilə Qeyri-Üzvi və Fiziki-Kimya İnstitutunun nəzdində Mineral Xammalın Emalı üzrə Təcrübi İstehsalatlı Xüsusi Konstruktor Texnoloji Büro yaradıldı. Təşkilatın elmi-texinki fəaliyyətinin əsas istiqamətlərini mineral və təbii xammalın emalı, sənayedə istifadə üçün yeni növ maddə və materialların alınma texnologiyalarının işlənməsi, istehsalı təşkil ediləcək proseslərin layihə-konstruktor və normativ texniki sənədlərinin hasırlanması, yeni texnoloji proseslərin təcrübi və təcrübi-sənaye miqyasında istehsala tətbiqi təşkil edirdi.

1965-ci ildə Neft-Kimya Prosesləri İnstitutunda akademik Murtuza Nağıyevin rəhbərliyi altında fəaliyyət göstərən Nəzəri Problemlər Bölməsi əsasında Azərbaycan EA Kimya Texnologiyasının Nəzəri Problemləri İnstitutu (KTNPİ) yaradıldı. KTNPİ-nin yaradıcısı və ilk direktoru akademik Murtuza Nağıyev 1975-ci ilə qədər bu instituta rəhbərlik etmişdir. Keçmiş SSRİ-də analoqu olmayan KTNPİ kimyanın mühüm sahələrindən biri olan kimya texnologiyasının problemlərinin həlli istiqamətində tədqiqatlar aparan yeganə institut idi.

1991-ci ildə Azərbaycan EA Rəyasət Heyəti və Kimya Elmləri Bölməsinin təqdimatı əsasında Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin qərarı ilə İnstituta akademik Murtuza Nağıyevin adı verilmişdir (11.01.91 il 16 №-li qərar). x3 1975-2002-ci illərdə İnstitutun direktoru akademik Toğrul Şahtaxtinski olmuşdur. Kimya Texnologiyasının Nəzəri Problemləri İnstitutunun əsas elmi istiqaməti kimya-texnoloji sistemlərin modelləşdirilmə və optimallaş­dırılma üsullarının, prinsipcə yeni reaksiya və texnoloji sistemlərin, o cümlədən, katalitik proseslərin optimal layihələşdirilməsinin elmi əsaslarının yaradılması olmuşdur. İnstitutda kimya texnologiyasının resirkulyasiya prosesləri nəzəriyyəsinin yaradıcısı olan akademik Murtuza Nağıyev və onun əməkdaşları – akademiklər Toğrul Şahtaxtinski, Ağadadaş Əliyev, Tofiq Nağıyev, Ayaz Əfəndiyev, müxbir üzv Qüdrət Kəlbəliyev kimi tanınmış alimlər fəaliyyət göstərmişlər. 2002-ci ildə Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 21.05.02 il qərarı əsasında Azərbaycan MEA Qeyri-Üzvi və Fiziki Kimya və Kimya Texnologiyasının Nəzəri Problemləri İnstitutlarının bazasında Kimya Problemləri İnstitutu yaradılmışdır. İnstitutun direktoru vəzifəsinə , akademik Toğrul Şahtaxtinski seçilmiş və 2010-cu ilədək həmin vəzifədə çalışmışdır. Ondan sonra 2014-cü ilədək direktor vəzifəsində akademik Ağadaş Əliyev çalışmış, 2014-cü ildə isə direktor vəzifəsinə akademik Dilqəm Tağıyev təyin edilmişdir. 2014-cü ilin aprel ayında Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 15.04.14 il 104№ -li və AMEA-nın Rəyasət Heyətinin 17 sentyabr 2014-cü il 14/8 №-li tarixli qərarına əsasən İnstitutun adı dəyişdirilərək akademik M.Nağıyev adına Kataliz və Qeyri-Üzvi Kimya İnstitutu adlandırılmışdır.

Rəhbərlik[redaktə | əsas redaktə]

Dilqəm Tağıyev 1950-ci il yanvarın 6-da Kəlbəcər rayonunda anadan olmuşdur. 1966-cı ildə Azər­baycan Dövlət Universitetinin (indiki BDU) Kimya fakültəsinə qəbul olunmuşdur. İlk elmi işlərini tələbəlik illərində çap etdirmişdir. Dilqəm Tağıyev Azərbaycan Dövlət Universitetini 1971-ci ildə fərqlənmə diplomu ilə bitirərək Moskvada SSRİ EA Üzvi Kimya İnstitutunun aspiranturasına daxil olmuş və SSRİ EA-nın həqiqi üzvü, görkəmli kimyaçı alim H.M.Minaçovun rəhbərliyi ilə seolitlər üzərində hidrogenləşmiş kataliz sahəsində prioritet tədqiqatlar aparmışdır. SSRİ EA Üzvi Kimya İnstitutunun Elmi Şurasında müvəffəqiyyətlə fəlsəfə doktoru (1975) və elmlər doktoru (1984) dissertasiyalarını müdafiə etmişdir. 1990-cı ildə professor elmi adını almışdır. 1974-cü ildən Azərbaycan EA Qeyri-üzvi və Fiziki Kimya İnstitutunda (indiki Kataliz və Qeyri-üzvi Kimya İnstitutu) mühəndis, kiçik və baş elmi işçi, qrup rəhbəri və laboratoriya müdiri vəzifələrində çalışmışdır. 1986-1991-ci illərdə elmi işlər üzrə direktor müavini olmuş, 1990-cı ildə “Seolit” Sahələrarası Elmi Texniki Kompleksin baş direktoru təyin edilmişdir. x3 Dilqəm Tağıyev 1991-ci ildə Azərbaycan Tibb Universitetinin Ümumi kimya kafedrasının professoru, 1993-cü ildə əczaçılıq fakültəsinin dekanı, 1995-ci ildə isə Biofiziki və bioüzvi kimya kafedrasının müdiri seçilmişdir. 1999-cu ildən Azərbaycan MEA Neft-Kimya Prosesləri İnstitutunun rəhbərliyinin dəvəti ilə həm də “Heterogen kataliz” laboratoriyasına rəhbərlik etmişdir. O, 2007-ci ildə Azərbaycan MEA-nın müxbir üzvü seçilmiş, 2010-cu ildə Respublika Elmi Tədqiqatlarının Təşkili və Əlaqələndirmə Şurasının “Kataliz“ Elmi İstiqaməti üzrə Problem Şurasının sədri təyin edilmişdir. Dilqəm Tağıyev 2013-cü ilin aprel ayında Azərbaycan MEA-nin ümumi yıgıncagının qərarına əsasən AMEA Rəyasət Heyətinin üzvü və Kimya Elmləri Bölməsinin akademik-katıbı vəzifəsinə təyin edilmişdir. 2014-cü ildə “Kimyəvi kinetika və kataliz” ixtisası üzrə AMEA-nın həqiqi üzvü və Kataliz və Qeyri-üzvi Kimya İnstitunun direktoru seçilmişdir. Akademik Dilqəm Tağıyev kimya və neft-kimya prosesləri üçün yeni və səmərəli katalizatorların yaradılması və tədqiqi sahəsində tanınmış mütəxəssisdir. O, ilk dəfə olaraq tərkibində keçid elementləri olmayan seolitlərin, oksidləşmə-reduksiya tipli reaksiyalar üçün qeyri-ənənəvi olan katalizatorların, hidrogenləşmə, hidroizomerləşmə və oksidehidrogenləşmə reaksiyalarında yüksək aktivliyini müəyyən etmiş və bununla da yeni nəsil hidrogenləşmə katalizatorlarının hazırlanmasının əsası qoyulmuşdur. Seolitlər üzərində alkilnaftenlərin əvvəllər məlum olmayan çevrilmələrini aşkara çıxararaq onlara oksidehidrodisproporsionallaşma və oksidehidroizomerləşmə reaksiyaları adı vermişdir. Müxtəlif reaksiyaların mikroməsaməli katalizatorlarda kinetikasının öyrənilmə prosesində mühüm amil olan diffuziya əmsalının hesablanması üçün yeni ekspres-metod təklif etmişdir. Normal parafinlərin aşağı temperaturlu izomerləşmə reaksiyası üçün tərkibində qiymətli metallar saxlamayan yeni katalizatorlar işləyib hazırlamışdır. Fenol və krezolları metanolla alkilləşdirməklə krezolların və ksilenolların daha lazımlı izomerlərinin məqsədli sintezi üçün seolitlərin seçilmə prinsiplərini müəyyənləşdirmişdir. Aromatik karbohidrogenlərin parafinlərlə alkilləşməsi üçün aktiv mərkəzləri fəzaca bir-birindən ayrı olan katalitik sistemlər işləyib hazırlamışdır. Seolitəbənzər qallium, dəmir və sink fosfatların ilk dəfə olaraq hidrotermal sintezini aparmış, onların quruluşunu və katalitik xassələrini tədqiq etmişdir. Suyun fotoelektrokatalitik parçalanmasında elektrod materiallarına seolitlərin modifikator kimi əlavə edilməsinin mümkünlüyünü və perspektivliyini göstərmişdir. Olefinlərin yumşaq şəraitdə dimerləşmə və oliqomerləşmə reaksiyaları üçün yeni metal kompleks və heteropoliturşu katalizatorları sintez etmiş, nikel komplekslərinin qeyri-üzvi bərk daşıyıcı üzərinə kimyəvi yolla “bərkidilməsi” üçün yeni üsul işləyib hazırlamışdır. Nikel tiopirazolaldiminat komplekslərinin katalitik aktivliyi ilə stereokimyəvi qeyri-sərtliyi arasında əlaqənin mövcudluğunu ilk dəfə aşkar etmişdir. Müxtəlif monomerlərin alınması, parafinlərin və dar benzin fraksiyalarının izomerləşməsi, fenol və o-krezolun metanolla alkilləşməsi prosesləri üçün işlənib hazırlanmış katalizatorlar Moskva, Ufa, Bakı və Sumqayıt şəhərlərində yerləşən istehsalat birliklərində və təcrübə sənaye zavodlarında uzun müddətli pilot sınaqlarını uğurla keçmiş, tətbiq üçün tövsiyə olunmuşdur. Seolit katalizi sahəsində apardığı tədqiqatlara görə 1983-cü ildə keçmiş SSRİ-nin nüfuzlu mükafatlarından olan Ümumittifaq Lenin Komsomolu mükafatına layiq görülmüşdür (kimya və kimya texnologiyası sahəsində bu mükafata layiq görülmüş yeganə azərbaycanlı alimdir). SSRİ EA Rəyasət Heyətinin Yubiley iclasında (oktyabr, 1987) kataliz sahəsində mühüm nailiyyətlərdən biri kimi seolitlər üzərində oksidehidrogenləşmə reaksiyalarının tədqiqi sahəsində alınan nəticələr də qeyd olunmuşdur (Вестник АН СССР, 1987, №12). Dilqəm Tağıyev 610 elmi əsərin (onlardan 380-ni xarici ölkələrdə), o cümlədən 50 ixtiranın (patent və müəlliflik şəhadətnaməsinin), 18 monoqrafiya, kitab və dərsliyin, 16 tədris-metodik vəsaitin müəllifidir. O, Rusiyada (1974–2014), Bolqarıstanda (1979, 1983, 1991), Çexiyada (1983, 2005), Almaniyada (1980, 1990), Fransada (2001, 2004), İsveçdə (2002), Şotlandiyada (2003), Avstriyada (2003), İsveçrədə (2004), İspaniyada (2002, 2006, 2015), İtaliyada (2016) keçirilən Beynəlxalq konqress, simpozium və konfranslarda elmi məruzəçi kimi bilavasitə iştirak etmişdir. 2014-cü və 2016-cı illərdə İspaniyanın Donostia Beynəlxalq Fizika Mərkəzinin dəvəti ilə ezamiyyətdə olmuş və birgə tədqiqatlar aparmaq üçün Beynəlxalq elm aləmində kifayət qədər nüfuzlu olan bu mərkəzlə ikitərəfli müqavilə bağlamışdır. Dilqəm Tağıyev 5 elmlər doktoru və 13 elmlər namizədi yetişdirmişdir. Dilqəm Tağıyev SSRİ EA Kataliz üzrə Şuranın üzvü (1989), Nyu York Elmlər Akademiyasının (1994), Beynəlxalq Seolit Assosiasiyasının (2001), Amerika Kimya Cəmiyyətinin (2003) və Rusiya Təbiətşunaslıq Akademiyasının üzvü (2013) seçilmişdir. 1986-cı ildə “Əməkdə fərqləndiyinə görə” medalı, 2000-ci ildə ”Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi” fəxri adı, 2010-cu ildə “Tərəqqi” medalı ilə təltif edilmişdir. Hal-hazırda Dilqəm Tağıyev Azərbaycan MEA-nın vitse prezidenti, Kimya Elmləri Bölməsinin akademik-katibi, AMEA Rəyasət Heyətinin üzvü, akademik M.Nağıyev adına Kataliz və Qeyri-üzvu Kimya İnstitutunun direktoru, dissertasiya müdafiəsi üzrə Dissertasiya Şurasının Sədri, “Azərbaycan Kimya jurnalı” nın baş redaktoru, “Azərbaycan MEA-nın Məruzələri”, “Azərbaycan MEA-nın Xəbərləri”, “ELM” qəzetinin redaksiya şuralarının üzvü, Respublika Elmi Tədqiqatların Əlaqələndirmə Şurasının, Azərbaycan Respublikası Narkomanlıga və Narkotik Vasitələrin Qanunsuz Dövriyyəsinə Qarşı Mübarizə üzrə Dövlət Komissiyasının, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabineti yanında Terminologiya Komissiyasının üzvüdır.

Direktor müavinləri[redaktə | əsas redaktə]

Məhəmməd Babanlı – AMEA-nın müxbir üzvü. Elmi işlər üzrə direktor müavini.

Əlipaşa Qurbanov – k.ü.f.d. Ümumi məsələlər üzrə direktor müavini .

İnstitutun strukturu[redaktə | əsas redaktə]

İnstitutun strukturuna 8 şöbə və 30 laboratoriya, o cümlədən 2 beynəlxalq laboratoriya daxildir. Bundan başqa "Fiziki-kimyəvi analiz", Elmi informasiya və patent tədqiqatları", "Elmi nəşrlər", "Beynəlxalq əlaqələr, qrant layihələri və innovasiya" və "Təhsil" şöbələri də fəaliyyət göstərir.

İnstitutun elmi potensialı[redaktə | əsas redaktə]

İnstitutda çalışan 487 əməkdaşdan 5-i akademik, 6-ı AMEA-nın müxbir üzvü, 35-i elmlər doktoru, 144-ü fəlsəfə doktorudur.

İnstitutun Elmi İstiqamətləri[redaktə | əsas redaktə]

  • katalizin fundamental əsaslarının inkişaf etdirilməsi;
  • karbohidrogenlərin çevrilməsi,qaz kimyası və ətraf mühitin qorunması üçün səmərəli katalizatorların və adsorbentlərin işlənilməsi;
  • kimyəvi proseslərin kinetika və mexanizminin öyrənilməsi,modelləşdirilməsi və optimallaşdırılması;
  • müxtəliftəyinatlı funksional materialların,nanokompozitlərin,topoloji izolyatorların,molekulyar maqnetiklərin və keçiricilərin sintezi və tədqiqi;
  • yerli mineral xammalın emalı və praktiki əhəmiyyətli qeyri-üzvi birləşmələrin alınması üçün səmərəli proseslərin yaradılması;

Şöbələr[redaktə | əsas redaktə]

"Mineral xammalın kompleks emalı" şöbəsi[redaktə | əsas redaktə]

“Mineral xammalın kompleks emalı” şöbəsi Şöbə müdiri: AMEA-nın müxbir üzvü Mübariz Əhmədov telefon: 012 539 41 25 laboratory_10@kqki.science.az Elmi istiqaməti: Respublikanın filiz və qeyri-filiz mineral xammal ehtiyatlarının kompleks emal texnologiyasının elmi əsaslarının yaradılması. M.Əhmədov 360 elmi əsərin (onlardan 115-i xaricdə), 20 ixtiranın (patent və müəlliflik şəhadətnaməsi) və 1 monoqrafiyanın müəllifidir. Onun rəhbərliyi altında 2 kimya üzrə elmlər doktoru və 21 kimya üzrə fəlsəfə doktoru müdafiyə etmişdir. 1965-ci ildə M.Əhmədov “1941-1945 illərin Böyük Vətən Müharibəsi qələbəsinin 20 illik” yubiley medalı, 2005-ci ildə isə "Şöhrət ordeni" ilə təltif olunmuşdur. Şöbənin nəzdindəki laboratoriyalar:

“Qeyri-üzvi funksional materiallar” şöbəsi[redaktə | əsas redaktə]

Şöbə müdiri: AMEA-nın müxbir üzvü Məhəmməd Babanlı. Elmi istiqaməti: Yeni qeyri-üzvi maddələrin və onların əsasında müxtəlif təyinatlı funksional materialların alınması. M.Babanlı 700 elmi əsərin (onlardan 400-ü xaricdə), o cümlədən 5 ixtiranın (patent və müəlliflik şəhadətnaməsi) müəllifi, 11 dərslik və dərs vəsaitinin həmmüəllifidir. Onun rəhbərliyi ilə 1 kimya üzrə elmlər doktoru və 30 kimya üzrə fəlsəfə doktoru hazırlanmışdır. O, 2000-ci ildə “Tərəqqi” medalı ilə təltif olunmuşdur. REA-nın elmi jurnalalırnda dərc olunmuş bir sıra elmi işlərinə görə МАИК mükafatı almış və REA-nın Rəyasət Heyətinin diplomu ilə təltif olunmuşdur.

Koordinasiya birləşmələri şöbəsi[redaktə | əsas redaktə]

Şöbə müdiri: Akademik Əjdər Məcidov.

Elmi istiqaməti: Keçid metalların polifunksional liqandlarla komplekslərinin və metal-üzvi birləşmələrin sintezi, onların əsasında molekulyar və keçiricilərin, nanokompozitlərin və selektiv sorbentlərin alınması. Ə.Məcidov 230 elmi əsərin (onlardan 110-u xaricdə), o cümlədən 20 ixtiranın (patent və müəlliflik şəhadətnaməsi) müəllifidir. Onun rəhbərliyi ilə 17 kimya üzrə fəlsəfə doktoru hazırlanmışdır. 1979-cu ildə SSRİ Kimya Sənayesi Nazirliyinin fəxri fərmanı ilə təltif olunmuş, 1986-cı ildə “Fədakar Əməyə Görə” medalı, 2005-ci ildə isə “Şöhrət” ordeni ilə təltif olunmuşdur

Koherent-sinxronlaşdırılmış oksidləşmə reaksiyalari şöbəsi[redaktə | əsas redaktə]

Şöbə müdiri: akademik Tofiq Nağıyev Elmi istiqaməti: Heterogen biomimetik katalizatorlar iştirakında hidrogen peroksid və azot 1-oksid ilə koherent-sinxronlaşdırılmış oksidləşmə reaksiyalarının fundamental əsaslarının inkişaf etdirilməsi və innovasion işlənilmələrin tətbiqi. Tofiq Nağıyev 432 elmi əsərin (onlardan 212-i xaricdə), o cümlədən 39 ixtiranın (patent və müəlliflik şəhadətnaməsi) və 3 monoqrafiyanın müəllifidir. Onun rəhbərliyi ilə 1 kimya üzrə elmlər doktoru və 22 kimya üzrə fəlsəfə doktoru hazırlanmışdır.

O, "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzinin direktoru və AMEA-nın vitse -prezidentidir. Tofiq Nağıyev 1970-ci ildə "Şərəfli əməyə görə" yubiley medalı, 2004-cü ildə Azərbaycan Respublikasının "Şöhrət" ordeni ilə təltif olunmuş, 2014-cü ildə Azərbaycan Respublikasının Dövlət Mükafatına layiq görülmüşdür.

“Oksidləşdirici heterogen kataliz” şöbəsi[redaktə | əsas redaktə]

Şöbə müdiri: akademik Ağadadaş Əliyev. Elmi istiqaməti: Müxtəlif sinif karbohidrogenlərin və onların törəmələrinin, zəhərli qazların selektiv və tam oksidləşməsi üçün heterogen kataliza-torların işlənib hazırlanması, katalizatorların səmərəsini yüksəltmək üçün fiziki amillərin təsirinin tədqiqi.

A.Əliyev 550 elmi əsərin, 50 patent və müəlliflik şəhadətnaməsi müəllifidir. Onun rəhbərliyi altında 7 qrant proyekti üzrə müvəfəqiyyətlə elmi-tədqiqat işləri aparılmışdır (NATO, Ukraynanın ETM, kral Əbdüləziz adına (Səudiyyə Ərəbistanı) elm və texnologiya mərkəzi, ARDNŞ-nın Elmin İnkişafı Fondu). Onun rəhbərliyi altında 4 kimya üzrə elmlər doktoru və 40 kimya üzrə fəlsəfə doktoru hazırlanmışdır. 1996-ci A.Əliyev elmi nailiyyətlərinə görə Azərbaycanın Ali Sovetinin Fəxri Fərmanı ilə təltif olunmuşdur.

“Nano- və elektrokataliz” şöbəsi[redaktə | əsas redaktə]

Şöbə müdiri: akademik Dilqəm Tağıyev

Elmi istiqaməti: Oksidlər, seolitlər, təbii və sintetik polimer matrisaları əsasında alınan nanostrukturlaşdırılmış katalitik sistemlərin karbohidrogenlər və onların funksional törəmələrinin çevrilmələrində və elektrokatalitik proseslərdə tətbiqi.

Akademik Dilqəm Tağıyev 600 elmi əsərin (onlardan 370-ı xaricdə), 50 ixtiranın (patent və müəlliflik şəhadətnaməsi), 17 monoqrafiya və kitabın, 16 elmi-metodiki vəsaitlərin müəllifidir. Onun rəhbərliyi altında 5 kimya üzrə elmlər doktoru və 13 kimya üzrə fəlsəfə doktoru hazırlanmışdır. O, AMEA-nın Rəyasət Heyəti, Kimya Elmləri Bölməsinin akademik- katibidir. 1983-cü ildə Kimya və kimya texnologiyası sahəsində SSRİ Lenin Komsomolu mükafatı laureatı adına layiq görülmüşdür. 1986-cı ildə "Əməkdə fərqləndiyinə görə" medalı ilə təltif olunmuşdur. 2000-ci ildə “Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi” adı verilmişdir, 2010-cu ildə isə “Tərəqqi” medalı ilə təltif olunmuşdur.

"Kimyəvi və ekoloji proseslərin modelləşdirilməsi və texnologiyası” şöbəsi[redaktə | əsas redaktə]

Şöbə müdiri: AMEA-nın müxbir üzvü Qüdrət Kəlbəliyev Tel: 012 539 93 63 laboratory_14@kqki.science.az Elmi istiqaməti: Kimyəvi proseslərin modelləşdirilməsi, qeyri-üzvi sistemlərdə fiziki-kimyəvi hadisələrin tədqiqi, zəhərli maddələrin zərərsizləşdirilməsi və kimya sənayesində əmələ gələn yan məhsulların emal texnologiyasının işlənib hazırlanması. Q.Kəlbəliyev 220 elmi əsərin (onlardan 185-i xaricdə), 8 ixtiranın (patent və müəlliflik şəhadətnaməsi) 3 monoqrafiyanın müəllifidir. Onun rəhbərliyi altında 1 kimya üzrə elmlər doktoru və 4 kimya üzrə fəlsəfə doktoru hazırlanmışdır.

Sorbsiya prosesləri şöbəsi[redaktə | əsas redaktə]

Şöbə müdiri: AMEA-nın müxbir üzvü Əli Nuriyev Tel: 012 510 85 92 (117) laboratory_5@kqki.science.az Elmi istiqaməti: Sintetik və mineral sorbentlərin alınması və modifikasiyası, təbii sulardan mikroelementlərin çıxarılmasıı, tullantı sularının zəhərli komponentlərdən təmizlənməsi üçün texnoloji proseslərin işlənib hazırlanması. Ə.Nuriyev 260 elmi əsərin (onlardan 78-i xaricdə), o cümlədən 10 ixtiranın (patent və müəlliflik şəhadətnaməsi) və 2 monoqrafiyanın müəllifidir. Onun rəhbərliyi ilə 3 kimya üzrə elmlər doktoru və 14 kimya üzrə fəlsəfə doktoru hazırlanmışdır. 1980-cı ildə Dövlət Mükafatı Laureatı, 2005-ci ildə isə Azərbaycanın “Əməkdar Elm Xadimi” fəxri adlarına layiq görülmüşdür.

Elmi-yardımçı qurumlar[redaktə | əsas redaktə]

“Elmi-informasıya və patent tədqiqatları” şöbəsi[redaktə | əsas redaktə]

Şöbə müdiri: k.e.n. Esmira Qulu-zadə

Şöbənin əsas fəaliyyəti: elmi-texniki və patent məlumatlarının toplanılması, analizi və sistemləşdirilməsi. Patentlərin hazırlanmasına nəzarət, başa çatmış mövzuların yekün hesabatlarının və yeni mövzuların geydiyyat sənədlərinin hazırlanması, dövri elmi tədbirlərin (konfrans, yubiley,sərgilər və s.) təşkili. Konfrans materiallarının kitabça şəklində, həmçinin buklet və slaydların hazırlanması. İnstitutumuzun www.science.az internet saytında olan və kqkiamea.az saytında olan məlumatların vaxtaşırı yeniləşdirilməsi.

“Elmi nəşrlər” şöbəsi[redaktə | əsas redaktə]

Şöbə müdiri: k.f.d. Rəna Mirzəyeva

Şöbənin əsas fəaliyyəti: Elmi məqalələrin Azərbaycan Kimya Jurnalında dərc olunması üçün işlənib hazırlanması, jurnalın saytı ilə əlaqədar işlərin aparılması. Bundan başqa Elmi informasiya və patent tədqiqatları şöbəsi ilə birlikdə konfrans materialları, monoqrafiya və biblioqrafiyalar hazırlanır. İnstitutun şöbə və laboratoriyalarının kompüter səhifəsinin yaradılmasına, illik hesabatların prezentasiyalarının hazırlanmasına nəzarət edilir. Bunlardan şöbədə "Институт Катализа и Неорганической Химии-80 лет" adlı İnstitutun yaranma tarixindən, inkişaf mərhələlərindən, əsas nailiyyətlərindən və perspektivlərindən bəhs edən icmal xarakterli kitab 2016-cı ildə, "Корифеи химической науки Азербайджана" adlı kimya elminin yaranması və inkişafına dəyərli töhfələr vermiş Azərbaycan Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü və müxbir-üzvü olmuş görkəmli alim-kimyaçıların həyat və elmi fəaliyyətindən bəhs edən kitab 2017-ci ildə hazırlanmışdır.

“Beynəlxalq əlaqələr, qrant layihələri və innovasiya” şöbəsi[redaktə | əsas redaktə]

Şöbə müdiri vəzifəsini icra edən Məmmədova Ülviyyə Əhməd qızı

Şöbənin əsas fəaliyyəti: 2014-ci ildə İnstitutda sintez və yüksək texnologiyalar, enerji resursları və katalitik proseslər üçün yeni funksional materialların tədqiqi sahəsində dünyanın bir sıra aparıcı elmi mərkəzləri ilə elmi əlaqələr qurulmuşdur. Bu il İnstitutun əməkdaşları Donostia Beynəlxalq Fizika Mərkəziinə (İspaniya) ezam olunmuşdurlar, həmçinin, Fransanın Montpelye II Universitetində dəvətli alimlər qismində birgə elmi tədqiqatlar aparmışdırlar. Bir əməkdaşımız elmi tədqiqatlar aparmaq üçün Nottinqem Universitetinə (İngiltərə) dəvət almışdır. Bundan əlavə, Tvente Universiteti nəzdində olan “Advnanofibes” şirkəti ilə elmi əlaqələr yaradılmışdır, funksional nanomaterialların alınması və tədqiqi sahəsində əməkdaşlıq haqqında təqribi sözləşmə əldə edilmişdir.

"Təhsil şöbəsi"[redaktə | əsas redaktə]

Şöbə müdiri: Sevinc Məmmədova

Şöbənin əsas fəaliyyəti: Elmlər, fəlsəfə doktorluğu hazırlığı üzrə doktorant və dissertantların, magistrların elmi fəaliyyətinin, təhsilin həyata keçirilməsi, test proqramlarının hazırlanması və imtahanların keçirilməsi.

"Fiziki-kimyəvi analiz" şöbəsi[redaktə | əsas redaktə]

Şöbə müdiri – k.ü.f.d. Vaqif Qasımov İnstitutda fiziki-kimyəvi analiz şöbəsi fəaliyyət göstərir. Şöbənin nəzdindəki qruplar:

  • Quruluş kimyası, rentgen və termiki analiz qrupu (V.Qasımov)
  • Spektral analiz qrupu (M.Abbasov)
  • Element analizi qrupu (U.Məmmədova)
  • Elektron mikroskopiyası qrupu (Ç.Sultanov)

Nailiyyətləri[redaktə | əsas redaktə]

Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə Azərbaycan EA Rəyasət Heyətinin 7 iyul 1972-ci il tarixli qərarı əsasında Azərbaycan EA Qeyri-Üzvi və Fiziki-Kimya İnstitutunun strukturu kimi fəaliyyət göstərən Naxçıvan Regional Elmi Mərkəzi yaradılmışdır. Bu mərkəzin əsas vəzifəsi Naxçıvan Muxtar Respublikasının təbii xammal ehtiyatlarının kompleks şəklində öyrənilməsi və səmərəli istifadə olunmasının elmi əsaslarının işlənib hazırlanması idi. Elmi mərkəzə müxtəlif illərdə akademiklər Toğrul Şahtaxtinski, Məhərrəm Məmmədyarov, müxbir üzvlər Telman Qurbanov, Əli Nuriyev və başqaları rəhbərlik etmişlər. Sonralar Naxçıvan Regional Elmi Mərkəzi elmin inkişafını daim diqqət mərkəzində saxlayan ölkə başçısının 7 avqust 2002-ci il tarixli sərəncamı ilə təşkil edilmiş AMEA Naxçıvan bölməsinin tərkibində öz fəaliyyətini davam etdirmişdir. 1981-ci ildə Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin 22 iyun 322 saylı sərəncamı ilə Qeyri-üzvi və Fiziki kimya İnstitutunun nəzdində Mineral Xammalın Emalı üzrə Təcrübi İstehsalatlı Xüsusi Konstruktor Texnoloji Büro yaradıldı. Təşkilatın elmi-texinki fəaliy¬yətinin əsas istiqamətlərini mineral və təbii xammalın emalı, sənayedə istifadə üçün yeni növ maddə və materialların alınma texnologiyalarının işlənməsi, istehsalı təşkil ediləcək proseslərin layihə-konstruktor və normativ texniki sənədlərinin hasırlanması, yeni texnoloji proseslərin təcrübi və təcrübi-sənaye miqyasında istehsala tətbiqi təşkil edirdi. 1965-ci ildə Neft-Kimya Prosesləri İnstitutunda akademik Murtuza Nağıyevin rəhbərliyi altında fəaliyyət göstərən Nəzəri Problemlər Bölməsi əsasında Azərbaycan EA Kimya Texnologiyasının Nəzəri Problemləri İnstitutu (KTNPİ) yaradıldı. KTNPİ-nin yaradıcısı və ilk direktoru akademik Murtuza Nağıyev 1975-ci ilə qədər bu İnstituta rəhbərlik etmişdir. Keçmiş SSRİ-də analoqu olmayan KTNPİ kimyanın mühüm sahələrindən biri olan kimya texnologiyasının problemlərinin həlli istiqamətində tədqiqatlar aparan yeganə institut idi. 1991-ci ildə Azərbaycan EA Rəyasət Heyəti və Kimya Elmləri Bölməsinin təqdimatı əsasında Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin qərarı ilə İnstituta akademik Murtuza Nağıyevin adı verilmişdir (11.01.91 il 16 №-li qərar). 1975-2002-ci illərdə İnstitutun direktoru akademik Toğrul Şahtaxtinski olmuşdur. Kimya Texnologiyasının Nəzəri Problemləri İnstitutunun əsas elmi istiqaməti kimya-texnoloji sistemlərin modelləşdirilmə və optimallaşdırılma üsullarının, prinsipcə yeni reaksiya və texnoloji sistemlərin, o cümlədən, katalitik proseslərin optimal layihə-ləşdirilməsinin elmi əsaslarının yaradılması olmuşdur. İnstitutda kimya texnologiyasının resirkulyasiya prosesləri nəzəriyyəsinin ya-radıcısı olan akademik Murtuza Nağıyev və onun əməkdaşları – akademiklər Toğrul Şahtaxtinski, Ağadadaş Əliyev, Tofiq Nağıyev, Ayaz Əfəndiyev, müxbir üzv Qüdrət Kəlbəliyev kimi tanınmış alimlər fəaliyyət göstərmişlər. 2002-ci ildə Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 21.05.02 il qərarı əsasında Azərbaycan MEA Qeyri-üzvi və Fiziki kimya və Kimya Texnologiyasının Nəzəri Problemləri İnstitutlarının bazasında Kimya Problemləri İnstitutu yaradılmışdır. İnstitutun direktoru vəzifəsinə, akademik Toğrul Şahtaxtinski seçilmiş və 2010-cu ilədək həmin vəzifədə çalışmışdır. Ondan sonra 2014-cü ilədək direktor vəzifəsində akademik Ağadaş Əliyev çalışmış, 2014-cü ildə isə direktor vəzifəsinə akademik Dilqəm Tağıyev təyin edilmişdir. 2014-cü ilin aprel ayında Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 15.04.14 il 104№ -li və AMEA-nın Rəyasət Heyətinin 17 sentyabr 2014-cü il 14/8 №-li tarixli qərarına əsasən İnstitutun adı dəyişdirilərək akademik M.Nağıyev adına Kataliz və Qeyri-üzvi Kimya İnstitutu adlandırılmışdır. Hər iki institutda aparılan elmi-tədqiqat işlərindən əldə edilən əsas nailiyyətlər aşağıdakılardır:

  • -respublikanın mineral və neft-lay sularında, müxtəlif tip süxurlarda nadir və radioaktiv elementlərin yayılma qanunauyğunluqları öyrənilmiş, Kiçik Qafqazın şimal-şərq hissəsindəki hidrotermal filiz kompleksinin mineralogiyasının və geokimyasının yeni sxemi işlənib hazırlanmış, Böyük Qafqazın cənub yamaclarında tapılmış kolçedan-polimetal yataqlarının (Filizçay, Katex, Katedağ və s.) geokimyası öyrənilmişdir;

neft-su-süxur üçlü heterogen sistemlərdə mikroelementlərin paylanması və onların mineral neft-lay və dəniz sularından sorbsiya mexanizmi öyrənilmişdir. Neft mədənlərində neft-plast suları–süxur sistemində nadir və radioaktiv elementlərin paylanması tədqiq edilərək, onların miqrasiyası, səpələnməsi və toplanmasının qanunauyğunluqları müəyyən edilmişdir;

  • -alunit filizinin mövcud emalı texnologiyasının təkmilləşdirilməsi nəticəsində iqtisadi baxımdan səmərəli və ekoloji cəhətdən təmiz olan texnoloji proses işlənib hazırlanmış və ınaqdan keçirilmişdir. Zəif alunitləşmiş süxurların kombinə edilmiş turşu-qələvi üsulu ilə işlənməsinin elmi əsasları işlənib hazırlanmışdır;
  • -polimetal sulfid filizinin bir neçə variantda kompleks emalının texnoloji sxemi işlənib hazırlanmışdır ki, bu sxem filizin tərkibində olan makroelementlərlə (dəmir, kükürd, mis, sink, qurğuşun) yanaşı bir çox nadir və qiymətli metalların çıxarılmasına imkan yaradır;
  • -Daşkəsən dəmir filizini və titan maqnetit konsentratlarını təbii qazla birbaşa reduksiya etməklə poladəritmə, ovuntu metallurgiyası və s. istehsal sahələri üçün reaktiv təmizliyinə malik qiymətli xammalların (dəmir, titan 4-oksid, vanadium 5-oksid, xrom birləşmələri) alınması və filizin zənginləşməsi nəticəsində alınan tullantılardan maqnetit və mis-kobalt konsentratının çıxarılması texnologiyasının elmi əsasları işlənib hazırlanmışdır;
  • -neft emalından birbaşa alınan və yaxud sintez olunan səmərəli ekstragentlər (naften turşuları və onların törəmələri) aşkar edilmiş, işlənilmiş sənaye məhsullarından yüksək keyfiyyətli mis kuporosu və nikel-sulfat alınmasının texnologiyası təcrübi-sənaye qurğusunda sınaqdan keçirilmiş, nadir-torpaq ele¬ment¬lərinin selektiv çıxarılması və bir sıra duzların təmizlənməsinə imkan verən ekstraksiya üsulları təklif olunmuşdur;
  • -bir sıra nəcib elementlərin təyininin yüksək həssaslıq və seçiciliyə malik spektrofotometrik, ekstraksiyalı fotometrik, atom-absorbsiya üsulları işlənib hazırlanmış və onların bir çoxu istehsalat və elmi-tədqiqat laboratoriyalarında mürəkkəb tərkibli təbii və sənaye nümunələrinin analizində istifadə edilmişdir
  • -kalsium silikatları kristallarının quruluşu öyrənilməklə sementin bər¬ki¬mə¬sinin nəzəri əsasları verilmiş, dünya tədqiqatçılarını maraqlandıran fundamental texnoloji məsələləri həll etməklə yanaşı, mineralların quruluşunda böyük kationların aparıcı rolu haqqında konsepsiya sübut edilmişdir. Kalsium silikatlarının kristallokimyəvi təsnifatı nizama salınaraq bağlayıcılığın kristallokimyəvi nəzəriyyəsinin əsası qoyulmuşdur. Kristallokimya elminə “quruluş vahidi” anlayışı daxil edilmiş, ona yeni tərif verilmiş və qeyri-üzvi maddələrin məqsədli sintezi məsələsində bu anlayışın aparcı ideya olacağı qeyd edilmişdir.
  • -nadir və nadir-torpaq elementlərinin xalkogenidləri, oksixalkogenidləri əsasında çoxlu sayda birləşmələr və bərk məhlullar sintez olunmuş, onların monokristallarının yetişdirilməsi üsulları hazırlanmış, kristal quruluşları açılmış, fiziki-kimyəvi, maqnit və optiki xassələri tədqiq olunmaqla spektrin müxtəlif sahələrində işləyə bilən şüa mənbələri və müxtəlif qəbuledicilərin hazırlanmasında istifadə olunması müəy¬yən-ləşdirilmiş və bir sıra qapalı müəssisələrdə tətbiq olunmuşdur. Maqnit yarımkeçiricilərin sintezi və tətbiqi sahəsində aparılan tədqiqatların əhəmiyyəti və səviyyəsinə görə institut bu sahələr üzrə keçmiş SSRİ məkanında baş aparıcı təşkilat kimi fəaliyyət göstərmişdir;
  • -xelat əmələ gətirən liqandlarla (şiff əsaslı karboksilatlar, ksantogenatlar və s.) keçid metalların stabil nitroksil radikal tərkibli kompleksləri sintez olunmuş, onların molekulyar və kristal quruluşu öyrənilmiş, paramaqnit mərkəzlər arasında elektron mübadiləsi enerjisi təyin olunmuşdur. Göstərilmişdir ki, radikal mərkəzin (nitroksilin) metalın (Cu(II)) koordinasiya sferasına daxil olması radikalın aktivləşməsinə səbəb olur. Koordinasiya olunmuş salisil¬aldiminatlarda yeni oksidləşmə C–C qoşulma reaksiyası aşkar edilmişdir;
  • -karbohidrogenlərin amorf və kristallik alümosilikatlar (seolit və seolitəbənzər sis-temlər) üzərində çevrilmələrinin elmi və praktiki məsələləri həll edilmiş; alifatik spirtlərin, olefin və parafin karbohidrogenlərinin oksidləşdirici çevrilməsi reaksiyaları üçün selektiv və aktiv polifunksional seolit katalizatorların məqsədyönlü konstruksiya edilməsinin elmi əsasları işlənib hazırlanmış; V-P-O/SiO2 katalitik sistemləri üzərində C1–C4 alifatik, olefin, dien sırası xlorlu karbohidrogenlərin oksidləşmə reaksiyasının tədqiqi sayəsində sənaye tullantılarının zərərsizləşdirilməsi üçün yeni imkanlar aşkar edilmiş; mikrodalğalı stimullaşdırılmış reaksiyalar üçün ifrat yüksək tezlik dia¬pa-zonunun elektromaqnit şüalanmasının intensiv udma qabiliyyətinə malik olan bir sıra heterogen katalizatorlar işlənib hazırlanmışdır;
  • -aromatik nitrillərin bütöv bir sırasının yeni və səmərəli, praktiki olaraq tullantısız alınma prosesləri yaradılmış və alkilbenzolların aşağı temperaturlu maye fazada oksidləşdirici ammonoliz prosesi işlənilmişdir. Bu üsul texnoloji əlverişli şəraitlərdə bir sıra vacib aromatik mono- və dinitrilləri sintez etməyə imkan yaradır;
  • -koherent-sinxronlaşdırılmış reaksiyalar nəzəriyyəsi yaradılmış və hidrogen peroksidlə qaz fazalı oksidləşmə reaksiyalarının eksperimental tədqiqi yolu ilə nəzəriyyə təsdiq edilmişdir. Bununla da kimyəvi kinetika inkişaf etdirilmiş və mürəkkəb reaksiyaların yeni kinetik təhlil üsulu təklif edilmişdir. Hidrogen peroksidlə üzvi birləşmələrin sərbəst radikallı mexanizm üzrə oksidləşməsi reaksiyaları sahəsində ilk dəfə olaraq mühüm nəzəri və praktiki əhəmiyyətli koherent-sinxronlaşdırılmış de-hidrogenləşmə, epoksid¬ləşmə, atmosfer azotunun fiksasiyası və təbii qazın oksidləşməsi reaksiyaları tədqiq edilmişdir. Monooksigenaz, peroksidaz və katalaz reak-siyalar sahəsində yeni – imitasion kataliz elmi istiqamətinin əsasları inkişaf etdirilmiş və bu istiqamətin biotexnologiyada tətbiqi nəticəsində yeni biomimetik sensorlar işlənib hazırlanmışdır;

-molekulyar azotun hidrogen peroksidlə fiksasiyası reaksiyasının mexanizmi üzrə xaricdə aparılmış kvant- kimyəvi və eksperimental tədqiqatlar nəticəsində davamlı HOO–N=N–OOH intermediatının mövcudluğu təsdiq edilmiş və bu proses “Nağıyev effekti” adlandırılmışdır;

  • -sənaye tullantı sularının zəhərli maddələrdən və neft məhsullarından təmiz-lənməsi, sənaye qazlarının və maye karbohidrogenlərin qurudulması prosesləri üçün Azərbaycanda böyük yataqlara malik olan təbii seolitlər və alümosilikatlar əsasında yüksək effektli sorbentlər yaradılmışdır;
  • -SSRİ Dövlət Elm və Texnika Komutəsinin “Dünya okeanı” elmi proqramı çərçivəsində Xəzər dənizi suyun¬dan sorbsiya üsulu ilə uran, kobalt və misin tutulmasının elmi əsasları işlənmiş və yarımsənaye qurğusunda sınaqdan keçirilmişdir
  • -kimya texnologiyasında resirkulyasiya proseslərinin nəzəriyyəsi yaradılmış, kimyəvi müəssisələrin, xüsusilə kimya kombinatlarının layihələşdirilməsinin nəzəri əsaslarına xidmət göstərən qlobal optimallaşdırma üsulu işlənib hazırlanmış, kimya proseslərinin optimallığının yüksəldilməsi yolları göstərilmiş; kimya texnologiyasına yeni prinsip-ümumi superoptimallaşdırma prinsipi daxil edilmiş; mürəkkəb texnoloji sistemlər üçün üçmərhələli: dekompozision-qlobal, regional və lokal optimallaşdırma üsulu yaradılmışdır;
  • -qeyri-stasionar katalitik proseslərin modelləşdirilməsi və optimallaşdırılması nəzəriyyəsi, prinsipləri və üsulları işlənilmiş, bunların əsasında parafin və olefin karbohid¬rogenlərinin dehidrogenləşməsinin sənaye proseslərinin intensivləşdirilməsi üçün tövsiyələr verilmiş; ilk dəfə olaraq katalizatorun seçilməsi üçün reaksiyanın sürətini maksimal dərəcəyə çatdırmağa imkan verən yeni yanaşma işlənib hazırlanmışdır;
  • -reaktor-regenerator blokunda dövr edən qaynar laylı katalizatorun iştirakı ilə gedən prosesin riyazi modelinin tərtib edilməsinin ümumi prinsipləri, həm katalizatorun aktivliyinin dəyişməsi, həm də blokun optimal iş rejimini təmin edən iki elementinin qarşılıqlı təsiri nəzərə alınmaqla işlənib hazırlanmışdır;
  • -prinsipcə yeni növ reaktor-elektrokimyəvi yanma kamerası yaradılmış və onun əsasında elektrik diffuziya qövsündə oksidləşdirici pirolizlə təbii qazdan asetilenin alınma prosesi işlənib hazırlanmışdır;
  • -kimya texnologiyası aparatlarının istilikdəyişmə səthində bərk fazanın çök-dürülməsi ilə çoxfazalı sistemlərin axın proseslərinin nəzəriyyəsi işlənilmiş və ağır neftlərin emal prosesləri, həmçinin Sumqayıt superfosfat zavodunda tozvari materialların dənəvərləşdirilməsi prosesinin idarə olunması üçün elmi əsaslandırılmış tövsiyyələr verilmişdir;
  • -metal, yarımkeçirici örtük və təbəqələrin elektrokimyəvi alınması, elektrokimyəvi təmizləmə və çökdürmə, üzvi birləşmələrin elektrokatalizi prosesləri; mürəkkəb tərkibli aqressiv mühitlərdə baş verən korroziya prosesləri üçün ingibitorlar və onların qarışıqları hazırlanmış, elektrokimyəvi və birgə mühafizə metodlarının istifadə edilməsi şəraiti öyrənilmiş, səthlərin elektrokimyəvi işlənməsi, metal və qeyri-metal örtüklərdən istifadə etməklə sənayenin müxtəlif sahələri üçün elmi cəhətdən əsaslandırılmış metodlar və mühafizə vasitələri işlənib hazırlanmışdır;
  • -kompleks əmələgətirən polimer sorbentlər və metal polimer kompleks ka-talizatorların alınmasının və xassələrinin tənzimlənməsinin yeni prinsipləri işlənib hazırlanmışdır. Metalın sorbsiya olunması üçün əlverişli vəziyyət yaradan şişmiş polimer gellərdən seqmentlərin konformasion dəyişdirilməsinin sürətini müəyyən edən yeni mərhələ aşkar edil¬mişdir;
  • -metalpolimer komplekslər əsasında tərkibində oksigen və azot funksional qrupu olan makroliqandlar kauçuk əsaslı polimerlərə calaq olunmuş və onların əsasında gel-immobilizə olunmuş katalitik sistemlər alınmışdır. Yüksək dərəcədə şişmə qabiliyyətinə malik olan belə katalizatorlar kimyəvi cəhətdən özlərini homogen katalizator kimi aparır, digər tərəfdən onlar heterogen katali¬zatorlar kimi reaksiya mühitindən asanlıqla ayrılıb təkrar istifadə oluna bilər. Onların aşağı molekullu olefinlərin dimerləşməsi və sodimerləşməsi reaksiyalarında yüksək aktivliyə, selektivliyə və stabilliyə malik olması müəyyən edilmişdir.

Əvvəllər hər iki İnstitutda, hazırda isə Kataliz və Qeyri-üzvi kimya İnstitutunda elmi-tədqiqat işlərinin aparılması üçün 21 qrant alınmışdır. QÜFKİ-nin nəzdində olan Mineral Xammalın Kompleks Emalı üzrə Təcrübə İstehsalatlı Xüsusi Konstruktor Texnoloji Büro 32 illik elmi-texniki fəaliyyətinin nəticələrinə görə müxtəlif illərdə Ümumittifaq Xalq Təsərrüfatı Nailiyyətləri Sərgisinin 12 medalına (qızıl, gümüş, bürünc) layiq görülmüş, SSRİ ixtiraçısı döş nişanı ilə təltif edilmiş, 20 ixtira istehsalata tətbiq olunmuşdur. Aparılmış tədqiqat işləri üzrə 220-dən çox müəlliflik şəhadətnaməsi və patent alınmışdır. Müxtəlif sahələr üzrə 2 elmlər doktoru, 25 elmlər namizədi hazırlanmışdır. İnstitut və onun sələfləri Bakıda bir sıra Beynəlxalq və Ümumittifaq konfrans və seminarların keçirilməsinin təşkilatçısı olmuşlar. Aparılan tədqiqatların nəticələri 6500-dən artıq elmi məqalədə, 600 müəlliflik şəhadətnaməsində, 60-dan çox xarici patentdə, 80-dən artıq mo¬no¬qrafiyada öz əksini tapmışdır, 60 elmlər doktoru, 300 elmlər namizədi hazırlanmışdır. Kataliz və Qeyri-üzvi kimya İnstitunda 2003-cü ildən hal-hazıra qədər 1500 məqalə dərc olunmuşdur ki, onlardan 300-ü WEB of Science bazasına daxil olan məqalələrdir. Son 10 ildə 84 Respublika patenti alınmışdır. Həmin illərdə patent almaq üçün təqdim olunmuş 72 ərizədən 50-nə patent və 17 işə müsbət rəy alınmışdır. Hazırda institutda 8 şöbə və bu şöbələrin nəzdində 30 laboratoriya fəaliyyət göstərir. İnstitutda 318 elmi işçi, o cümlədən 4 akademik – Ağadadaş Əliyev, Ramiz Rizayev, Tofiq Nağıyev, Dilqəm Tağıyev, 6 müxbir üzv – Əli Nuriyev, Mübariz Əhmədov, Əjdər Məcidov, Yuriy Litvişkov, Qüdrət Kəlbəliyev, Məhəmməd Babanlı, 37 elmlər doktoru və 157 fəlsəfə doktoru (kimya və texnika üzrə) calışır. Son 5 ildə İnstitutda 5 elmlər doktoru, 30 fəlsəfə doktoru (kimya və texnika üzrə) hazırlanmışdır. Uzun müddət ardıcıl aparılmış elmi-tədqiqat işlərinin nəticəsi dövlət səviyyəsində qiymətləndirilmiş və bu institutların əmək¬daşlarından 1 nəfər Sosialist Əməyi Qəhrəmanı fəxri adına, 1 nəfər «Lenin» mükafatına, 5 nəfər Azərbaycan Dövlət Mükafatına, 1 nəfər SSRİ Lenin Komsomolu mükafatına, 2 nəfər «Lenin», 1 nəfər «Oktyabr İnqilabı», 3 nəfər «Qırmızı Əmək Bayra¬ğı», 5 nəfər «Şərəf Nişanı», 5 nəfər «Şöhrət» ordenlərinə, 5 nəfər «Əməkdar elm xadimi» fəxri adına, Əməkdə fərqləndiyinə görə, «Tərəqqi», Akademik N.S.Kurnakov adına medallara, Azərbaycan Ali Sovetinin və AMEA-nın Fəxri Fərmanlarına və digər mükafatlara layiq görülmüşlər. 2014-cü ildə 1 nəfər Azərbaycan Respublikası Dövlət Mükafatına layiq görülüb. Bu il institut əməkdaşlarının təqdim etdiyi 7 elmi-tədqiqat layihəsi Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Şirkətinin (SOCAR) Elm Fondunun qrantlarına (1 qrant AMEA-nın Geologiya və Geofizika İnstitutu ilə birlikdə) layiq görülmüşdür. İnstitutumuzun Gənc Alimlər və Mütəxəssislər Şurası üzvlərindən 3 nəfəri AMEA RH-nin 28 may Respublika günü ilə əlaqədar (2014) olan qrant müsabiqəsinin 1-ci, 2-ci, 3-cü yerlərinin, ARDNŞ Elm Fondunun maliyyə dəstəyi ilə “Əsrin müqaviləsi”nin 20 illiyi münasibəti ilə AMEA-nın Gənc alimləri arasında keçirilən müsabiqədə 1 nəfər 2-ci, 2 nəfər 3-cü yerin qalibi olmuşlar (2014).

İnstitutunda son illərdə keçirilmiş konfransların materialları 12 kitab şəklində dərc olunmuş, institutda çalışan 9 tanınmış alimin biblioqrafiyası çap edilmişdir.

Təltiflər və mükafatlar[redaktə | əsas redaktə]

  • 2015 – Q.İ.Kəlbəliyev – Azərbaycan Respublikasının "Şöhrət" ordeni

M.K.Munşiyeva - “Tərəqqi” medalı

  • 2014 – T.M.Nağıyev- Azərbaycan Respublikası Dövlət Mükafatı (“Hidrogen peroksidlə kohe­rent-sinxronlaşmış oksidləşmə reaksiyaları” (ingilis dilində,Amsterdam) monografi­yasına görə).
  • 2010 – D. B.Tağıyev – “Tərəqqi” medalı.
  • 2005 – T.N.Şahtaxtinski -80 illik yubileyi ilə əlaqədar Azərbaycan Respublikasının "İstiqlal” ordeni.M.M.Əhmədov– Azərbaycan Respublikasının "Şöhrət" ordeni. Ə.N.Nuriyev – “Əməkdar Elm Xadimi”fəxri adı. Ə.Ə.Məcidov – "Şöhrət" ordeni. M.X. Ənnağıyev-“Tərəqqi” medalı.
  • 2004 – T.M.Nağıyev -Azərbaycan Respublikasının "Şöhrət" ordeni.
  • 2002 – T.N.Şahtaxtinski – Gürcüstan EA-nın xarici üzvü.
  • 2001 – T. N.Şahtaxtinski – Azərbaycan Respublikasının “Şöhrət ordeni”.
  • 2000 – T.N. Şahtaxtinski – Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin Fəxri Fərmanı. D.B.Tağıyev –Azərbaycan Respublikasının “Əməkdar Müəllimi” fəxri adı.
  • 1999 – R.M.Qasımov - «SSRİ ixtiraçısı», V.İ.Lenin 100-illiyi medalı, SSRİ Xalq Təsərrüfatı Nailiyyətləri Sərgisinin gümüş və 2 bürünc medalları, Budapeştdə keçirilmiş Beynəlxalq sərginin diplom və medalı, Respublika Kimya Cəmiy­yətinin 1-ci dərəcəli diplomu. Beynəlxalq Mühəndis Akademiyasının üzvü.
  • 1996 – A.M.Əliyev – Azərbaycan Ali Sovetinin Fəxri Fərmanı.

T.M.Nağıyev – Azərbaycan Ali Sovetinin Fəxri Fərmanı.

  • 1995 – R.M. Qasımov -Nyu-York Elmlər Akademiyasının üzvü.
  • 1995 – R.M. Qasımov -Nyu-York Elmlər Akademiyasının üzvü.
  • 1993 – F.M. Sadıqov – Azərbaycan Respublikasının “Əməkdar Mühəndisi” fəxri adı.
  • 1991 – T.N.Şahtaxtinski – Azərbaycanın "Əməkdar Elm Xadimi” fəxri adı.

X.S.Məmmədov – Azərbaycan “Bilik” Maarifçilik Cəmiyyəti Xudu Məmmədov adına mükafat təsis etmişdir.

  • 1988 – Z.H. Zülfüqarov- «SSRİ Silahlı qüvvələrinin 70 illiyi» medalı.
  • 1987 – T.M.Nağıyev – Böyük Oktyabr Sosialist İnqilabının 70 illiyi münasibəti ilə Sov.İKP MK, SSRİ Nazirlər Kabinetinin,SPB ÜM və MK LKGİ tərəfindən verilmiş “Fəxri Fərmanı”.

M.M.Əhmədov -Oktyabr Sosialist İnqilabının 70 illiyi ilə əlaqədar Fəxri Fərman. Z.H.Zülfüqarov-“Azərbaycanda milyard ton neftin hasilatı” və “50 il partiyada” nişanları. X.S.Məmmədov – Azərbaycan SSR Ali Sovetinin Fəxri Fərmanı.

  • 1986- Ə.Ə.Məcidov- "Əməkdə fədakarlığa görə" medalı;

F.M.Sadıqov -«Qırmızı Əmək Bayrağı» ordeni. D.B.Tağıyev – “Əməkdə fərqləndiyinə görə” medalı. T.N.Şahtaxtinski - “Xalqlar dostluğu” ordeni. X.S.Məmmədov- “Qırmızı Əmək Bayrağı” ordeni.

  • 1985 – F.M.Sadıqov - «Əmək veteranı» medalı.

M.İ.Zarqarova - “Akademik N.S.Kurnakov” adına medalı. P.H.Rüstəmov - “Akademik N.S.Kurnakov” adına medalı. T.N.Şahtaxtinski – Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin “Fəxri Fərmanı”. Z.H.Zülfüqarov - «2-ci dərəcə Vətən müharibəsi» ordeni. Z.H.Zülfüqarov- «1941-1945-ci illərdə qələbənin 40 illiyi» medalı.

  • 1983 – D.B.Tağıyev – SSRİ Lenin Komsomolu Mükafatı laureatı (“Neft Kimyası və Kimya sənayesində geniş istifadə olunan oksigen tərkibli birləşmələr, monomerlər və reaktivlərin alınmasının elmi əsaslarının və yeni texnologiyasının işlənib hazırlanması”na görə).
  • 1980 – F.M.Sadıqov –“Azərbaycan SSR Dövlət Mükafatı” ( Bakı, digər neftlər və qaz kondensatlarının benzin fraksiyalarının riforming ilə benzolun alınma prosesinin yaxşılaşdırılması yolları, tədqiqi, sənayedə tətbiqinə görə).

T.N.Şahtaxtinski - “Şərəf nişani” ordeni. M.Ə.Məmmədyarov, N.Ə.Nuriyev və başqaları – “Azərbaycan SSR Dövlət Mükafatı” laureatı (Mineral suyataqlarından sənaye üçün karbohidrogen qazı istehsalının texnologiyasının işlənib hazırlanması və respublikanın xalq təsərrüfatında tətbiqi işinə görə) .

  • 1979 – R.H.Rizayev‑ Azərbaycan SSR Ali Sovetinin Fəxri Fərmanı.

Ə.Ə.Məcidov ‑ SSRİ Neft Kimya Sənayesi Nazirliyinin Fəxri Fərmanı. İ.M.Orucova ”Lenin” ordeni. İ.M.Orucova ” Oktyabr İnqilabı” ordeni.

  • 1978 – P.Rzazadə,T.Qurbanov, Z.H. Zülfüqarov və başqaları - “Azərbaycan Dövlət Mükafatı” laureatı (Yerli xammal əsasında mikroelementlərlə zənginləşdirilmiş yeni bor- superfosfat gübrəsi alınmasının texnologiyası işinə görə).

Z.H.Zülfüqarov - «IX beşillik zərbəçisi» tərifnaməsi.

  • 1977 – H.B.Şahtaxtinski-«Əmək veteranı» medalı.

Z.H. Zülfüqarov- «Əmək veteranı» medalı.

  • 1976 – Z.H.Zülfüqarov- «SSRİ Xalq Təsərrüfatının Nailiyyətləri sərgisinin» gümüş medalı.
  • 1975 – Z.H.Zülfüqarov- «1941-1945-ci ildə qələbənin 30 illiyi» medalı.
  • 1974 – Z.H.Zülfüqarov – Aərbaycan SSR Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin Fərmanı ilə “Azərbaycan SSR-in Əməkdar Elm Xadimi” fəxri adı.

H.B.Şahtaxtinski -«Azərbaycan Əməkdar Elm Xadimi» fəxri adı. T.M.Nağıyev -Azərbaycan Mərkəzi Komitəsi Lenin Komsomolu Gənclər İttifaqının Fəxri Fərmanı.

  • 1971 – H.B.Şahtaxtinski -«Oktyabr İnqilabı» ordeni.
  • 1970 – M.F.Nağıyev "Şərəfli əməyə görə" yubiley medalı.

F.M. Sadıqov- «Fədakar əməyə görə» medalı T.N.Şahtaxtinski - “Şərəfli əməyə görə” yubiley medalı. T.M.Nağıyev – "Şərəfli əməyə görə" yubiley medalı. R.H. Rizayev – "Şərəfli əməyə görə" yubiley medalı. H.B.Şahtaxtinski-V.İ.Leninin anadan olmasının 100-illiyi münasibəti ilə «Rəşadətli əməyə görə» yubiley medalı. Z.H.Zülfüqarov-V.İ.Leninin anadan olmasının 100-illiyi münasibəti ilə «Fədakar əməyə görə» yubiley medalı. İ.M.Orucova – “Azərbaycan Dövlət Mükafatı” laureatı(“Bakı neftindən istehsal edilən motor yağları üçün bir sıra effektli aşqarların və onların kompozisiyalarının işlənib hazırlanması və sənayedə tətbiq edilməsi” üçün).

  • 1969 – M.F. Nağıyev - “Lenin”ordeni və“ Oraq və Çəkic” qızıl medalı ilə birlikdə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adı (“Sovet elminin inkişafındakı xidmətləri”nə görə).
  • 1967 – X.S.Məmmədov – “Şərəf nişanı” ordeni.
  • 1966 – V.F.Neqreyev – Xalq Təsərrüfatı Nailiyyətləri sərgisinin “Gümüş” medalı.
  • 1965 – M.M.Əhmədov- “1941-1945 illərin Böyük Vətən Müharibəsi qələbəsinin 20 illik yubileyi” medalı.

Z.H. Zülfüqarov - «1941-1945-ci ildə qələbənin 20 illiyi» medalı.

  • 1964 – İ.M.Orucova – Azərbaycan SSR “Əməkdar elm və texnika xadimi”fəxri adı. Sonrakı illərdə o, “Lenin”, “Oktyabr İnqilabı”, “Qırmızı Əmək Bayrağı”, “ Şərəf nişanı” ordenləri ilə təltif olunmuşdur.
  • 1963 – V.F.Neqreyev –Azərbaycan SSR “Əməkdar elm və texnika xadimi”fəxri adı.
  • 1961 – V.F.Neqreyev - “Lenin” mükafatı laureatı (Metal və neft-mədən avadanlığının korroziyadan mühafizəsi işinə görə).

V. F.Neqreyev –Xalq Təsərrüfatı Nailiyyətləri sərgisinin “Qızıl” medalı.

  • 1960 – H. X.Əfəndiyev- Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin qərarı ilə “Fəxri Fərman”.
  • 1956 – M.F.Nağıyev – Azərbaycan SSR-nin “Əmək­dar Elm Xadimi” fəxri adı.
  • 1952 – H.Z. Zülfüqarov - «Əmək rəşadətinə görə» medalı.

V. F.Neqreyev – SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin qərarı ilə “ Lenin” ordeni.

  • 1951 – V. F.Neqreyev – Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin qərarı ilə “Qırmızı Əmək Bayrağı” ordeni.

H.X.Əfəndiyev – SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin qərarı ilə SSRİ EA 220-ci illik yubileyi ilə əlaqədar olaraq 2-ci dəfə “Şərəf nişanı” ordeni.

  • 1948 – M. F.Nağıyev - “Qır­mızı Əmək Bayrağı” ordeni.
  • 1946 – M. F. Nağıyev – Azərbaycan SSR Ali Sovetinin “Fəxri Fər­manı”.

V. F.Neqreyev – SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin qərarı ilə «1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində rəşadətli əməyə görə» medalı. H. X. Əfəndiyev SSRİ -Ali Soveti Rəyasət Heyətinin qərarı ilə «1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində rəşadətli əməyə görə» medalı. İ.M.Orucova – SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin qərarı ilə «1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində rəşadətli əməyə görə» medalı.

  • 1945 – M.F.Nağıyev – Azərbaycan SSR Ali Sovetinin “Fəxri Fər­manı”.

M.F.Nağıyev - «1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində rəşadətli əməyə görə» medalı. H. B. Şahtaxtinski - «1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində rəşadətli əməyə görə» medalı. Z.H. Zülfüqarov - «Böyük Vətən müharibəsində Almaniyanın üzərində qələbəyə görə». H. X. Əfəndiyev – SSRi Ali Soveti Rəyasət Heyətinin qərarı ilə “ Şərəf nişanı” ordeni, “Qafqazın müdafiəsi”medalı.

  • 1944 – Z. H. Zülfüqarov - «Qafqazın müdafiəsi» medalı.

V.F. Neqreyev – SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin qərarı ilə “Qafqazın müdafiəsi” medalı.

  • 1943 – V. F. Neqreyev – SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin qərarı ilə “Şərəf nişanı” ordeni.
  • 1940 – M. F. Nağıyev – Azərbaycan SSR Ali Sovetinin “Fəxri Fər­manı”.
  • 1936 – K.A.Krasuski –Azərbaycan SSR “Əməkdar Elm Xadimi”fəxri adı.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]