Paris Notr-Dam kafedralı (fr.Cathédrale Notre-Dame de Paris, fransız:[nɔtʁə dam də paʁi](dinlə)) və ya Paris Məryəm ana kafedralı — Paris şəhərinin mərkəzində yerləşən katolik kafedralı, Fransa paytaxtının əsas simvollarından biri. Notr-Dam Paris arxiyeparxiyasının kafedral kilsəsidir[1]. O, Parisin ilk xristian kilsəsi hesab edilən, Müqəddəs Stefan bazilikasının yerində, daha doğrusu Site adasının şərq hissəsində, dördüncü şəhər dairəsində II İohann Pavel meydanında yerləşir.
Qotik memarlıq üslublu kilsə 1163-1345-ci illərdə Paris yepiskopu Moris de Süllinin təşəbbüsü ilə ucaldılmışdır. Kilsə tam bir memarlıq üslubunda deyil, belə ki, kilsənin müxtəlif memarlıq həlləri, həm erkən qotik memarlıq üslübu, həm də XIII əsr qotik memarlıq üslubuna aid xüsusiyyətləri əks etdirir. Transeptin hər iki tərəfindəki 13 metr diametrə malik rozet pəncərələri öz həcmlərinə görə Avropada ilk sıradadır. Kilsə, inşası tamamlandığında qərbin ən böyük kilsələrindən biri olmuşdu. İnqilabi mübarizədən sonra 1844 - 1864-cü illərdə memar Ejen Violle-le-Dyukun rəhbərliyi altında kilsə restavrasiya olunmuş və memarlığına yeni motivlər əlavə edilmişdir.
Kilsə yarandığı tarixdən etibarən Parisin ən simvolik memarlıq abidələrindən biri olmuşdur. Öz memarlığı ilə fərqlənən kilsə, uzun müddət Paris memarlığında birinciliyi öz əlində saxlayır və kralların tacqoyma mərasiminə ev sahibliyi edən Reyms Notr-Dam kilsəsi, Amyen Notr-Dam kilsəsi və Bove Notr-Dam kilsələri ilə müqayisə edilir. Özündə həm dini, həm də tarixi motivləri ehtiva edən abidə, Fransa tarixinin müəyyən epizodları ilə yaxından əlaqəlidirlər. Belə ki, məbəd, 1239-cu ildə Müqəddəs Tacın orta əsrlər Kral kilsəsinə gətirilməsi, 1804-cü ildə Napoleonun tacqoyma mərasimi, Bordohersoqunun xaç suyuna salınması, Adolf Tier və Sadi Karnonun dəfn mərasimləri kimi tarixi hadisələri özündə cəmləşdirir. 26 avqust 1944-cü ildə Parisin azad edilməsi günündə general Şarl de Qollun hüzurunda Maqnifikat sərgilənir. Dini mərasimlərə 1970-ci il 12 noyabrda Şarl de Qollun ölümü, 1974-cü il 6 apreldə Jorj Pompidunun ölümü və 1996-cı il 11 yanvarda Fransua Mitteranın ölümü kimi hadisələr daxildir.
Paris Notr-Dam kilsəsini (eyni zamanda kiçik bazilikanı) il ərzində 20 milyondan çox insan ziyarət edir. Bu ziyarətçi sayı kilsəni Parisin və bütün Avropanın ən çox ziyarət edilən məkanlarından birinə çevirir.[2] 2013-cü ildə kilsənin tikintisinin başlanmasının 850 illik yubileyi qeyd edilmişdir. Dünyanın mədəniyyət incisi adlandırılan kilsənin bir hissəsi 2019-cu il 15 aprel tarixində yanğın nəticəsində məhv olmuş, sonradan bərpa edilmiş və yenidən kilsə qapılarını ziyarətçilərin üzünə açmışdır.
Jan Fuke - "Müqəddəs Ruhun enməsi", təxm. 1450, Metropoliten muzeyinin kolleksiyası. Arxa fonda Paris Notr-Dam kilsəsi görünür.
Noel Bellemar - Paris Notr-Dam kafedralı II Jan de Moleonun gerbi ilə, "Pontifical romain" əlyazması, 1525–1530-cu illər, Fransa Milli Kitabxanasının kolleksiyası
Xristianlığın yeni yarandığı dövrdə Notr-Dam kafedralının yerində Yupiterə həsr edilmiş bir Qal-Romapaqan məbədinin olduğu, daha sonralar isə burada qədim bazilikalara bənzəyən böyük bir erkən xristian bazilikasının yerləşdiyi düşünülür. Müqəddəs Etyenə həsr edilən bu tikilinin IV əsrin sonunda və ya ondan sonra təmir edildiyi və VII əsrdən sonra keçmiş ənənələrin qalıb-qalmadığı bilinmir Qeyd 1 (l Xlodviq və Klotildanın oğlu I Kildebert kilsəsinin hipotezi).[3] Müqəddəs Etyen kilsəsi, zamanı üçün çox böyük idi. Qərb fasadı Notr-Damın indiki fasadından təxminən 40 metr aralıda idi və genişliyi daha kiçik idi (36 metr). Bu tikili 70 metr uzunluğunda idi və bu, indiki kilsənin yarısından bir az daha uzundur. Mərmər sütun sıraları bir nef və dörd dəhliz ayırmışdı, bina isə mozaikalarla bəzədilmişdi.[3]
Sen-Etyen kilsəsinin şimal tərəfində Sen-Jan-le-Rond adında bir vəftizxana olub və Sufflonun kilsədə apardığı təmir zamanına qədər həmin abidə öz mövcudluğunu qorumuşdur.[4]Qal-Roma məbədi ilə Sullinin kilsəsi arasında burada ən az 4 dini məbəd olmuşdur: dördüncü əsrin erkən xristian kilsəsi, sonradan Merovinq kilsəsinə daxil edilmişdir, daha sonra burada Karolinq kilsəsi yaradılmış (857-ci ildə baş verən yanğından sonra yenidən bərpa edilmişdir)[5], bundan sonra burada roman kilsəsi yaradılmış və restavrasiya edilmişdir. Lakin sürətlə artan Paris əhalisi üçün, bu məbədlər kiçik həcmli idilər.[6]
1160-cı ildə yepiskop Moris de Sulli,[3] zaman keçdikcə dağılan roman kilsəsinin yerinə daha böyük bir məbəd inşa etməyə qərar verir. Müqəddəs daşlar ya yenidən boyanır, ya da vəqflərə bağışlanılırdı.[4] XI-XII əsrlərdə Qərbi Avropada baş verən iqtisadi dirçəliş Fransa şəhərlərinə də təsir göstərirdi. Beləliklə şəhərlərdə əhalinin sayı sürətlə artırdı və köhnə kilsələr artıq əhali sayına görə çox kiçik görünürdü. Mütəxəssislər Paris əhalisinin II Filip Avqustun dönəmində sürətlə artmağa başladığını qeyd edirlər. Belə ki, 1180-ci ildə 25000 nəfər əhalisi olan Parisin, 1220-ci ildə əhalisinin sayı 50000 nəfəri keçmişdi və beləliklə Paris İtaliya xaricində Avropanın ən böyük şəhərinə çevrilmişdi.[7][8]
Sənətşünas Marsel Oberin fikrincə, 1150-ci ildə ilkin Paris Notr-Dam kafedralın yerləşdiyi sahənin sxemi; bu sahə indiki binanın nef, transept və xor hissələrinin yerləşdiyi əraziyə uyğun gəlirdi. Paris Sen-Etyen kafedralı isə indiki kafedralın qərbində, meydan səviyyəsində yerləşirdi.[9]
Jan de Sen-Viktorun "Memorial Historiarum" qəzetində yayımlanmış məqaləsində, bir inanca əsasən 24-25 mart 1163-cü il tarixlərində kilsənin təməl daşı atılarkən Papa III Aleksandr və kral VII Lüdovikin birlikdə bu mərasimdə iştirak etdiyi bildirilir.[10] Mövcud məlumatlara əsasən Notr-Dam kilsəsinin inşasına 1163-cü ildə başlanıldığına inanılır.[11] Görülən işin böyük qismi yepiskop Moris de Sulli (1160 - 1197) və xələfi Odon de Sulli (1197-1208) tərəfindən kontrol edilmişdir. Bunlardan əlavə adlarının naməlum olduğu dörd nəfər də bu kilsənin tikilişində iştirak etmişdir:Qeyd 2
1163 - 1182: xor və onun iki ambulator quruluşunun tikintisi. Xronikaçı Robert de Torinyiyə görə, xor, 1177-ci ildə tamamlanmışdır. Yüksək altar kardinal Henrix de Şato-Marçay, papa və Moris de Sulli tərəfindən təqdis olunmuşdur.
1182 - 1190: nef, dəhliz və tribunaların son dörd körfəzinin tikintisi. Nefin tikilişi, xorun tikilişindən sonra, yəni 1182-ci ildə başladmışdır. Bəziləri tikintinin 1175-ci ildə başladığını düşünür. Dördüncü körfəz tamamlanandan sonra, nefin tikilişi dayandırılmışdır.
1190 - 1225: əsas fasadın və nefin ilk iki körfəzinin tikintisi. Fasadın tikintisi 1208-ci ildə başlamışdır. Həmin il portallar inşa edilmiş və bəzədilmişdi. Rozet mərtəbəsinin inşası 1220-1225-ci illərdə baş tutur. Fasadın qarşısında olan nefin ilk körfəzlərinin inşasına 1218-ci ildə yenidən başlanılmışdı.
1225 - 1250: fasadın yuxarı hissəsi və iki qüllənin inşası. Qaranlığın aradan qaldırılması üçün hündür pəncərələr daha da genişləndirildi. Təxminən 1230-a yaxın kiçik rozet pəncərələri çıxarıldı. Eyni zamanda tribuna tavanının yeri teraslarla əvəz edildi. Binanın üst qismindən yağış suyunun boşaldılması üçün şaperonlar və su tağları inşa edildi. Nefin yan şapelləri su tağlarının abutmentləri arasında inşa edilmişdi. Cənub qülləsi 1240-cı ildə tamamlanmış və həmin il qüllələrin oxla təmin edilməsi fikrindən daşınılmışdı. 1250-ci ildə şimal qülləsinin inşası başa çatır. Bu zaman kilsənin inşası tamamilə başa çatır və kilsə tam fəaliyyətə hazır olur. Bu zaman Fransada Müqəddəs Lüdovik adlanan IX Lüdovik hökmranlıq edirdi. Sonrakı dövrlərdə kilsənin ümumi dizaynında əlavələr, yeni bəzəmələr və bəzi yerlərində önəmli dəyişikliklər icra edilmişdi.
İkinci mərhələ (1250-ci ildən XIV əsrin ortalarına qədər)
Villar de Onnekur tərəfindən hazırlanmış və kilsənin kontrfors modelini göstərən eskiz, təxminən 1200-cü il. Paris Milli Kitabxanasının kolleksiyası
1220–1230-cu illərdə böyük nefin sxematik kəsiyi; burada iki eyni hündürlüklü yan nef və tribunalar göstərilmişdir.[12] Təxminən 1230-cu ildə yuxarı pəncərələrin genişləndirilməsindən sonra ikiqat aşırımlı yuxarı arkbutanlar iri tək aşırımlı arkbutanlarla əvəz edilmişdir.[12]
Təxminən 1250-ci illərdən hesablanan ikinci inşaat mərhələsində, roman üslubunda inşa edilmiş transeptik portalların, müasir qotik üslubunda inşa edilmiş fasad ilə ziddiyyət təşkil etdiyi aşkarlanır. Roman memarlıq üslubunda olan parçaların yenidən inşası yepiskop Reno de Korbe tərəfindən həyata keçirilmişdir (1250 - 1268).
Jan de Şell, Pyer de Montrey, Pyer de Şell, Jan Ravi, Jan le Buteye, Raymond du Tampl bu dövrün ən məşhur ustalarından idilər. Jan de Şell transepti əvvəl şimala, sonra cənuba doğru uzatdı və transeptin şimal fasadını və rozeti hazırladı. 1265-ci ildə onun ölümündən sonra, kilsənin cənub xaçındakı işləri Pyer de Montrey tərəfindən icra edildi. Pyer de Montrey eyni zamanda cənub fasadını və rozet pəncərəsinin inşasını da tamamlamışdı. O, 1267-ci ildə vəfat edir. Pyer de Montrey həm də kapella və qırmızı qapıların inşasını tamamlayır. Eyni zamanda, xorun tavalarını da dəyişdirməyə başlayır.
Onun xələfi Pyer de Şell 1296-cı ildə lektoriya inşa edir və xor kapellasını inşa etməyə başlayır. Kapellanın inşası 1318-ci ildən 1344-cü ilə qədər Jan Ravi rəhbərliyində tamamlanır. Jan Ravi 15 metr aralıqla xor tağlarını inşa etməyə başlayır. O, həmçinin xor korpusunu da inşa etməyə başlayır. Jan Ravidən sonra, onun qardaşı oğlu Jan le Buteye 1344-cü ildən 1363-cü ilə qədər xor korpusunun inşasına rəhbərlik edir. Onun ölümündən sonra Raymond du Templ xorun inşasını tamamlayır.
İntibah sənətkarları, qotik memarlıq üslubunun barbarlara aid olduğunu düşündükləri üçün, qotik memarlıqdan uzaq durmağa çalışırdılar. Buna görə də divar və qapıları örtmək üçün böyük xalçalar və asmalardan istifadə edirdilər. Sonrakı dövrdə Barokko heykəlləri, altar, masa, məzar, kenotaflar və neflərin bəzəməyə başladılar.[13]
Nikola Kustunun əsəri olan əsas kilsə altarı; Altar, Antuan Kuazevoks tərəfindən hazırlanmış XIV Lüdovik və Giyom Kustu tərəfindən hazırlanmış XIII Lüdovik heykəli ilə əhatələnmişdir.
1625-ci ildə memar Avqust Giyan tərəfindən Notr-Dam həyət fəvvarəsi inşa edilir. Bu fəvvarənin inşasında məqsəd Site adası sakinlərini axar su ilə təmin etmək idi.[14] 1699-cu ildə XIV Lüdovik və atası XIII Lüdovikin istəkləri nəticəsində kilsənin iç dekorasiyasında, xüsusilə də xorda böyük dəyişikliklər edilir.[15] Memar Rober de Kot xora doğru gedən dəhlizləri genişləndirmək üçün yüksək relyeflərin bir parçası olan lektoriyaları dağıdır və xora XVII - XVIII əsrlərdə Avropada olan bir çox kilsədəki kimi yeni görünüş verməyə çalışır. Yeni lövhələr yaradılır və günümüzə qədər mövcud olan heykəllərlə yeni altar bəzədilir. XIV Lüdovik atasının istəyini yerinə yetirir və hər ikisi Pyeta qarşısında diz çökürlər. Sonralar, 1756-cı ildə kanoniklər binanın çox qaranlıq olduğunu bildirdilər və bundan sonra Le Viey qardaşları orta əsrlərdən qalma şüşələri çıxartdılar və əvəzinə bəyaz şüşələr yerləşdirdilər. Daha sonra isə kilsənin divarları rəngləndi. Lakin, rozet qorunmuşdu.[13] Sonunda din xadimlərinin xahişləri əsasında ParisPanteonunun memarı Sufflo mərkəzi portaldan məşhur Son Məhkəmə ilə bəzədilən trümo və timpanın bir hissəni çıxartdı. Bunun səbəbi gediş-gəliş üçün daha rahat keçid yaratmaq idi.
Fransa inqilabı zamanı kilsə bir neçə vandalist hücuma məruz qalmışdı. Fasadda olan Krallar qalereyasındakı yəhudi krallarının heykəllərinin başları kəsilir və kilsədən çıxarılır. Beləki, inqilabçılar yəhudi krallarının xatirələrinin monarxiyanı təmsil etdiyinə inanırdılar. Kəsilmiş 28 başdan 21-i və bir neçə digər parçalar 1977-ci ildə tapıldı və hal-hazırda Orta Əsrlər Dövlət Muzeyində saxlanılır. Kluaster portalının trümosunda olan Bakirə heykəlindən başqa, portallardakı bütün heykəllər dağıdıldı.[16] 10 noyabr 1793-cü ildə Azadlıq bayramı günü Paris Notr-Dam kilsəsində Ağıl Kultu həyata keçirildi və verilən qərarla kilsə Ağıl Məbədinə çevrildi.[17] Bu kult Pyer Qaspar Şomett tərəfindən təşkil edilmişdi və kilsənin əsas altarı Ağıl ilahəsi qurbangahına çevrildi. Həmin il noyabr ayının sonunda Parisdə katolik ibadəti qadağan edildi. Kilsə sonralar anbar kimi istifadə olundu.[18]
Paris Notr-Dam kafedralı, 1840-cı il. Bu dagerotip foto, bina üzərində Ejen Violle-le-Dyuk tərəfindən başladılmış böyük restavrasiya proqramından əvvəl tikilinin ciddi dərəcədə dağılmış vəziyyətini göstərir. Burada kral qalereyasının heykəllərinin yoxluğu (Böyük Fransa inqilabı zamanı dağıdılmışdır) və Jak-Jermen Sufflo tərəfindən Böyük Məhkəmə portalının əsaslı şəkildə dəyişdirilməsi diqqətə çarpır.
Kilsə, 1802-ci ilin aprelində (1801-ci il konkordatından sonra) yeni ibadət mərkəzinə çevrilir. Bəzi lazımlı yenilənmələr çox sürətlə həyata keçirilir və beləliklə 1804-ci ilin dekabrında Napoleon BonapartPapa VII Piyin hüzurunda Fransaİmperatoru elan edilir. Bu münasibətlə bina əvvəlcə boyanılmış, sonra isə Persye və Fonten tərəfindən bəzədilmişdi.[19] Sülh bərpa edildikdən sonrakı dövrdə kilsənin vəziyyəti çox pis idi, buna görə də şəhər rəhbərliyi kilsənin fəaliyyətini tamamilə dayandırmaq barədə fikirləşirdi. Kilsənin quruluşuna heyran olan Viktor Hüqo"Paris Notr-Dam kilsəsi" romanını yazır və bu roman çox böyük şöhrət qazanır. Bu romanın yazılmasında əsas məqsəd kilsəyə olan diqqəti artırmaq idi. Əsərdə həmçinin kilsənin dağıdılması, xəzinəsinin talanması, pəncərələrinin dağıdılması və baş yepiskopların öldürülməsi məsələlərinə xüsusi diqqət çəkilir.[20]
Bu əsər kilsənin lehinə geniş bir maraq yarada bildi. Roman, sonralar marjinal bir abidəni canlandırır və bu Paris əhalisinə daha doğma görünür. Roman, bundan əlavə romantizm kimi bilinən və insanlarda dünyaya yeni baxış formalaşdıran Avropa trendinin də formalaşmasına böyük təsir göstərmişdi. Viktor Hüqonun romanı ölümcül vəziyyətdə olan tarixi abidəyə yeni həyat verilməsində əsas rol oynamışdı.
Həmin dövrdə Notr-Dam kilsəsi barədə bir neçə fikir axını formalaşmışdı. Belə ki, Fransanın yaxın keçmişindən qopmasını istəməyən monarxistlər, dindar çoxluğun inancını ifadə edən katoliklər və dünyəvi düşüncə tərəfdarı olan qruplar var idi.
Violle-le-Dyukun heykəltəraşlar komandası tərəfindən həyata keçirilmiş heykəltəraşlıq proqramının bərpasına nümunə: qərb fasadının cənub kontrforsunda yerləşən Müqəddəs Deni heykəli.
Bu zaman mədəniyyət naziri kilsənin restavrasiya edilməsi ilə bağlı qərar verir. O zamana qədər kilsənin təmirindən məsul olan Qodde bərpa metodları bəyənilmədiyi üçün vəzifəsindən çıxarılır. Kilsənin bərpa işləri Jan-Batist-Antuan Lassüya və Ejen Violle le-Dyuka tapşırılır. Onlar daha əvvəl Sen-Şapelin tikintisində fərqlənmişdilər. Violle le-Dyuk bir layihə və hesabat təqdim edir. 1844-cü ildə onun layihəsi qəbul edilir. 1845-ci ildə bu layihənin həyata keçirilməsi üçün 3.888.500 frank məbləğində büdcə ayrılmasını istəyir, lakin kilsənin təmiri üçün sadəcə 2.650.000 frank məbləğində büdcə ayrılır. Milli Məclis məbləğin verilməsi ilə əlaqədər qanun qəbul edir.Qeyd 3 Beləliklə uzun müddət gözlənilən restavrasiya prosesi başlamalı idi. 1850-ci ildə ayrılan məbləğ bitir və kilsənin təmiri dayandırılır. Violle le-Dyuk təmirin tamamlana bilməsi üçün yeni təkliflər verməyə məcbur olur. Ümumilikdə təmir üçün 12 milyon frankdan çox məbləğ ayrılır.
Kilsənin təmiri maliyyə cəhətdən çatışmazlıqlar olduğunu təsdiqlədi. Kilsənin aşağı hissəsinə düşmək üçün 9 metr aşağıya enmək lazım idi. Antuan Lusson və Adolf Napoleon Didro kimi şüşə sənəti ustaları dəhlizin hündür pəncərələrinin şüşələrini və kapellanın pəncərələrinin şüşələrini dəyişmək üçün XIII əsrin vitraj şüşələrindən istifadə etdilər.[21]
Kilsənin divar qapısının təmiri də layihəyə daxil idi. Beləki qırmızı qapı artıq sıradan çıxmışdı.[a 1] Qırılmış pinakllar və dağılmış üçbucaq tavanlar da təmir edildi. Portalların və fasadın böyük heykəlləri də təmir edildikdən sonra təmirin bitməsi üçün çox az iş qalmışdı. Restavrasiya edənlər Violle le-Dyukun yazıları və rəsimlərinə əsasən dağılan hissələri tapmaqda çox çətinlik çəkirdilər.
Kilsənin əsaslı bərpası, xüsusilə də heykəllərin bərpası iki memarın uğurları kimi qeyd edilir. Həmin dövrdə yox edilən bütün heykəllərin sürətli bərpasına çalışırdılar. Bu heykəllərə Amyen, Şartr və Reyms kilsələrində olan heykəllər də daxil idi. Bunu etmək üçün memarlar, Adolf-Viktor Joffri-Deşomun rəhbərliyində məşhur heykəltəraşlardan ibarət bir komanda yaratdılar. Onların bir çoxu David Danjenin atelyesindən gəlmişdilər və bir-birlərini tanıyırdılar. Heykəltəraşlardan ibarət komanda, içərisində 12 bürünc heykəlin də olduğu, yüzdən çox heykəli yenidən yaradır. Joffri-Deşom və Violle le-Dyuk heykəllərin hazırlanması işində yaxından fəaliyyət göstərirlər.Qeyd 4 Heykəllərin görünüşünü əvvəlcə Violle le-Dyuk tərəfindən hazırlanırdı, sonra heykəltəraşlar bu görünüşə əsasən heykəlləri hazırlayırdılar. Sonuncu daş heykəlin hazırlanması da bura daxil idi. Heykəllərin hazırlanmasına memarlar tərəfindən nəzarət edilməsi, heykəltəraşlara incəsənət azadlığı vermirdi.
Restavrasiya sırasında kilsədə bəzi hissələr də dəyişildi. Məsələn, şimaldakı rozetin yeri on beş dərəcə dəyişdirilir. Bunun səbəbi pəncərəni saxlayan divarın sökülməsi və divarın bərpa ehtiyacının yaranması idi. Sonda, memarın düşüncələrindən kənar bəzi heykəllər də yaradıdı. Bunlara misal olaraq kilsənin üzərindən Parisə baxan ximeraları göstərmək olar. II İmperiya dövründə Parisin yenidənqurulması zamanı, Notr-Dam meydanı Baron Osmanın göstərişi ilə gigiyenik qaydada təmizlənir. Osmanın əmri ilə Notr-Dam meydanına bəzi dəyişikliklər edilir. Bu fəaliyyətə əsası XVIII əsrdə qoyulmuş uşaq bağçasının, İctimai Yardım İdarəsinin və keçmiş Otel Dyönün dağıdılmaları daxil idi. Arxeoloji Kriptanın yaranmasından sonra orta əsr küçələri və Sen-Ceneviv de Ardent kilsəsinin konturları yeni rənglərlə boyanıldı. Bunun edilməsində əsas səbəb onlara diqqətin cəlb edilməsi idi.[22]
</ref>
Kafedralın XIX əsr restavrasiyası
Kafedralın cənub fasadı restavrasiya işləri zamanı, fotoqraf Hippolit Bayar, albom nəşri, 1847
Emil Arruar - "Montebello sahili və və Paris Notr-Dam kafedralının apsidası", 1858, Karnavale muzeyi
Bir müddət sonra, Paris Kommunası kilsənin dağıdılması barədə qərar verir. Paris Kommunası nümayəndələri bir neçə skamya və stullara atəş açdılar və kilsəni yandırmağa çalışdılar. Lakin yanğın istənilən nəticəni vermədi, kilsəyə yüngül zərər dəydi. Kilsə heç bir problem olmadan iki dünya müharibəsindən keçdi. 1965-ci ildə nefin on iki yüksək pəncərəsi və on iki rozet pəncərəsinin boz və solğun pəncərələri iyirmi dörd vitraj pəncərə ilə dəyişdirildi. Bunlar orta əsrlərin rəngləmə üsullarını istifadə edən şüşə sənətçisi Jak le Şevalyenin əsərləri idi. Əsasən qırmızı və mavi olmaq üzrə on beş rəng tonundan istifadə edildi. Belə ki, rəngləmə qərbdən şərqə mavidən qırmızıya doğru gedir.[23]
1990-cı illərdə müasir proseslər, əsrlər boyu qaralan kilsənin divar daşlarının yenidən ilkin halına, saflığına və bəyazlığına qayıtmasına təsir edir. Daşları qaraldan iki ayrı çirklənmə təbəqəsi var idi:
Daşın hava və günəş işıqları nəticəsində qəhvərəngi olan bir hissəsi
Parisin çirkli havası nəticəsində qaralan gipsdən ibarət hissə
Daşlar üçün təhlükə yaradan kir qatı aradan qaldırıldı. Heykəllərə zərər dəyməsin deyə, lazer, mikro-fırçalama və nəm kompressorlar vasitəsilə təmizləndi. Çox sayda korlanmış daşlar Paris yaxınlığında olan lutetiyen daş yatağındakı daşlarla əvəz olundu. Elektrik xəttinin çəkilməsi də daşlarda müəyyən qədər dəyişikliklər edilməsinə səbəb oldu.
Kilsənin 850 illik yubileyi münasibətilə, abidənin XXI əsrə keçməsini bildirmək üçün böyük işlər görüldü. Əsas nefin işıqlandırılması restavrasiya edildi və axşam ziyarətləri və konsertlər üçün şərait yaradıldı. 2013-cü ildə ilk olaraq böyük orqanın idarə edilməsi tamamilə kompyuterləşdirildi. 2014-cü ildə ikinci addım kimi, 12000 boru təmizləndi. Yeni qapı kilidləri və xüsusi naqillər quraşdırılmış yanğından mühafizə sistemi quruldu. İçəridə və çöl tərəfdə qalan naqillər kilsənin dizaynını pozmasın deyə gizlədildi. Nəhayət, 23 mart 2013-cü ildə Notr-Dam qüllələri aralarında birinci dəfə çalınan zənglə birlikdə, doqquz zənglə dolduruldu. Beləliklə kilsəyə orta əsrlərdəki görünüşünə oxşar görünüş verildi.
2012-ci ilin noyabrından 2013-cü ilin dekabrına qədər keçmiş Notr-Dam küçəsində müəyyən dəyişiklik edildi və bura "Yubiley yolu" adlandırıldı. Bu küçə kilsənin işçilərinin və xristian dininin müqəddəs şəxlərinin adları ilə bəzədilmişdi.
Kirlənmə kilsəyə böyük zərər verirdi. Buna qarqoylların düşməsi və pinaklların dağılması da aiddir. Buna görə də baş yepiskop kilsənin yenidən restavrasiya edilməsi üçün 20 il müddətində 100 milyon avroluq məbləğin yığılması üçün 2017-ci ildə çıxış etdi. 10 milyon avro işçilər üçün, kilsənin yanında müqəddəs yer üçün 10 milyon avro, su arxlarının dayaqlarını gücləndirmək üçün 20-30 milyon avro nəzərdə tutulmuşdu.[24]
15 aprel 2019-cu ildə[25], axşam çağı, təxminən saat 18 radələrində[26] Paris Notr-Dam kafedralında böyük yanğın baş verdi.[27] Fəlakət nəticəsində kafedralın dam örtüyü, XIII əsrə aid taxta konstruksiyası, Ejen Violle-le-Dyuk tərəfindən layihələndirilmiş şpil və tavanı təşkil edən bir neçə tağ örtüyü (transept keçidinin tağı, şimal transeptinin tağı və nefin bir aşırımı) məhv olmuşdur.[28] Yanğın yalnız Fransada deyil, bütün dünyada böyük sarsıntı və emosional reaksiya doğurmuşdur. Sena çayının sahillərində parislilər və turistlər toplaşmış, çoxsaylı katoliklər dua etməyə başlamışdılar.[29]
Yanğın təxminən 650 yanğınsöndürənin müdaxiləsi nəticəsində ertəsi gün səhər saatlarında nəzarət altına alınmışdır.[30] Yanğın başa çatdıqdan qısa müddət sonra təxminən əlli müstəntiq Paris Notr-Dam kafedralındakı yanğının mümkün səbəblərini araşdırmağa başlamışdır.[31] Yanğının baş verdiyi gün Fransa PrezidentiEmmanuel Makron kafedralın yenidən inşa ediləcəyini elan etmiş[32], ertəsi gün televiziya ilə xüsusi müraciətində isə belə demişdir: "Biz kafedralı əvvəlkindən də gözəl şəkildə yenidən quracağıq və istəyirəm ki, bu iş beş il ərzində başa çatsın."[33] Növbəti gün Baş nazir Eduar Filip kafedralın şpilinin yenidən qurulması üçün beynəlxalq memarlıq müsabiqəsinin keçiriləcəyini açıqlamışdır.[34]
Fransadan və xarici ölkələrdən fiziki şəxslər, şirkətlər və dövlət qurumları tərəfindən böyük həcmdə ianələr edilmişdir. Ümumilikdə 340 min donor tərəfindən 846 milyon avro vəsait toplanmış və bu, dünya üzrə mesenatlıq sahəsində rekord göstərici olmuşdur.
Paris Notr-Dam kafedralının yeni şpili 2024-cü ilin əvvəllərində inşasının tamamlanmasından əvvəl
Yenidənqurma və restavrasiya işlərinə 2013-cü ildən Paris Notr-Dam kafedralına cavabdeh olan tarixi abidələrin baş memarı Filip Vilnöv rəhbərlik etmişdir. 8 dekabr 2023-cü ildə "France 2" kanalının Paris Notr-Dam kafedralından canlı yayımlanan xüsusi buraxılışı zamanı Emmanuel Makron "qrafikə uyğun irəlilədiklərini" və kafedralın 8 dekabr 2024-cü ildə yenidən ictimaiyyət üçün açılacağını bəyan etmişdir. O, həmçinin Roma Papası Fransiski açılış mərasimində iştirak etməyə dəvət etmişdir.[35] Lakin Katolik Kilsəsi, papanın gəlməyi planlaşdırmadığını açıqlamış, bunun səbəbi kimi isə "diqqətin bu münasibətlə onun üzərinə yönəlməsini istəməməsi" və "baş rolu" kafedralın özünə buraxmaq arzusu göstərilmişdir.[36][37]
Binanın 8 dekabr 2024-cü il tarixində yenidən açılışı münasibətilə dünyanın müxtəlif ölkələrindən tanınmış şəxslər, xüsusilə siyasi liderlər, eləcə də kafedralın yenidən qurulmasını maliyyələşdirmiş donorlar mərasimə dəvət olunmuşdular. Paris arxiyepiskopu Loran Yulriş kafedralın qapılarını yenidən açmış və orqanı təqdis etmişdir. Yanğın zamanı xilasetmə işlərində iştirak edən şəxslər və yenidənqurma üzərində çalışmış sənətkarlar uzun sürən alqışlarla təbrik olunmuşdular.
Emmanuel Makron kafedral üçün "XXI əsrin izini daşıyacaq" altı müasir vitrajın hazırlanması məqsədilə müsabiqə elan etmişdir. Bu qərar ənənə ilə müasirlik arasında geniş müzakirələrə səbəb olmuşdur.
18 dekabr 2024-cü ildə Respublika Prezident Administrasiyası yaydığı bəyanatda rəssamKler Taburenin"Paris Notr-Dam kafedralının cənub kapellalarındakı altı müasir pəncərənin hazırlanması üçün səkkiz namizəd arasından seçildiyini" açıqlamışdır. Bəyanatda sənətkarın "kafedralın tələb etdiyi səviyyəyə uyğun" olduğu bildirilmişdir.[38]
Bundan əlavə, Emmanuel Makron Otel-Dyö kompleksində Paris Notr-Dam kafedralına həsr olunmuş muzeyin yaradılacağını elan etmişdir.[39][40]
Kler Tabure bildirmişdir ki, onun vitrajları ustanın əsərlərini əvəz etsə də, məqsədi "Ejen Violle-le-Dyuka ehtiram göstərməkdir".[41] Bununla belə, bəzi sənət tənqidçilərinin fikrincə, bu yanaşma sənətkarın etik mövqeyi ilə bağlı suallar doğurur.[42] Respublika Prezident Administrasiyasının bu seçimi layihəyə qarşı çıxanlar tərəfindən də tənqid edilmişdir. Müxaliflər ilk növbədə vurğulayırlar ki, söhbət gedən vitrajlar yanğın zamanı zərər görməmişdi.[43]
Öz növbəsində Milli İrs və Memarlıq Komissiyası yekdilliklə bu layihəyə qarşı çıxmış və onun Venesiya Xartiyasına zidd olduğunu bildirmişdir.[44] 2025-ci ilin yanvarında "Yerlər və Abidələr" dərnəyi və bir donor tərəfindən inzibati məhkəmədə iddia qaldırılmışdır.[45]
İddianın əsas arqumenti ondan ibarət idi ki, sifariş rəsmən Paris Notr-Dam kafedralının qorunması və bərpasına cavabdeh dövlət qurumu tərəfindən verilmişdi. Halbuki həmin qurumun nizamnaməsində yalnız "bərpa" və "qoruma" missiyaları qeyd olunur; müasir müdaxilə həyata keçirmək və ya ianələri bu məqsədlə istifadə etmək barədə heç bir müddəa yoxdur.[45]
27 noyabr 2025-ci il tarixli qərarı ilə Paris İnzibati Məhkəməsi bu iddianı rədd etmişdir. Məhkəmə hesab etmişdir ki, "bərpa" və "qoruma" anlayışları dəqiq müəyyənləşdirilməmişdir və qanunvericiyə məcburi şəkildə tətbiq oluna bilməz; eyni zamanda apellyasiya şikayəti vermək hüququnun açıq qaldığı bildirilmişdir.[46] Layihəyə qarşı çıxanlar bu hökmü hüquqi baxımdan əsassız və anlaşılmaz hesab edərək qərardan apellyasiya şikayəti vermişlər.[47]
Kler Taburenin təqdim etdiyi eskizlər də tənqidlərə səbəb olmuşdur; iradlar yalnız estetik və ikonoqrafik baxımdan deyil, həm də onların vitraj sənətinin texniki xüsusiyyətlərinə uyğunluğu ilə bağlı idi.[47] Bütün bu mübahisələrə baxmayaraq, 2025-ci ilin dekabrında Qran-Paledə tam ölçülü altı maket nümayiş etdirilmişdir. Bu əsərlər Pentikost ruhunu təcəssüm etdirir və Notre-Dame de Paris Paris Notr-Dam kafedralının nefinin cənub yan keçidində yerləşən altı pəncərə üçün nəzərdə tutulmuşdur.[48]
Layihənin hüquqi taleyi ilə bağlı qeyri-müəyyənliyə baxmayaraq, 1640-cı ildən Reymsdə fəaliyyət göstərən Simon-Mark vitraj emalatxanasının ustaları artıq eskizlər əsasında işləməyə başlamışdılar.[49]
"Paris Notr-Dam Dostları" dərnəyinin "İncəsənət Jurnalı"na istinadən yaydığı məlumata görə[50], 2025-ci ilin may ayında "Paris Notr-Dam kafedralına həsr olunmuş muzeyin yaradılması elanından bir il sonra layihə hazırda dayanmış vəziyyətdə görünür".[51]
Doğrudan da, dərnək qeyd edir ki, muzeyin ilkin konsepsiyasına dair hesabat 2024-cü ilin iyun ayında müəllifləri tərəfindən Fransa Mədəniyyət Nazirliyinə təqdim olunsa da, həmin sənəd hələ də ictimaiyyət üçün dərc edilməmişdir.[51]
18 fevral 1794-cü ildə Pyer-Qaspar Şomett tərəfindən artıq "Ağıl məbədi"nə çevrilmiş Paris Notr-Dam kafedralı binasında köləliyin ləğvi münasibətilə keçirilən bayram zamanı nitq söylənişi
Notr-Dam, Fransanın tarixində çox sayda dini və siyasi hadisənin qeyd edildiyi tarixi bir məkandır.
1594-cü il 22 mart IV HenrixParisdə baş verən üsyan dalğasının beş ildən sonra yatırılması ilə əlaqədər öz minnətdarlığını bildirdi.
1660-cı ildə XIV Lüdoviknikah mərasimi vasitəsilə Te Deum ilə təbrik edildi. Notr-Damın döşəməçisi adlandırılan, gələcək marşal, Lüksemburq qrafı bura xeyli sayda düşmən bayraqları gətirir.
1793-cü il noyabrın 10-da Notr-Dam kilsəsi Səbəb və Ali Varlıq dini etiqadını təbliğ etmək üçün Paris Kommunası tərəfindən yeni inancın əsas məbədinə çevrilir.[54]
1835-ci il martın 8-də yepiskop De Kelenin xahişi əsasında, Notr-Damın pasxadan əvvəlki dönəm konfransları içərisində Anri Lakorderəkonfrans keçirməyə icazə verilir. Onun konfransı əsasən gənclərin xristianlığa dəvəti ilə əlaqədar idi. 1836-cı ildə belə konfranslar dayandırılır. Lakin 1841-ci ildən fəaliyyətini bərpa edən konfranslar günümüzə qədər fəaliyyət göstərir.
2009-cu il iyunun 3-də Air FranceRio-Paris 447 qəzasının qurbanlarının xatirəsinə kilsədə ekumenik tədbir hazırlanır.
2012-ci il dekabrından 2013-cü il 24 noyabra qədər kilsənin 850 illik yubiley tədbirləri keçirildi.
2013-cü il mayın 21-də yazıçı Dominik Venner qurbangah qarşısında özünü vuraraq intihar etdi.[56] Həmçinin 1931-ci il fevralın 11-də də Parisdə sürgün həyatı yaşayan meksikalı intellektual gənc kilsənin mərkəzində özünü vurub intihar etmişdi.
2015-ci il noyabrın 15-də Paris terror hadisələrinin qurbanlarının xatirələrini əbədiləşdirmək üçün kilsədə 15 dəqiqəlik zəng çalınmışdır.[57]
Jak-Lui David - "Napoleonun tacqoyma mərasimi", 1805–1808-ci illər, Luvr muzeyinin kolleksiyası. Səhnə Paris Notr-Dam kafedralının xor hissəsində baş verir və burada interyer həmin dövrdəki görnüşündə təsvir olunmuşdur; sütunların bəzəyi isə 1698-ci ildə Rober de Kot tərəfindən hazırlanmış layihəyə əsaslanır.
Naməlum rəssam tərəfindən çəkilmiş keşiş Anri Lakorderin kafedralda moizəsini göstərən rəsm əsəri, 1845-ci il, Fransa Milli Kitabxanasının kolleksiyası.
Kafedralının 850 illiyi münasibətilə yeni zənglərin gətirilməsi, 2012-ci il.
Fransa inqilabına qədər Paris Notr-Dam kafedralı Paris arxiyepiskopluğunun mülkiyyəti idi. 2 noyabr 1789-cu il tarixli dekretlə bina, "millətin istifadəsinə verilmişdir". Həmin vaxtdan etibarən kafedralın sahibi dövlət hesab olunur.[60][61]
Hər il dövlət kafedralın saxlanılması və bərpası üçün iki milyon avro ayırır, Katolik Kilsəsi isə bir neçə milyon avro həcmində olan gündəlik fəaliyyət xərclərini qarşılayır. Kafedralda təxminən əlli nəfər çalışır; bunlara əlavə olaraq könüllülər də fəaliyyət göstərirlər.[62]
Əksər Fransa kafedralları kimi, Paris Notr-Dam kafedralı da latın xaçı formasında plana malikdir. Onun giriş hissəsi və iki qülləsi qərb-şimal-qərb istiqamətinə, apsidası isə şərq-cənub-şərq istiqamətinə yönəlmişdir; transept isə şimal-şimal-şərq və cənub-cənub-qərb oxu boyunca uzanır. Əsas nef on aşırımdan, xor hissəsi isə beş aşırımdan ibarətdir. Xorun oxu nefin oxundan cüzi şəkildə kənara çıxır. Apsida isə beşüzlü yarımdairə formasındadır.[63]
Nef hər iki tərəfdən qoşa yan keçidlərlə əhatə olunmuşdur və onlar qoşa dövrəvi keçidlər vasitəsilə davam edir. İlk üç aşırımdan sonra yerləşən 29 yan və ya şüavari kapella ümumilikdə 37 dördbucaqlı aşırıma malikdir. Kafedral eyni vaxtda 9000 nəfərə qədər insan qəbul edə bilir; onların təxminən 1500 nəfəri üst qalereyalarda yerləşə bilər.
Əsas nef xor hissəsindən sonra tikilsə də[67], o, altı hissəli tağ örtükləri ilə səciyyələnən erkən qotik üsluba aiddir; lakin burada, San-Etyen de Sans kafedralında göründüyü kimi, güclü dayaqların və zəif dayaqların növbələşməsi yoxdur. Transept binanın xarici görünüşündə aydın seçilsə də, yan keçidlərdən və yan kapellalardan irəli çıxmır. Onun yan keçidləri yoxdur.
Transept istisna olmaqla, daxili yüksəklik üç səviyyədən ibarətdir: böyük tağ keçidləri, qalereyalar və yuxarı pəncərələr. Bununla belə, transeptin hər iki qolunun ilk iki aşırımında yüksəklik dörd səviyyəlidir.
XIX əsrdə restavrator Ejen Viollet-le-Dyuk nefin onuncu aşırımını "düzəltməyə" çalışmış və 1220-ci illərdə ilkin layihəyə edilmiş dəyişikliklərdən əvvəl mövcud olmuş dörd səviyyəli quruluşu burada yenidən yaratmışdır. O vaxtdan bəri bəzi mütəxəssislər hesab edirlər ki, bu onuncu aşırım Viollet-le-Dyukun əsəridir. Lakin bu fikir müəyyən qədər şişirdilmiş sayılır, çünki dəyişiklik yalnız yuxarı hissəyə aid olmuşdur. Buna baxmayaraq, bu qəsdən edilmiş müdaxilə ona qarşı ciddi tənqidlərə səbəb olmuşdur.
Transeptin şimal və cənub fasadlarında vitrajlarla bəzədilmiş möhtəşəm rozet pəncərələri yerləşir. Diametri 13 metr olan bu pəncərələr Avropanın ən böyük rozet pəncərələri sırasındadır.
Paris Notr-Dam kafedralı əsasən Parisin qədim yeraltı daş karxanalarından çıxarılan yonma daşlardan tikilmişdir. İlk mərhələdə (xor hissəsinin tikintisi zamanı) daşlar şəhərin indiki V arondismanından, daha sonra isə (nefin tikintisi zamanı) əsasən XII arondismandan və Şaranton-le-Pon bölgəsindən gətirilirdi. Bu karxanalarda yüksək keyfiyyətli əhəngdaşı layları istismar olunurdu. Bunlar 40–46 milyon il əvvələ aid olan Lütesiya əhəngdaşları idi və bütün Paris bölgəsinin memarlığı üçün səciyyəvi material hesab olunur.[68]
Lütesiya əhəngdaşları hər yerdə rast gəlinmir. Onlar Parisdə cəmi bir neçə metr qalınlığında geoloji qat təşkil edir və müxtəlif xüsusiyyətlərə (tekstura, sərtlik və s.) malik üst-üstə yerləşən laylardan ibarətdir. Bu layların yalnız bir hissəsi tikinti üçün yararlı olmuşdur. Qotik dövrdə bu daşlardan artıq min ildən çox idi ki, istifadə edilirdi; onların tətbiqi hələ Qall-Roma dövrünə gedib çıxırdı. Buna görə də inşaatçılar hər bir daş növünün aşınmaya, zamanın təsirinə və hava şəraitinə qarşı davamlılığını yaxşı tanıyırdılar. Məhz bu uzunmüddətli təcrübə Paris Notr-Dam kafedralının inşasında geniş şəkildə istifadə olunmuşdur.[69]
Yumşaq əhəngdaşları, xüsusilə də "lamburd" adlandırılan daş növləri, divarların daxili hissələrində və örtülü memarlıq elementlərində, məsələn tağ örtüklərində və qalereyaların tağ keçidlərində istifadə olunmuşdur. Bunun əksinə olaraq, karxanalardakı "əsas laylardan" çıxarılan sərt qabıqlı əhəngdaşları (Lütesiya dövründə sahil yaxınlığında toplanmış və daşlaşmış konusvari qarınayaqlı molyusk qabıqlarından ibarət seritli əhəngdaşları) xarici mühitə məruz qalan daş hissələr üçün istifadə edilirdi. Eyni zamanda bu daşlardan daxildə yerləşən iri sütunların gövdələrinin alt sıralarında da istifadə olunurdu, çünki həmin hissələr böyük yük daşımalı idi.[70]
Yeni dövrdə seritli sərt əhəngdaşı Parisdə əsasən binaların özül hissələrində istifadə olunurdu, lakin artıq divarların yuxarı hissələrinin tikintisində geniş tətbiq edilmirdi. "Lye" adlanan daş növü isə çox sərt və çox xırda dənəli Lütesiya əhəngdaşıdır. Tərkibində xırda miliolidlər olduğuna görə onun quruluşu müəyyən qədər mərmərə bənzəyir. Bu daş xüsusilə heykəltəraşlıqda (məsələn, məşhur "Adəm" heykəlində) və bəzi kiçik memarlıq elementlərində istifadə edilmişdir. Bunlara qalereyalardakı monolit sütuncuqlar, nefdə dayaqlar boyunca uzanan sütuncuqlar (lakin xor hissəsində deyil), eləcə də pəncərələrin ara sütunları və daş naxışlı hörgüləri daxildir. Karxanalarda "lye" daşı yalnız 30–40 santimetr qalınlığında nazik bir lay şəklində mövcud olduğundan, bu materialdan hazırlanmış heykəllərin uzunsov formasını müəyyən etmişdir. Bu daşın yüksək sıxlığı onu "qat üzrə deyil, qata qarşı" yerləşdirməyə (yəni daşın təbii laylanmasını üfüqi deyil, şaquli istiqamətdə tətbiq etməyə) imkan verirdi. Lakin belə yerləşdirmə üsulu daha aşağı yükdaşıma qabiliyyətinə malik idi.[70]
Paris karxanalarının Lütesiya əhəngdaşları orta əsrlərdə böyük şöhrət qazanmışdı və Parisdən uzaq bölgələrə ixrac olunurdu. Xüsusilə "lye" daşı qotik heykəltəraşlıq üçün yüksək qiymətləndirilirdi. Bu materialdan, məsələn, Şartr kafedralında və Oser kafedralında da istifadə edilmişdir.[71]
2019-cu ildə baş vermiş yanğına qədər damın taxta konstruksiyası və şpil ağacdan, əsasən də palıd ağacından hazırlanmışdı. Onların örtüyü isə qurğuşun lövhələrdən ibarət idi.
Yanğından sonra həmin elementlər eyni materiallardan istifadə edilməklə yenidən inşa edilmişdir.
Kilsə meydançası (fr.parvis) kafedralın qarşısında yerləşən geniş açıq sahədir. "Parvis" sözü latınca"paradisius" (azərb. cənnət) sözündən yaranmışdır. Paris Notr-Dam kafedralı tikildiyi zaman bu meydança kifayət qədər dar idi. Kafedral kiçik taxta evlər, dükanlar və mehmanxanalarla sıx əhatə olunmuşdu. Burada 1625–1755-ci illərdə Notr-Dam həyəti fəvvarəsi də yerləşirdi. Meydança XVIII əsrə qədər nisbətən kiçik ölçülərini qoruyub saxlamış, daha sonra memar Jermen Bofran tərəfindən genişləndirilmişdir.[72] Sonrakı dövrlərdə, xüsusilə 1960-cı ildən etibarən, o bir neçə dəfə yenidən qurulmuşdur.[73]
Meydançada, kafedralın girişindən bir neçə metr aralıda, Fransa yollarının sıfır nöqtəsi yerləşir. Parisdən şüa kimi ayrılan on dörd milli avtomobil yolunun başlanğıc nöqtəsi məhz buradan hesablanır.
XIX əsrdən etibarən Paris Notr-Dam kafedralının meydançasının altında çoxsaylı arxeoloji qazıntılar aparılmışdır. Bunlardan iki kampaniya xüsusilə əhəmiyyətli olmuşdur: birincisi 1847-ci ildə həyata keçirilmiş və ona Teodor Vakker rəhbərlik etmişdir; ikincisi isə 1965–1967-ci illərdə aparılmış və Mişel Fleri tərəfindən idarə olunmuşdur. Bu qazıntılar nəticəsində Qall-Roma dövrünə və erkən orta əsrlərə aid mühüm qalıqlar aşkar edilmişdir. Xüsusilə beş nefli bazilika planlı böyük dini tikilinin bünövrələri üzə çıxarılmışdır. Bu qalıqların IV və ya VI əsrdə tikilmiş və Parisin əvvəlki kafedralı olmuş Paris Sen-Etyen kafedralına aid olduğu hesab edilir.[72]
Bu yeraltı tikili qalıqlarını qorumaq və onları ziyarətçilər üçün əlçatan etmək məqsədilə sərdabə yaradılmışdır. Bu məkan Notr-Dam meydanının arxeoloji sərdabəsi (fr.Crypte archéologique du parvis Notre-Dame) adlanır.[72]
2000-ci ilin yayından etibarən sərdabə Karnavale muzeyi tərəfindən idarə olunur.[74]
Qərb fasadının iki kvadrat qülləsi eyni layihə əsasında tikilmiş olsalar da, tamamilə eyni deyillər. Hər iki qüllə möhkəm bünövrə hissəsindən, fasadın ümumi quruluşuna uyğun mərtəbələrdən və son mərtəbədən ibarətdir. Son mərtəbənin hər tərəfində qabarıq haşiyələr və qarmaqşəkilli bəzəklərlə işlənmiş sivri tağlı iki uzun və hündür pəncərə açılışı yerləşir. Qurğuşun örtüklü terrasla tamamlanan qüllələrin yuxarı hissəsini yarpaq formalı iri qarmaq bəzəklərindən ibarət ikiqat zolaq əhatə edir. Açıq naxışlı məhəccər isə terrası dövrələyir. Şimal qülləsi (soldakı) bir qədər sonrakı dövrə aiddir (təxminən 1235–1250-ci illərdə tikilmişdir) və cənub qülləsindən (təxminən 1220–1240-cı illərdə tikilmişdir) bir qədər daha enli və daha kütləvidir. Bu fərq meydanın mərkəzindən baxdıqda nəzərə çarpır. Eyni zamanda bu fərq, fasaddakı Məryəm eyvanı səviyyəsində də görünür: şimal qülləsinin şimal dayağı, cənub qülləsinin cənub dayağından nəzərəçarpacaq dərəcədə enlidir.[75]
Şartr kafedralı Fransada qüllələrinin üzərində şpillər olan məşhur nümunələrdən biridir. Paris Notr-Dam kafedralı üçün də XIII əsrdə belə şpillərin tikilməsi nəzərdə tutulmuşdu, lakin bu layihə həyata keçirilməmişdir. Sonradan, 1844–1864-cü illərdə aparılan bərpa işləri zamanı onların inşası yenidən müzakirə edilmişdir.Qeyd 5
İki qüllə arasında, fasadın sütunlu yuxarı qalereyasının arxasında və nefin qərb alınlığının önündə qurğuşun meydançası (fr.aire de plomb) və ya su anbarları həyəti (fr.cour des réservoirs) adlandırılan düz damlı geniş sahə yerləşir. Bu sahə qurğuşun lövhələrlə örtülmüşdür və burada yanğın baş verdiyi halda dərhal istifadə oluna bilməsi üçün su hovuzları yaradılmışdı. Qurğuşun meydançasının arxasında nefin dam örtüyünü qərb tərəfdən tamamlayan böyük üçbucaqlı alınlıq yüksəlir. Onun zirvəsində bir mələk Paris Notr-Dam kafedralının cənub qülləsi istiqamətinə baxaraq Qiyamət günü şeypurunu çalır.[76]
Kafedralın 69 metr hündürlüyündə olan[77] qüllələri ziyarətçilər üçün açıqdır və buradan Parisə möhtəşəm mənzərə açılır.[78]
Cənub qülləsində 387 pillədən ibarət pilləkən yerləşir.[79] Birinci mərtəbədə, Krallar qalereyası və rozet pəncərə səviyyəsində turistlər və ziyarətçilər üçün xidmət məntəqəsi olan böyük qotik zal mövcuddur. Burada kafedralın müxtəlif orijinal heykəllərini, eləcə də Qvido Reni, Şarl-Andre van Loo, Etyen Jora və Lodovico Ludoviko Karraççinin əsərlərini görmək mümkündür.
Qərb fasadı dörd səviyyədən ibarətdir: birinci səviyyə (zirzəmi mərtəbəsi) — tamamilə üç portal tərəfindən tutulmuşdur; ikinci səviyyə — üç arkada ilə yarılır; onların mərkəzdə yerləşəni rozet pəncərəni çərçivəyə alır; üçüncü səviyyə — böyük qalereyadan ibarətdir və onun üzərində Ximeralar qalereyası yerləşir; dördüncü səviyyə — hündürlüyü 69 metrə çatan qüllələrin son mərtəbəsidir.
Qərb fasadı 1197–1208-ci illərdə Paris yepiskopu olmuş Ed de Süllinin təsəvvür etdiyi layihəyə əsasən uyğun gəlir. Layihə üzərində çalışan 1200-cü illərin memarı ənənəvi "harmonik fasad" prinsipini seçmişdir. Bu tip fasad simmetrik və üç hissəli quruluşa malik olur. Aşağı hissədə üç portal yerləşir: solda Məryəm portalı, mərkəzdə Böyük Məhkəmə portalı, sağda isə Müqəddəs Anna portalı. Mərkəzi portal daha enlidir, yan portalların üzərində isə zənglərin yerləşdiyi iri qüllələr ucalır. Lakin fasadın üfüqi üçhissəli bölgüsü binanın daxilindəki beş nefli quruluşu əks etdirmir.[80]
Fasadın tikintisi təxminən yarım əsr davam etmiş və 1200–1250-ci illər arasında başa çatdırılmışdır. Onun memarlıq kompozisiyası sadə həndəsi prinsiplərə əsaslanır. Fasadın eni 43,5 metr (135 kral futu), qüllələr nəzərə alınmadan hündürlüyü isə 45 metrdir (141 fut). Aşağıdan yuxarıya doğru fasad aşağıdakı hissələrdən ibarətdir: üç portal mərtəbəsi və dayaqlardakı nişlərdə yerləşdirilmiş dörd heykəl. Bunlar soldan sağa doğru: Müqəddəs Etyen, daha sonra iki alleqoriya — Kilsə və Sinaqoq (Kilsə və Sinaqoq)Qeyd 6, və çox güman ki, Müqəddəs Deni; Krallar qalereyası; mərkəzində diametri 9,6 metr olan qərb rozet pəncərəsinin yerləşdiyi mərtəbə. Bu pəncərə sanki Məryəm və Körpə İsa heykəlinə halə bəxş edir. Onun hər iki tərəfində, qüllələrin altında, sivri tağın daxilində kiçik rozet pəncərələrlə tamamlanan qoşa pəncərə açılışları yerləşir[81]; nəhayət, 5,1 metr hündürlüyündə və 0,18 metr diametrində sütuncuqlardan ibarət böyük qalereya. Bu qalereya məhəccərlə tamamlanır və Ximeralar qalereyası adlanır. Onun künclərində 54 fantastik məxluq təsvir edilmişdir. Qalereya iki qülləni birləşdirir və onların dörd tərəfi boyunca davam edir. Bütün bu hissələrin üzərində isə şimal və cənub tərəflərdə düz damlı qüllələrin özləri yüksəlir.[82]
Fasadın ön hissəsi şimal tərəfə doğru 30 santimetr əyilmişdir və portallar da qərb istiqamətində meyl göstərir.Qeyd 7 Bu vəziyyət bünövrələrdə yaranmış pozuntularla əlaqədardır. Səthə yaxın qrunt qatının qeyri-sabitliyi nəticəsində tikilinin müxtəlif hissələri yerini dəyişmişdir. Bunun səbəbi daş konstruksiyaların (tağ örtükləri və tağlar) ağırlığı ilə küləyin təzyiqinin birgə təsiri olmuşdur. Tikinti başa çatdıqdan və tağları saxlayan taxta qəliblər söküldükdən sonrakı ilk aylarda bu qüvvələr konstruktiv deformasiyalara səbəb olmuşdur. Həmin vaxt məhlulun bərkiməsi prosesi hələ tamamlanmamışdı; bu proses bir ildən çox davam edə bilirdi. Beləliklə, tamamlanmamış qüllələrin üzərində əvvəlcədən nəzərdə tutulmuş ortoqonal planlı qotik şpillərinQeyd 8 tikilməməsi maliyyə çatışmazlığı ilə deyil, orta əsr inşaatçılarının aşkar etdikləri konstruktiv problemlərlə izah olunur. Onlar tikilinin "sağlamlığını" müntəzəm olaraq yoxlamaq üçün şaquli ölçü ipindən istifadə edirdilər və bu əyilmələri müşahidə etmişdilər.[83][84]
Bu heykəllərin müasir rekonstruksiyaları Ejen Violle-le-Dyukun rəhbərlik etdiyi bərpa qrupu tərəfindən hazırlanmışdır. Memar öz simasını da həmin heykəllərdən birində əks etdirmişdir. Orijinal heykəllərin qalıqları isə bu gün Klüni muzeyində (Paris Orta Əsrlər Milli Muzeyi) nümayiş etdirilir. Fasad xaricdən hər qüllə üçün iki dayaq olmaqla, dörd dayaqla möhkəmləndirilmişdir. Bu dayaqlar üç portalı çərçivəyə alır. Dayaqlar üzərində yerləşən nişlərdə XIX əsrdə Ejen Violle-le-Dyukun bərpaçıları tərəfindən yenidən hazırlanmış dörd heykəl yerləşdirilmişdir.
Tikinti zamanı portalların dərin girişləri dərhal heykəltəraşlıq bəzəkləri ilə tamamlanmamışdır. Heykəllər ayrıca hazırlanıb sonradan quraşdırılmışdır. Buna görə də hörgü işlərinin aparılması, heykəllərin hazırlanması və onların yerinə yerləşdirilməsi eyni vaxtda baş verməmişdir. Nəticədə bəzi kiçik montaj uyğunsuzluqları yaranmışdır ki, bunlar yalnız diqqətli və yaxından baxış zamanı hiss olunur.[86]
↑ Qazıntılar, bu tikilinin memarlıq tarixini tam olaraq müəyyən etməyə imkan vermir. Kilsənin təməlində olan qayaya çatmaq üçün Sullinin kilsənin təməlini dağıtdığı düşünülür.
↑ Sullinin ailəsindən olan insanlardan birinin 1164-cü ildə "Ricardus cementarius" (Usta Riçard) digərinin isə 1170-ci ildə "Simon carpeutaris" (Usta Simon) adlandırılır. Bu şəxslərin həmin dövrdə çox məşhur olması barədə fikirlər var. Mənbə: Benjamin Guérard, "Cartulaire de l'église Notre-Dame de Paris", 1850, 5-ci cild, s. 47, 49 və 72.
↑ 1815-ci ildən 1914-cü ilə qədər frankın dəyəri (90%-lik 0.3225 qram qızıla bərabər olan german frankı) sabit qaldı və 10 avro dəyərində (2008) olduğu təxmin edilir. Buna görə də Milli Məclis kilsənin bərpası üçün 25 milyon avro məbləğində büdcə yaratdılar ki, bu da kilsənin bərpası üçün kifayət deyildi.
↑ Restavrasiyaçılar tərəfindən yüzə qədər böyük heykəllər yaradılmışdı. Təkcə Joffri-Deşom otuz heykəl düzəltmişdi: on səkkiz daş heykəl və on iki bürünc heykəl. Komandanın digər üzvləri Şeniyon, Fromanje, Mişel-Paskal, Tusse, Elmerik, Prinse və Vatriney idi. Sadəcə Adolf-Viktor Joffri-Deşom ölümündən sonra ad qazandı.
↑ Alen Erland-Brandenburqun fikrincə, Ejen Violle-le-Dyuk qüllələrin üzərində şpillərin inşa edilməsinin tərəfdarı olmuşdur. O, bu qənaətə memardan sonra qalan sənədlərə əsaslanaraq gəlmişdir: "Violle-le-Dyuk abidəni təhlil edərkən müəyyən etmişdi ki, qüllələrin özəkləri, üzərlərində şpillərin ucaldılması üçün nəzərdə tutulmuşdur və o, həmin şpillərin bərpasını təklif etmişdi." — Alain Erlande-Brandenburg Alen Erland-Brandenburq, Notre-Dame de Paris, Paris, de la Martinière nəşriyyatı, 1997, səh. 215. Lakin Ejen Violle-le-Dyukun özü bu fikrə qarşı çıxırdı. O, 1856-cı ildə nəşr olunmuş Paris Notr-Dam kafedralının təsviri (Description de Notre-Dame, cathédrale de Paris) əsərində qüllələrin üzərində şpillərin tikilməsi ideyasını dəstəkləməmişdir (de Gilyermi və Violle-le-Dyuk, 1856, s. 28). Bu səbəbdən Alen Erland-Brandenburqun şərhi ilə Violle-le-Dyukun öz yazılı mövqeyi arasında müəyyən ziddiyyət mövcuddur.
↑ Tac taxmış iki bakirə fiquru: soldakı əlində qədəh və hakimiyyət rəmzi olan əsa tutan Qalib Kilsəni (lat.Ecclesia triumphans) təcəssüm etdirir; sağdakı isə Kilsə tərəfindən taxtdan salınmış Sinaqoqu təmsil edir. Onun başı aşağı əyilmişdir, diademi başından düşür və gözləri üzərini bağlayan ilanla örtülmüşdür. Bu ilan onun orta əsr xristian ikonografiyasında təsvir edilən "mənəvi korluğunun" simvolu hesab olunur.
↑ 2010-cu ilin dekabrında Paris Notr-Dam kafedralının yüksək dəqiqlikli lazer skanlaşdırılması həyata keçirilmişdir. Bu iş Vassar Kollecinin sənət tarixi üzrə alimi Endryu Tallon tərəfindən aparılmışdır. Skanlaşdırma Kristin Le Qoff və Qari Qlassmanın hazırladıqları "Les Cathédrales dévoilées" (“Kafedralların sirləri açılır”) sənədli filmi çərçivəsində həyata keçirilmişdir. Film 2011-ci ilin aprel ayında "Arte" televiziya kanalında nümayiş etdirilmişdir (DVD: Arte Éditions, 2011). Bu lazer ölçmələri kafedralda mövcud olan konstruktiv deformasiyaları və əyilmələri aydın şəkildə üzə çıxarmışdır. Beləliklə, əvvəllər müşahidə edilmiş fasad və qüllə meyllərinin, eləcə də digər struktur dəyişikliklərinin real mövcudluğu müasir üçölçülü texnologiyalar vasitəsilə təsdiqlənmişdir. Mənbə: Endryu Tallon, "Notr-Damın xidmətində 3D texnologiyası" (La technologie 3D au service de Notre-Dame), kardinal André Vingt-Trois və başqalarının redaktəsi ilə nəşr olunmuş Notre-Dame de Paris kitabında, Strasburq/Paris, La Nuée Bleue / Place des Victoires, "Bir kafedralın lütfü" (La grâce d'une cathédrale) seriyası, 2012, s. 158–160.
↑ Bu tamamlanmamışlıq qüllələrin kəsiyində də özünü göstərir: qüllələrin planı aşağı hissədə dördbucaqlı olsa da, onların yuxarı hissəsində, son mərtəbənin zirvəsində künclərə yerləşdirilmiş tromplar vasitəsilə səkkizbucaqlı formaya keçir. Məhz bu keçid qüllələrin üzərində şpil tikilməsinin əvvəlcədən nəzərdə tutulduğunu göstərən memarlıq əlamətlərindən biri hesab olunur. Bax: Dany Sandron, göstərilən əsəri, s. 111
↑ XIX əsr Fransa memarlıq tarixçisi Daniel Rame 1840-cı illərdə yazırdı ki, şəxsən tanıdığı "xeyirxah və mərhəmətli yəhudilər" olsa da, 1200-cü illərdə tikilmiş Fransa kafedralları, o cümlədən Paris Notr-Dam kafedralı, Avropada "yəhudi" adı ilə tanınan "finikiyalı-semit ünsür" səbəbindən "xristian" hesab edilə bilməz. Viktor Hüqonun dövründə yaşamış bu sənət tarixçisinin fikrincə, Paris Notr-Dam kafedralının ikonoqrafiyasında yəhudi təsirləri həddindən artıq güclü idi. Bax: Michael Camille, The Gargoyles of Notre-Dame: Medievalism and the Monsters of Modernity, University of Chicago Press, ilk nəşr 2009, ISBN 978-0226092454. Qeyd: Bu fikir XIX əsrdə yayılmış bəzi irqi və dini nəzəriyyələrin məhsulu idi və müasir tarixşünaslıq tərəfindən elmi əsaslı yanaşma kimi qəbul edilmir. Müasir tədqiqatçılar bu cür mülahizələri həmin dövrün ideoloji və antisemit baxışlarının nümunəsi kimi qiymətləndirirlər.
123Michel Rouche. "Jubilé de cathédrale Notre-Dame de Paris - La symbolique des cathédrales: approche historique, religieuse, sociale". La voix est libre sur Radio Notre-Dame. 19 dekabr 2012.
↑Victor Mortet. Étude historique et archéologique sur la cathédrale et le palais épiscopal de Paris du vie au xiie siècle. A. Picard. 1888. (#missing_pipe)
↑Sabouraud, Christiane. Guide de la géologie en France (Nouvelle éd). Paris: Société géologique de France Belin. 2008. səh.293-294. ISBN978-2-70114-748-2. (#accessdate_missing_url)
12Lorenz, Jacqueline; Benoit, Paul. Carrières et constructions en France et dans les pays limitrophes (Éditions du C.T.H.S). 1991. səh.250. (#accessdate_missing_url)
↑Aubert, Marcel. Notre-Dame de Paris: sa place dans l'histoire de l'architecture du XIIe au XIVe siècle. Paris: H. Laurens. 1920. səh.133. (#accessdate_missing_url)
↑Crépin-Leblond, Thierry. La Cathédrale Notre-Dame de Paris (éditions du Patrimoine). 2000. səh.96. (#accessdate_missing_url)
↑Veillas, Eléonore. "Découverte des tours de la cathédrale". Radio Notre-Dame. 13 décembre 2012.
↑Taralon, Jean; Blanc, Annie; Devillard, J.; Lenormand, L. Observations sur le portail central et sur la façade occidentale de Notre-Dame de Paris (Bulletin monumental, tome 149, no 4). 1991. səh.341-432. (#accessdate_missing_url)
Notre-Dame de Paris kafedralının keçmiş kilsə həyətindən görünən iki zəng qülləsi ilə əhatələnmiş fasadı
Fransa
Paris
Vikianbarda əlaqəli mediafayllar
dinlə)) və ya Paris Məryəm ana kafedralı — Paris şəhərinin mərkəzində yerləşən katolik kafedralı, Fransa paytaxtının əsas simvollarından biri. Notr-Dam Paris arxiyeparxiyasının kafedral kilsəsidir[1]. O, Parisin ilk xristian kilsəsi hesab edilən, Müqəddəs Stefan bazilikasının yerində, daha doğrusu Site adasının şərq hissəsində, dördüncü şəhər dairəsində II İohann Pavel meydanında yerləşir. 
Kafedralın cənub fasadı restavrasiya işləri zamanı, fotoqraf Hippolit Bayar, albom nəşri, 1847
Emil Arruar - "Montebello sahili və və Paris Notr-Dam kafedralının apsidası", 1858, Karnavale muzeyi
Alfred Delone - "Paris Notr-Dam kilsəsi XIX əsrin sonlarında", 1867-1890, Konqres Kitabxanasının kolleksiyası
.jpg)
Jak-Lui David - "Napoleonun tacqoyma mərasimi", 1805–1808-ci illər, Luvr muzeyinin kolleksiyası. Səhnə Paris Notr-Dam kafedralının xor hissəsində baş verir və burada interyer həmin dövrdəki görnüşündə təsvir olunmuşdur; sütunların bəzəyi isə 1698-ci ildə Rober de Kot tərəfindən hazırlanmış layihəyə əsaslanır.
Naməlum rəssam tərəfindən çəkilmiş keşiş Anri Lakorderin kafedralda moizəsini göstərən rəsm əsəri, 1845-ci il, Fransa Milli Kitabxanasının kolleksiyası.
Kafedralının 850 illiyi münasibətilə yeni zənglərin gətirilməsi, 2012-ci il.
.jpg)
