Tərkeş

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Tərkeş

40°55′37″ şm. e. 47°35′35″ ş. u.


Ölkə Azərbaycan Azərbaycan
Rayon Oğuz
Tarixi və coğrafiyası
Mərkəzin hündürlüyü 378 m
Saat qurşağı UTC+04:00
Xəritəni göstər/gizlə
Tərkeş xəritədə
Tərkeş
Tərkeş

TərkeşAzərbaycan Respublikasının Oğuz rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Rayon mərkəzindən 30 km cənub-şərqdə, Tikanlıçayın sağında, Oğuz-Qəbələ avtomobil yolunun sağında yerləşir. Sincan İnzibati Ərazi Dairəsinə daxildir. Tərkeş Oğuzda ən qədim yaşayış məskənlərindən biridir. Kəndin ərazisində respublika əhəmiyyətli arxeoloji və memarlıq abidələrindən Qədim Qəbiristanlıq (son orta əsrlər), Böyük Qala, Kiçik Qala (antik dövr), Tikanlı qoruq yaşayış yeri (III-VIII əsrlər) var. “Tərkeş”–etnotoponimdir. Göytürklərin bir qolu olan t ü r k e ş tayfasının adını əks etdirir. Bu tayfa haqqında “Türkün qızıl kitabı”nda geniş məlumat verilir[1]. “Türk” – "hərəkətedənod"dur[2]. Uruk-turuk (nəsil-kök), ətrak, tukyu, Terek (çay), tərk, struktur, strategiya, elektrik kimi sözlərin məzmunu da odla, hərəkətlə, həyata qovuşmaqla bağlıdır. “Türk”ün “güc-qüvvət” məzmunu da buradan doğur. “Tərkeş”dəki “eş” (əş) “d o s t, h ə m d ə m” anlamındadır[3]. Tərkeş kənd adı özündə “d o s t t ü r k”, “g ü c l ü, h ə q i q i, ə s i l d o s t ” anlamlarını yaşadır. Kəndin əhalisi (571 nəfər) heyvandarlıq, taxılçılıq, meyvə-tərəvəzçiliklə məşğuldur. Kənddə orta məktəb, kitabxana, tibb məntəqəsi, 16 telefon var. Rayon mərkəzindən Xaçmaz, Filfilli, Mollalı kəndlərinə, Bakı və Qəbələyə gedən avtobus marşrutları Tərkeşin yaxınlığından keçir.

Toponimikası[redaktə | əsas redaktə]

  • Tərkeş oyk., sadə.
  • Oğuz r-nunun Sincan i.ə.v.-də kənd. Türyan və Sincan çaylarının yaxınlığındadır;
  • Şahbuz r-nunun Sələsuz i.ə.v.-də kənd. Dağətəyi ərazidə, Naxçıvan çayı ilə onun qolu olan Sələsüz çayının qovuşduğu yerdədir. Oykonimin əsli Tirkeşdir. 2003-cü ildən kəndin adı Türkeş kimi rəsmiləşdirilmişdir. R-nun ərazisindən Tirkeş adlı çay da axır. Mənbələrdə ili və İrtış çayları arasında (Sibir ərazisində) erkən orta əsrlərdə türkdilli qəd. tirkeş (türkəş) adlı tayfanın yaşaması haqqmda məlumat var. VII-VIII əsrlərdə türkəşlər tulu/dulu tayfa ittifaqına daxil idilər. 704-cü ildə Qərbi Türk xaqanlığına son qoyan türkəşlər öz dövlətlərini yaratmışdılar. VIII əsrdə uy¬ğurlar və karluldar tirkeşləri məğlub etdilər. Müasir başqırd və tatarlar arasında türkəş (türgəş) tayfası qeydə alınmışdır. Dağlıq Altayda tirkəş adlı etnoqrafik qrup var. Təd¬qiqatçılar IX-X əsr ərəb mənbələrinə əsaslanaraq belə güman edirlər ki, Qəbələ mahalında yerləşən xəzərlərin tərkibində tirkeşlər də olmuşdur. Mahmud Qaşqarlının “Divanu- lüğat-it-türk” əsərində tirkeş sözünün “iki çayın qovuşduğu yer” mənası olduğu göstərilir. Qeyd etmək lazımdır ki, Tirkeş adı ilə bağlı olan coğrafi obyektlərin demək olar ki, hamısı iki çayın qovuşduğu yerdə və ya iki çayın arasında yerləşir.[4]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. "Türkün qızıl kitabı" I kitab, Bakı, 1992. səh. 151-152
  2. Ə.Fərzəli, adı çəkilən əsəri, səh 169
  3. Q.Qeybullayev, adı çəkilən əsəri, səh 153
  4. Azərbaycan Toponimlərinin Ensiklopedik Lüğəti. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası. Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu. Şərq-qərb Bakı-2007. səh.427